Bogdan  Walczak

Z Badań nad Książką i Księgozbiorami Historycznymi

Directory of Open Access Journals

Bogdan Walczak PoznańUwagi o transkrypcji Kazań świętokrzyskichNa wstępie muszę przeprosić za niezupełnie adekwatny tytuł mojego wystąpienia: rzecz będzie nie tyle o transkrypcji Kazań świętokrzyskich, ile w ogóle o transkrypcji średniowiecznych zabytków językowych, choć na przykładzie ostatniego wydaniaNie ulega najmniejszej wątpliwości, że rację mają ci, którzy twierdzą -  i podkreślają to przy każdej okazji -  że transkrypcja jest interpretacją. M ożna stosunkowo łatwo wykazać, że już transliteracja jest interpretacją -  a jeśli tak, to tym bardziej jest nią transkrypcja. Explicite wykazali to i pięknie wyegzemplifikowali w swoich tekstach pomieszczonych w ostat­nim wydaniu Kazań Wacław Twardzik i Tomasz Mika^. Ich wysiłek inter­pretacyjny, zorientowany wyraźnie tekstologicznie, a więc ukierunkowa­ny na wydobycie wszystkich sensów tekstu poprzez odsłonięcie jego bu­dowy składniowej, podporządkowanej wyrafinowanej organizacji re to ­rycznej, przyniósł, w moim przekonaniu, znakomite wyniki. Pewne w ąt­pliwości czy pytania pod adresem autorów transkrypcji można by zgłosić jedynie w tych kwestiach, które bezpośrednio nie dotyczą semantyczno- syntaktyczno-retorycznej interpretacji tokstu Kazań świętokrzyskich.Na przykład m ożna by zapytać: dlaczego -  moim zdaniem  jak  najsłu­szniej -  przyjmując lekcję csny, csnego, cso, csoż, nics itd., przyjęH jedno­cześnie lekcję swiadeczstwo, człowieczstwo, włodyczstwo itd. miast świa- ̂Kazania świętokrzyskie. Nowa edycja... ̂W. Twardzik, Jak czytać to, czego nie ma w zachowanych strzępach Kazań świętokrzy­skich, [w:] Kazania świętokrzyskie. Nowa edycja. . s. 103-108 i T. Mika, Interpunkcja Kazań świętokrzyskich, [w:] Kazania świętokrzyskie. Nowa edycja..., s. 59-80. Mika rozpoczyna swój wywód od tezy: „Transkrypcja tak czy inaczej pozostanie interpretacją” (s. 59), a tego, że już transliteracja też jest w istocie interpretacją, najlepiej dowodzi w ostatnim wydaniu Kazań zestawienie ich transliteracyj i słuszna uwaga, że w dotychczasowych wydaniach niektóre partie tekstu Kazań „[...] były różnie transliterowane (i wskutek tego różnie transkrybowa- ne) przez kolejnych wydawców” {Kazania świętokrzyskie. Nowa edycja..., s. 273).decstwo, człowiecstwo, włodycstwo itd. W istocie w obu wypadkach m a­my tę samą grupę spółgłoskową, etymologicznie -cbs- > -cs-  > -cs-  > - c -  Nie widać podstaw, dla których w różnych form ach miałaby się tak  róż­nie rozwijać (tzn. reprezentować różne fazy ewolucyjnej zmiany). Pisow­nia też nie daje podstaw do takiej interpretacji.M ożna by dalej zapytać, dlaczego segment tekstu tradycyjnie -  i m o­im zdaniem właściwie -  transkrybowany jako gorzkich słez zmienił się w górskich słez, czyli dlaczego łzy gorzkie zmieniły się w górskie (bo ina­czej nie m ożna odczytać i zinterpretować iormygórskich). W istocie cho­dzi niewątpliwe o Izy gorzkie {górskie są bez sensu), a nowa lekcja spo­wodowana jest tym, że realnie zachowało się w tym miejscu tylko skich, a jedynie możliwym w tej sytuacji uzupełnieniem  musi h y t gor. Dowodzi to jednak tylko tego, że pierwotne miękkie r, w X III wieku wymawiane już jako fź, zostało tutaj zapisane przez rs (jest przecież w Kazaniach i drugi taki zapis trsy ‘trzy’), chociaż w zabytku dom inuje pisownia nie- złożona i zwykle kontynuant miękkiego r zapisywany jest przez r.M ożna by wreszcie zapytać, dlaczego autor transkrypcji zdecydował się na ingerencję w zapis milosirdim, interpretując formację jako inny typ słowotwórczy: miłosird<n>ym, mimo że miłosirdy reprezentuje starszy i lepiej w słowiańskim słowotwórstwie zakorzeniony typ compositów -  z drugim członem bezsufiksalnym (ukształtowanym w wyniku derywacji paradygmatycznej, polegającej w tym wypadku na wprowadzeniu formy do deklinacji dawnych tematów na -o -) ,  jak  w compositach typu długo­nogi (a nie *długonożny), długoręki (a nie *długoręczny), długowłosy (a nie *długowłosny),jasnooki (a nie *jasnooczny), kłapouchy (a nie *kła- pouszny), Krzywousty (a nie * Krzyw oustny), Pięknotyła (Kallipygos) (a nie *Pięknotylna) itd. Oczywiście jest też typ z form antem  (współformantem) - n -  {dwunożny, leworęczny, miłosierny itd.), ale w świetle naszej wiedzy o prasłowiańskim słowotwórstwie jest to typ wtórny i późniejszy. Jednak niezależnie od stopnia produktywności typu słowotwórczego nie ma pod­staw do ingerencji autora transkrypcji w sytuacji, gdy zapis bez tej inge­rencji jednoznacznie wskazuje na dobrze umotywowaną formę językową.Pytania dotyczą jednak szczegółów, a skoro transkrypcja jest in ter­pretacją, żadna transkrypcja nie może być i zapewne nigdy nie będzie od takich pytań wolna.G eneralnie natom iast -  czemu już raz dałem  wyraz^ -  zarówno na płaszczyźnie transliteracji, jak  i na płaszczyźnie transkrypcji interpre- ̂ Zob. B. Walczak, Refleksje nad nowym wydaniem Kazań świętokrzyskich, [w:] Sym- bolae grammaticae in honorem Boguslai Dunaj, pod red. R. Przybylskiej, J. Kąsa i K. Si­kory, Kraków 2010, s. 161-167.tacja autorów  nowego wydania Kazań wydaje się wnikliwa i trafna. To­też, generalnie rzecz biorąc, przyjmuję ją  bez dyskusji, choć w n ie­których (zresztą nielicznych) szczegółach nie zgadza się ona z moimi intuicjami. Jeśli, nie będąc paleografem , czytam, że względy paleogra- ficzne wykluczają lekcją tet{to), to przyjmuję tę konstatację do w iado­mości, choć językoznawcy form a tet{to) dobrze się tłumaczy pod wzglę­dem  etymologicznym (jako paralelna wobec znanych z języków wscho- dniosłowiańskich form  typu tot, etot, powstałych na skutek reduplika- cji {tij + 11}) zaim ka wskazującego * tij -  sl przypomnijmy, że w świetle nowszych badań coraz wyraźniej się rysuje relatywna bliskość zachodu i wschodu Słowiańszczyzny wobec zdecydowanej odrębności połu- dnia"^), natom iast proponow ane teć(to) jest dla niego strukturalnie n ie­jasne.Jak zauważyłem na wstępie, w niniejszym wystąpieniu chciałbym no­we wydanie Kazań świętokrzyskich wyzyskać jako okazję do zwrócenia uwagi na jedno z podstawowych zagadnień transkrypcji średniowiecz­nych zabytków językowych. Poniższe uwagi i pytania form ułuję nie ze stanowiska tekstologicznie zorientowanego historyka języka -  in terpre­tatora  staropolskiego tekstu, dla którego ten  tekst (jako taki, sam w so­bie) jest właściwym obiektem  badania, lecz ze stanowiska dydaktycznie zorientowanego specjalisty z zakresu tradycyjnie rozumianej gramatyki historycznej języka polskiego, dla którego średniowieczny zabytek języ­kowy jest ilustracją procesów ewolucji systemu językowego na wszyst­kich tego systemu poziomach (w obrębie wszystkich jego podsystemów czy systemów cząstkowych). Stąd jako nauczyciel akademicki -  dydaktyk od lat ćwiczenia z gramatyki historycznej języka polskiego prowadzę wy­łącznie na tekstach (co innego wykład, który -  jeśli kursowy -  powinien mieć form ę uporządkowanej syntezy).Kazania świętokrzyskie ze względu na swoją wyjątkową archaiczność ilustrują (nierzadko wyłącznie, tzn. nierzadko czynią to tylko one) takie procesy, zjawiska, kwestie i formy językowej jak:-  unikatowe relikty pierwotnej odmiany zaimków rodzajowych twardo- tematowych togo, onogo, tomu-,-  archaiczny stan w zakresie form imperatiwu: końcówka - i  w formach akcentowanych (w okresie akcentu swobodnego i ruchom ego) na końcówce: pojdzi, dowiedzi, końcówka - 0  w formach akcentowanych ̂ Zob. choćby B. Walczak, Zróżnicowanie dialektalne leksyki prasłowiańskiej (w dru­ku). Jak wynika z tego studium, w płaszczyźnie leksykalnej najwyraźniejsza granica prze­biega między północą a południem Słowiańszczyzny.na temacie: wstań, pośpiej się, otbądź (zgodnie z ustaleniami i in ter­pretacją Jana Rozwadowskiego^);-  liczne (w stosunku do objętości tekstu relatywnie najliczniejsze -  osiem form wobec trzynastu w wielokrotnie obszerniejszym Psałterzu floriań­skim) formy aorystyczno-imperfektalne, w tym dwa niewątpliwie im- perfekty hiesze i siedziesze, dwa niewątpliwie aorysty