Ylikoski, Jussi

Northern Sami

OuluREPO University of Oulu repository

16 Sámis 25/2017Sámis 25/2017  17"Láven lohkat ahte 250 jagi dassái Guovdageaidnu lei Likksjuos. Doppe lei oahppoásahus, doppe lei buot čoah kis." Ná muitalii 2014:s Uppsala universitehta suo ma-ugralaš gielaid professor emeritus Lars-Gunnar Larsson SR Sápmái (Kejonen 2014), dalle go ubmi-sáme giela ođđa čállinvuohki lei ain barggu vuolde, vaik-ko ovdamearkka dihte olles Ođđa testameanta lei alm-mus taht ton sullii dan guovllu sámegillii juo jagi 1755. Sámi čállingielaid historjjá birra lea čállojuvvon viehka ollu ja dasa gullet digaštallamat das, leago Ruoŧa beal-de 1700-logus čállojuvvon giela vuođđun leamaš mát-ta-, ubmi-, bihtán- vai julevsámegiella, vaikko nuppe dá-fus diehtit, ahte duon áigodaga sápmelaččat eai sihkka-rit geavahan dákkár doahpagiid maid maŋit gielladutkit leat hutkan. Sámegiella dahje sámegielat goit geavahuv-vojedje čálalaččat ja áinnas njálmmálaččat.Jussi YlikoskiMáttimus guovlluid čállingiella jávkagođii aktiiva anus 1800-logu álggus. Dan maŋŋá orru šaddan jaskes áigo-dat dan ektui, man ollu máttimus sámegielat čállojedje báhpára ala. Easka 1900-logu álggus mátta- ja ubmi-sámegiela guovlluide ihte dakkár gielladutkit go Eliel Lager crantz Helssegis ja Uppsala universitehta beakkán Karl Bernhard Wiklund ja su oahppiguovttos Axel Cal-leberg ja Nils Moosberg. Lagercrantz dutkkai gielaid miehtá Sámi, máddin earenoamážit Aarportes earret eará Elsa Laula Renberg luhtte (gč. maid Lehtola 2016), ja son attii dađistaga olggos iežas dutkamušaid – giella-oahpaid, sátnegirjjiid ja teavsttaid. Wiklund ja su oahp-pit ja maŋisboahttit ges čogge ollu dieđuid ubmisámi guovlluin, muhto dat leat báhcán arkiivvaide ja dutko-juvvon dárkileappot easka 2000-logus (Larsson 2012; Siegl, boahtimin).Hállojuvvon máttimus sámegielaid dutkan ii dattet ge ál-gán easka Wiklunda ja Lagercrantza mielde 1900- lo gus. Suopmelaš Kaarle Jaakkola finai Jämtlánddas gesiid 1884 ja 1885, muhto su dutkanbargguid bohto sat alm-mustuvve easka 1957 Lagercrantz bokte. Čuovvovaš siidduin buvttán ovdan guokte eará dutki, geat dutkkai-ga máttimus sámegielaid ollu eanet go Jaakkola, juo ov-Tē lijen sōmes pālen ai aktan saijesne sāmi’Giellačájánasat boarrásamos čállon sámi muitalusainIllustrirtes Wiener Extrablatt -aviissa vuosttaš siidu čájeha, ahte wienalaččain ledje buorit sivat eah pidit iežaset sámiid eaktivuođa. (Illustrirtes Wiener Extrablatt № 244. 26.11.1872, s. 1. Gáldu: ANNO / Österreichische National-bibliothek.)18 Sámis 25/2017dal su, ja maid almmustahtiiga iežaska dutkamušaid nu jođánit go sáhtiiga – muhto leaba liikká báhcán meas-ta ollásit dovdameahttumin Sámis. Oalle dovdameaht-tumin leat báhcán maid sápmelaččat geaid gielaid bir-ra lea sáhka.József Budenz ja Máláge sámit Nuortarii-ka-UngárasDán čállosa bajilčála lea "Tē lijen sōmes pālen ai aktan saijesne sāmi’ – Giellačájánasat boarrásamos čállon sá-mi muitalusain". Sitáhtta livččii dálá máttasámegiel čállinvuogi mielde Die lin såemies baelien aaj akten si-jjesne saemieh, julevsámegillii ges De lidjin soames bále aj avtan sajen sáme. Muhto gos ledje sámit geat ná hálle, ja goas? Budapestas, Ungáras, jagi 