تجزیه ژنتیکی و تحلیل گرافیکی تلاقی های دای آلل گندم با استفاده از بای پلات

Abstract

سابقه و هدف: کسب اطلاعات ژنتیکی از نحوه کنترل صفات و آگاهی یافتن از پتانسیل ژنتیکی جوامع اصلاحی مهمترین پیش‌نیاز موفقیت در پروژه‌های بهبود ارقام در گونه‌های زراعی است. تحلیل گرافیکی داده‌های حاصل از طرح تلاقی دای‌آلل با روش بای-پلات (GGE biplot) به اصلاحگر امکان دستیابی به حجم بیشتری از اطلاعات ژنتیکی با وضوح بیشتر را نسبت به روش مرسوم تجزیه در این طرح تلاقی فراهم آورده است. این مطالعه با هدف دستیابی به اطلاعات ژنتیکی و ایجاد مواد اصلاحی متنوع با پتانسیل بالا از نظر عملکرد دانه و اجزای آن در گندم نان انجام گرفت.مواد و روش‌ها: این مطالعه با شناسایی و گردآوری 10 رقم گندم نان با ویژگی‌های متنوع و مکمل از نظر عملکرد دانه و سایر صفات مرتبط و مهم اقتصادی و زراعتی شروع گردید. تلاقی ارقام والدی و ارزیابی نتاج تلاقی‌های دای‌آلل به ترتیب در سال‌های 1397 و 1398 اجراء شد. نتاج و والدین طرح دای‌آلل کامل 10×10 در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی با سه تکرار کشت و از لحاظ صفات عملکرد دانه، وزن هزار دانه، ارتفاع بوته، طول سنبله، تعداد دانه در سنبله و وزن سنبله مورد بررسی قرار گرفتند.یافته‌ها: بر اساس نتایج تجزیه واریانس، میانگین مربعات ژنوتیپ‌ها برای کلیه صفات در سطح احتمال یک درصد معنی‌دار بود که نشان‌دهنده وجود تنوع کافی در میان ژنوتیپ‌های مورد مطالعه بود. اثرات ترکیب‌پذیری عمومی والدین برای ارتفاع بوته، طول سنبله، وزن هزار دانه و عملکرد دانه اثر ترکیب‌پذیری خصوصی تلاقی‌ها برای ارتفاع بوته، طول سنبله، تعداد دانه در سنبله و عملکرد دانه معنی‌دار بود. همچنین تفاوت تلاقی‌های متقابل برای ارتفاع بوته، طول سنبله، تعداد دانه در سنبله و وزن هزار دانه معنی‌دار بود. نتایج تجزیه بای‌پلات نشان داد که والد احسان بیشترین ترکیب‌پذیری عمومی را در بین والدین برای صفت عملکرد دانه، وزن هزار دانه، ارتفاع بوته، طول سنبله داشت. بر همین اساس بالاترین ترکیب‌پذیری خصوصی برای عملکرد دانه بین رقم احسان با دو رقم گنبد و شوش مشاهده گردید. همچنین قابلیت ترکیب‌پذیری خصوصی تلاقی رقم احسان با ژنوتیپ‌های کلاته، برات، شوش، سیروان و گنبد دارای بیشترین مقدار برای صفات وزن هزار دانه، ارتفاع بوته، طول سنبله و وزن سنبله نسبت به سایر تلاقی‌ها بود. بالاترین میزان وراثت‌پذیری خصوصی برای طول سنبله مشاهده گردید و برای ارتفاع بوته، تعداد دانه در سنبله، عملکرد دانه، وزن صد دانه و مساحت برگ پرچم میزان وراثت‌پذیری پایین بود. نتیجه‌گیری: به طور کلی ارقام احسان و گنبد توانایی انتقال اغلب ویژگی‌ها را به نتاج تلاقی‌ها داشتند، لذا از آن‌ها می‌توان در برنامه‌های اصلاحی برای بهبود عملکرد دانه و اجزای عملکرد در گندم نان استفاده کرد. با توجه به اهمیت بیشتر جزء غالبیت در کنترل عملکرد دانه و اجزای آن، می‌توان جهت تعیین والدین مناسب برای تلاقی‌ها و تولید واریته‌های جدید، استفاده نمود