Inwentarze notarialne jako źródło do badań księgozbiorów ziemiańskich w Królestwie Polskim (na przykładzie ziemiaństwa lubelskiego w pierwszej połowie XIX wieku)
The aim of the article is to show the usefulness of notarial inventories and to indicate the possibility of their use in researching private book collections of landowners from the territory of the Kingdom of Poland, on the example of Lublin notarial deeds. The source basis for the considerations are the inventories of property of representatives of the Lublin landed gentry collected as a result of a query conducted in the team of Notaries of the City of Lublin from the years 1810–1863, containing well-preserved resources from the then offices operating within the Lublin district and province. As a result of the query, 231 lists of property belonging to representatives of the landed gentry were collected. The subject of particular analysis were 84 inventories containing lists of home book collections. The information contained in the inventories allows to broaden the knowledge about the owners of the libraries, moreover, what is important, they enable the characteristics of home collections. It is possible to determine the size and value of the collection, the binding, the state of preservation, which are an element of material culture, but also indirectly prove the degree of the owner's involvement in the collection of books. Moreover, what is important, due to the usually quite detailed enumeration of book titles, after supplementing the bibliography, the inventories make it possible to determine the subject matter of the collected books and magazines, which are partly the circle of potential reading by the inhabitants of the landowner's manor. The home libraries contained prints from various fields: general studies, humanities and social sciences, devoted to agriculture and technology, medicine and pharmacy, exact and natural sciences, as well as belles-lettres. Although collections of a universal nature prevailed, in the light of the inventories one can notice a certain differentiation of home libraries. The reception of publishing production coming from domestic and foreign publishing houses is clearly visible. The presence of non-literary collections, i.e. engravings, maps and atlases, is also visible. Thus, the inventories are a valuable source for research into book culture and the history of reading in the gentry environment.Celem artykułu jest ukazanie przydatności inwentarzy notarialnych i wskazanie możliwości ich wykorzystania do badań prywatnych księgozbiorów ziemiańskich z terenu Królestwa Polskiego, na przykładzie lubelskich akt notarialnych. Podstawę źródłową rozważań stanowią inwentarze mienia przedstawicieli ziemiaństwa lubelskiego zebrane w wyniku kwerendy prowadzonej w zespole Notariusze miasta Lublina z lat 1810–1863 zawierającym dobrze zachowane zasoby pochodzące z ówczesnych kancelarii działających w obrębie powiatu i województwa (guberni) lubelskiego. W wyniku kwerendy zostało zebranych 231 spisów mienia należącego do przedstawicieli ziemiaństwa. Przedmiotem szczególnej analizy stały się 84 inwentarze zawierające wykazy domowych księgozbiorów. Informacje zawarte w inwentarzach pozwalają poszerzyć wiedzę na temat właścicieli biblioteczek, ponadto, co istotne, umożliwiają charakterystykę domowych zbiorów. Możliwa do ustalenia jest wielkość i wartość zbiorów, oprawy, stan zachowania stanowiące element kultury materialnej, ale i pośrednio dowodzące stopnia zaangażowania właściciela w gromadzenie księgozbioru. Z uwagi na zwykle dość szczegółowe wyliczenie tytułów książek, po uzupełnieniach bibliograficznych, inwentarze pozwalają na określenie tematyki gromadzonych książek i czasopism stanowiących po części krąg potencjalnych lektur mieszkańców ziemiańskiego dworu. W domowych biblioteczkach znajdowały się druki z różnych dziedzin: opracowania ogólne, humanistyczne i z nauk społecznych, poświęcone rolnictwu i technice, medycynie i farmacji, z nauk ścisłych i przyrodniczych, ponadto literatura piękna. Chociaż dominowały zbiory o uniwersalnym charakterze, jednak w świetle inwentarzy daje się zauważyć pewne zróżnicowanie domowych biblioteczek. Dobrze widoczna jest recepcja produkcji wydawniczej pochodzącej z rodzimych, jak i zagranicznych oficyn. Widoczna jest także obecność zbiorów niepiśmienniczych, tj. rycin, map i atlasów. Tym samym inwentarze stanowią cenne źródło do badań kultury książki i historii czytelnictwa w środowisku ziemiańskim