1873. Cathrine Baglo (2011) lea guorahallan dán fáttá iežas doavttirbarggus mii muitala das mo sápmelaččat johte čájehangálvun Gaska-Eurohpás ja gitta Amerihkás 1800-logus ja 1900-logu álggus. Okta dákkár joavku lei vuolgán mát-kái Máláges Ruoŧas, ja 26.11.1872 čálii Illustrirtes Wie-ner Extrablatt dan birra, ahte sii ledje joavdan Nuorta-riikii:Seit einiger Zeit halten vier Lappländer sich in Wien auf; freilich nicht zum bloßen Vergnügen, son-dern "in Geschäftsangelegenheiten".’Wienis leat juo muhtun áigge orron njeallje sáp-me lačča; eai suige dušše beare suohttasa dihte, muhto baicce ’fitnodatdoaimmain’.’Dán joavkku birra leat viehka unnán dieđut. Baglo (2011) lea gal muitalan, ahte nu gohčoduvvon "Lin-dok" dahje "Lindal" bearaš, mas ledje álggus njeal-lje ja maŋŋelis gávcci lahtu, barge eksohtalaš árktalaš čájáhusobjeaktan Wien máilmmičájáhusas jagi 1873. Fake-gávttit ledje hutkojuvvon juo dalle, ja aviissat čálle eahpádusain, ahte dát olbmot eai kánske lean al-bma duohta sápmelaččat. Maŋŋelis bođiige ovdan, ah-te muhtun lei rievtti mielde čeahkkalaš ja muhtun earát ges Wienis eret. Buohkat sis eai dattetge lean skealm-mat, dasgo dat duođaštuvvui dieđalaččat. Seamma aviisa čálii jahkebealli maŋŋelis ná:Sápmelaččat leat eaktit. Davvipolajohtti, professor J. Budenz lea čađahan smávva giellaiskosa Lindok-bearrašiin, nugo dáid poláraolbmuid namma lea, sihkkarastin dihte leatgo sii albma sápmelaččat, ja dán iskosa leat sii buohkat ceavzán. (Illustrirtes Wiener Extrablatt 22.4.1873)Professor József Budenz (1836–1892) Budapestas lei okta dehálamos gielladutkiin geat álge dutkat sáme-gielaid ja eará urálalaš giellagotti gielaid dieđalaččat. Son dovddai sámegiela girjjiid bokte ja sáhtii álkit is-kat, ledjego Wiena sápmelaččat eaktit. Dan dat led-je, goit njeal jis geaid namat ledje aviissaid mielde "Jo-na", "Klemme", "Davich" ja "Karren". Vaikko Wiens soi-te beroštit eanemusat das, ledjego čájáhussápmelaččat eaktit vai eai, de Budenz beroštii sis nu ollu, ahte bovdii sin guossái Budapestii. Báikkálaš aviisa Vasárnapi Újság muitaliige 21.12.1873 ođđasa, man mielde sápmelaččat ledje leamaš Budenza fárus Ungára dieđaakademiija čoahkkimis 14.12.1873. Čoahkkinastit ledje beassan gullat ealli sámegiela ja dieđuid sáme- ja ungáragiela oktasaš sániid birra.Sámis 25/2017  19Moadde jagi maŋŋelis, go sápmelaččat ledje juo vuolgán davás, Budenz almmuhii dieđalaš áige-čállagis Nyelvtudományi Közlemények 60-siidosaš čállosa "Svéd-lapp nyelv-mutat ványok", mas ledje teakstačájánasat boares sámi čállingielas oktan sátnelisttuin. Dehálamos ja njulgesta-ga unihkka sisdoallu ledje dattetge logi oanehis máid-nasa ja muitalusa čuđiid, Stálu ja eará fearániid birra – albma sámi máidnasat ja muitalusat, maid Budenz lei beassan gullat Máláge "eakti" sápmelaččain.Budenz (1875) teavsttat leat árbevirolaččat gávdnon dušše universitehtagirjerádjosiin ja dakkár dutkiin geain lávejit leat 1800-logus almmustahtton ungáralaš gielladutkamušat. Sámis ja eandalitge ubmisámi guovl-luin dat orrot báhcán oalle dovdameahttumin, muh-to dán áigge daid beassá juohkehaš lohkat áigečállaga neahttasiidduin álgoálgosaš hámis (gč. liŋkka gáldo-listtus). Ii leat vejolaš mottiin cealkagiin muitalit, mii dáin teavsttain lea dehálamos iešguđetlágan gielladut-kiid mielas, muhto kulturárbevieruid geahččanguovllus dehálamos lea diehtu, ahte máidnasat maid Budenz gu-lai 1873:s ja almmustahtii 1875:s orrot leamen buot vuosttamuš eakti sámegiel teavsttat mat leat čállon Ruoŧa beale sámiid muitaleami mielde. Seammás dat leat ain áidna dánlágan máidnasat maid ubmisámi guovllus – vaikko vel teknihkalaččat Ungáras – leat čoggon ja addon olggos.Ignácz Halász sámiid luhtteSámegielaid dutkama historjjá dehálamos namaide gul-lá maiddái nubbi Ungára gielladutki, Ignácz Halász (1855–1901). Halász lei earenoamáš produktiiva dut-ki, gii barggai eanemusat aiddo fal sámegielaiguin. Juo 1881:s, 26-jahkásažžan, son almmustahtii girj-ji Svéd-lapp nyelvtan és olvasmányok, "Ruoŧa sá-me giela giellaoahppa ja loh kamušat". Dán girjji gáldun ja vuođđun ledje duš še bea re ovddit čálalaš gáldut, muhto maiddái Budenz die-đut Máláge sámegiela birra.Jagiin 1884, 1886 ja 1891 Halász dattetge finai davvin ja jođii iešalddes hui viidát miehtá Ruoŧa ja Norgga bea-le Sámi. Son barggai dadjat juo buot bargguid maid dák-kár amas gielaid dutkit lávejit ain bargat: Son jearahalai ja guldalii iešguđetlágan olbmuid, čálii dieđuid ja alm-mustahtii jagiin 1885–1896 olles guhtta girjji, Svéd-lapp nyelv I–VI dahjege "Ruoŧasámegiella I–VI", mat sisttisdollet giellaoahpaid, sátnegirjjiid ja teakstama-teriálaid. Nu mo girjeráiddu tihttel muitala, de dieđut leat eanáš Ruoŧa bealde – Jämtlándda rájes gitta durd-nossámegillii. Maiddái dát girjjit gávdnojit dán áigge in-terneahtas ja leat nie viimmat buohkaid olahanmuttus, vaikko vel ain ungáragillii. Halásza viiddes barggut sámiid luhtte eai leat báhcán giel ladutkiid gaskkas seamma dovdameahttumin go Budenza bargu Máláge gussiiguin. Ungáragiel pub li-ka šuvnnat ovttas K. B. Wiklunda garra kritihkain leat dattege dagahan dan, ahte Halászge ii leat ožžon fuo-mášumi nu ollu go livččii ánssášan. Vaikko su giel la-oahpalaš dutkamušat leat juo áigá bahuid – muhto eai suige ollásit – boarásmuvvan, de su viiddes teaksta-materiálain dahjege giellačájánasain lea ain alla árvu. Máŋgga guovllu sámegielaid buohta su materiálat leat njulgestaga buhttemeahttumat, go álgoálgosaš suopma-nat leat jávkan.Budenz teaksta mii álgá bajilčállaga cealkagiin Tē lijen sōmes pālen ai ak-tan saijesne sāmi’ 20 Sámis 25/2017Ovdamearkka dihte Aarporte dološ suopman gávdno ain Halásza (1887) girjjis masa son čokkii muitalusaid ja máidnasiid golmma informánttas geasi 1886, vaikko dán áigge Aarporte sámeskuvllas gullojit eará suopma-nat maid oahpaheaddjit ja máttasámegiela čállingiella leat dohko buktán. Dađe bahábut Halásza teavsttat eai ge leat leamaš dovdosat Sámis, ja daid čállinvuohki lea dieđus oalle earálágan go dálá máttasámegiela ortogra-fiija. Áidna teaksta mii dán čoakkáldagas lea almmu-huvvon ođđa hámis lea Lajla Mattsson Magga (1984) girji Govne-boetske dahjege Askeladden, nu go Ole Sa-muel Elsvatn (1866–1911) lea dan rievtti mielde Halás-zii muitalan. Varas Saemeste saaman sisttisdoallá vel njeallje eará ođasmahtton muitalusa: Guokte Ole Sa-muel Elsvatnis ja guokte eará ges olbmos gean Halász gohčoda "Dearna guovllu sámenieidan" (Tärna vidéki lapp leány) namain "Gunnel Oline Olstad", vaikko buot orru čujuheamen dasa, ahte dát nieida leamašan Gun-hild Oline Olsdatter, maŋŋelis Børgefjell (1868–1959), gii riegádii ja orui Norgga bealde Aarportes (gč. Ylikos-ki 2017).Sihke Aarporte ja Dearna buohta lea dehálaš fuobmát, ahte doppe hállojuvvon sámegielat dahje -suopmanat leat dihto láhkai máttasámegiela ja ubmisámegiela rájá alde. Dakkár doahpagat go máttasámegiella ja ubmisá-megiella eai goit jáhkkimis gávdnon vel dalle go Bu-denz dutkkai sámegiela Budapestas ja Halász finai Aar-portes. Máláge sámegiella gal lea gohčoduvvon ubmisá-megiellan dan rájes go leat maŋimuš logijagiid heaitán jurddašeames, ahte ubmisámegiela gullá "máttasámegil-lii viiddes mearkkašumis". Aarporte ges rehkenastojuv-vo gullevažžan máttasámegiela guvlui, muhto Dearna birra leat iešguđetlágan oainnut.Dábálaččat lea jurddašuvvon, ahte giellarádjá manná Ubmieanu mielde nu, ahte Dearna suohkana davábea-le giella lea ubmisámegiella, máttabealde ges lea gullon máttasámegiella. Larsson (2012) lea dattetge gieskat boahtán dan oaivilii, ahte olles Dearna gullá ubmisáme-gillii. Son ii goittotge leat guorahallan Aarporte dološ suopmana, mii sisttisdoallá muhtun veardde dakkár sár-gosiid mat čujuhit ubmisámegiela guvlui: čielgasamos ovdamearka lea illatiiva, man geažus lea dávjá -je nu mo ubmisámegielas iige -se nu mo máttasámegielas dábálaččat (omd. oksije ‘uksii’ ja skåakije ‘vuovdái’ dan sadjái go oksese ja skåakese). Máŋggaidlogu komitatiiva sáhttá leat ubmi-, bihtán- ja julevsámegiela láhkai seam-ma go genitiiva (omd. aktene dej smaave tråalli dan sad-jái go ...tråalligujmie ‘oktan daid smávva truollaiguin’).Sátneráju olis govvideaddji ovdamearka lea dijjieh edt-jede lopme jallh moehtege mååkedh (baeledh) dan raa-jkan dahjege ‘dii galgabehtet muohttaga goaivut dan ráigái’. Okta dovddus máttasámegiela iešvuohta lea na-malassii dat, ahte muohta lea lopme, muhto moehtege-sá-nis ges leat vehá eará mearkkašumit. Ole Samuel Elsvatn dattetge geavaha sihke máttabeale lopme- ja davábeale moeh tege-sániid seamma cealkagis, synonyman: muohta lea lopme jallh moehtege, nappo lopme dahjege moehtege.Aarporte suopmana lea juohke dáhpáhusas álkit heive-hit dálá máttasámegiel čállinvuohkái dan sadjái go ub-misámegiela čállimii. Liikká ferte muitit, ahte dan áigge go dát giellačájánasat leat addon dutkiide, oktage dutki ii lean vel váldán atnui dakkár steampaliid go "máttasá-megiella" ja "ubmisámegiella", ja vel unnit dain lea leamaš mearkkašupmi sámegielaid hálliide alcceseaset. Mii dáid gielaid namahusaide guoská, lea buorre fuobmát ahte Aarporte ja Máláge leaba goappašagat sullii seam-Sámis 25/2017  21ma 65. govdodatgrádas. Máttasámegillii gullevaš Aar-porte gávdno iešalddes veháš davveleappos go Máláge.Halásza (1887) Aarporte teavsttaid sisdoallu lea hui máŋggabealat Budenz (1875) Máláge teavsttaid ektui. Čuođenár siiddus leat historjjálaš ja mahká-historjjálaš muitalusat dološ eallima birra, áinnas dieđut Stálu bir-ra ja maiddái álbmogiidgaskasaš máidnasat ovdameark-ka dihte prinseassaid ja sin irggiid birra. Muhtun oasit leat hui earenoamážat ja dat leat seailluhan kulturárbbi bihtážiid mat eai oro gostege eará sajis seilon. Okta ov-damearka lea "Såangoe" dahjege "Soagŋu", mii almmus-tahtto dán Sámis-bláđi nummaris maiddái davvisáme-gillii; máttasámegillii dat gávdno Saemeste saaman 2:s (Ylikoski 2017).Soagŋoteaksta lea hui earenoamáš dan dihte, ahte dat govvida sámi soagŋoárbevieru mas dialoga bárt-ni ja nieidda gaskkas čađahuvvo juoigama bokte. Vaik-ko boahtá maid ovdan ahte nuppe bealde lea noaiddes bárdni gii ii rievtti mielde áiggo diktit nieidda válljet earáid, de soagŋuin lea dieđus lihkolaš loahppa: nieida beassá oaidnit, man čeahpes ja čáppa duojára son oažžu irgin, ja fargga leat heajat. Vaikko teaksta lea dološ olb-muid árbevierru 131 jagi duohken, de lea fuomášahtti ahte dáid čáppa luđiid lea Halászii muitalan nuorra olmmái, dalle 20-jahkásaš Ole Samuel Elsvatn.GáldutBaglo, Cathrine 2011: På ville veger? Levende utstillinger av samer i Europa og Amerika. Avhandling levert for graden Philosophiae Doctor. Universitet i Tromsø. <http://munin.uit.no/handle/10037/3686>Budenz, József 1875: Svéd-lapp nyelvmutatványok. Nyelvtudományi Közlemények 12: 161–220. <http://www.nytud.hu/nyk/reg/020.pdf>Halász, Ignácz 1887: Ume- és tornio-lappmarki nyelvmutatványok. Budapest: Magyar Tudományos Akadémia. <https://saamilinguistics.files.wordpress.com/2016/05/halasz1887.pdf>Illustrirtes Wiener Extrablatt 1872 = Lappländer in Wien. Illustrirtes Wiener Extrablatt 26.11.1872: 1. <http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=iwe&datum=18721126>Illustrirtes Wiener Extrablatt 1873 = Was gibt’s denn Neues. (Die Lappländer sind echt.) Illustrirtes Wiener Extrablatt 22.4.1873: 3. <http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=iwe&datum=18730422>Kejonen, Olle 2014: Umesamer får fortsätta vänta. Sameradion och SVT Sápmi 30.6.2014. <http://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=2327&artikel=5900794>Klima, László 2014: Látogassa meg rokonait az Állatkertben! Nyelv és Tudomány 17.1.2014. <https://www.nyest.hu/renhirek/latogassa-meg-rokonait-az-allatkertben>Larsson, Lars-Gunnar 2012: Grenzen und Gruppierungen im Umesaamischen. Wiesbaden: Harrassowitz.Lehtola, Veli-Pekka 2016: Kultuvrra goarráneapmi vai bargu boahttevuođa ovdii? Sámepolitihkka lappologaid čálmmiiguin. Sámis 22: 30–35.Magga, Lajla Mattsson 1984: Govne-boetske. Tana: Jår'ga-læd'dji.Siegl, Florian (boahtimin): Ume Saami – the forgotten language. Études Finno-ougriennes 48. <https://efo.revues.org/>Vasárnapi Újság 1873 = Közintézetek, egyletek. (As akadémia nyelvtudományi osztálya). Vasárnapi Újság 21.12.1873: 613. <http://epa.oszk.hu/00000/00030/01033/pdf>Ylikoski, Jussi 2017 (boahtimin): Båeries heamturh jïh vaajesh Saepmeste Ungerasse jïh bååstede: Ole Samuel Elsvatn gon Gunhild Oline Børgefjellen soptsesh jaepeste 1886. Saemeste saaman 2.

Tē lijen sōmes pālen ai aktan saijesne sāmi’ : Giellačájánasat boarrásamos čállon sámi muitalusain

https://oulurepo.oulu.fi/bitstream/10024/23042/1/nbnfi-fe2018060125129.pdf

Tē lijen sōmes pālen ai aktan saijesne sāmi’ : Giellačájánasat boarrásamos čállon sámi muitalusain

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

OuluREPO University of Oulu repository