poczęchą i pośpie- szychą się oraz cztery formy, w których doszło do formalnego spłynię­cia aorystu i imperfektum (choć kontekst pozwala je interpretować ja ­ko funkcjonalne aorysty) widziech, idziechą, wzdachą izapłakachą;-  absolutnie unikatowa (użyta pięciokrotnie w Kazaniach i nigdy nig­dzie indziej) i do dziś zagadkowa form a imiesłowu czynnego czasu te ­raźniejszego rzeka^, a także inne archaiczne tak  w płaszczyźnie fle- ksyjnej, jak  zwłaszcza składniowej formy imiesłowowe;-  archaizmy syntaktyczne, jak  na przykład constructio ad sensum: lud Boży [...] wiciężstwo odzirżeli czy narzędnik sprawcy: krolewica dzie­wicą porodzonego, słowa zmowiona oćcem świętym;-  liczne archaizmy i osobliwości leksykalne w szerokim tego słowa zna­czeniu: reliktowe warianty fonetyczne wyrazów (chocieć, cztwarty,je- dziny, kiegdy, tegdy), wyjątkowe przykłady asymilacji (z dręki wro­gów^), etymologiczne lub przynajmniej stare, słabo na gruncie pol­skim udokum entowane znaczenia (będące ‘przyszłe’ dobro, stadło ‘stan’ grzeszne i błędne) czy wreszcie stricto sensu archaizmy leksykal­ne {glądać, kaki, kako, wiciężstwo, wrzemię i wrzemienny itd.). Względy dydaktyczne przemawiają więc za tym, żeby transkrypcjastaropolskich zabytków językowych możliwie wiernie -  także w warstwiebrzmieniowej -  odzwierciedlała właściwości oryginału. Tymczasem przy ̂ Zob. J. Rozwadowski, Historyczna fonetyka czyli głosownia języka polskiego, [w:] T. Benni, J. Łoś, K. Nitsch, J. Rozwadowski, H. Ułaszyn, Gramatyka języka polskiego, Kraków 1923, s. 57-206. Zob. też W. Kuraszkiewicz, O rozwoju polskiego akcentu (Wykład publiczny wygłoszony podczas nadania tytułu doktora honoris causa), „Poradnik Języko­wy”, 1986, zesz. 2, s. 84-90.® O czym świadczy fakt, że wciąż się pojawiają nowe propozycje interpretacyjne, zob. T. Lisowski, Geneza imiesłowu reca w Kazaniach świętokrzyskich: trzy modele interpretacji historycznojęzykowej, [w:] Amoenitates et lepores philologiae, pod red. R. Laskowskiego i R. Mazurkiewicza, I&aków 2007, s. 175-184 i W. Mańczak, Rzeka ‘m ówiąc’ w Kazaniach świętokrzyskich, „Język Polski”, LXXXVIII, 2008, zesz. 2, s. 101-104. ̂W referacie wygłoszonym na marcowym sympozjum poświęconym Kazaniom  z no­wą lekcją i interpretacją tego miejsca wystąpił prof. Tadeusz Witczak, którego zdaniem mamy tu do czynienia nie z -  wyjątkowym w takiej pozycji -  wstawnym d  (z ręki z  drę­ki), paralelnym do wypadków (jednak stricte wewnątrzwyrazowych) typu zdradzić-^ zra- dzić), lecz z regularnym (choć filologicznie nie udokumentowanym) deverbativum *drę- ka od dręczyć (jak męka od męczyć).interpretacji zorientowanej tekstologicznie strona brzmieniowa budzi najmniej zainteresowania i poświęca się jej najmniej uwagi. W tym za­kresie, jak  się wydaje, ustaliła się pewna konwencja transkrypcyjna (u swych początków chyba w jakimś stopniu zdeterm inowana ówczesną wiedzą z obszaru fonetyki i fonologii historycznej), k tóra w niezm ienio­nym kształcie trwa do dziś.Oczywiście istnieją w tym względzie bariery obiektywne w postaci sa­mych założeń transkrypcji, k tóra polega na oddaniu właściwości dawne­go tekstu przy użyciu dzisiejszej pisowni, tzn. (co się form ułuje explicite) dzisiejszego zasobu znaków graficznych i (co już explicite formułowane nie jest, ale co jest respektowane w praktyce, przynajmniej w nowszych wydaniach uwzględniających transkrypcję) dzisiejszych (tzn. aktualnie obowiązujących) zasad ortograficznych, przede wszystkim zasady histo­rycznej (etymologicznej) i zasady konwencjonalnej (głównie w kwestii pisowni łącznej i rozdzielnej oraz użycia wielkich liter).Przy takich barierach i ograniczeniach trzeba się pogodzić z tym, że w Kazaniach świętokrzyskich zapisywaną znakiem 0  ówczesną jedną sa­mogłoskę nosową o brzm ieniu nosowego a (tzn. [ą\) w transkrypcji za­stępuje się literami ę i ą zgodnie z dzisiejszą dystrybucją samogłosek no­sowych. Choć to oczywiście utrudnia dydaktykę, tak  być musi, gdyż innej możliwości w tym względzie nie m a (nie m a możliwości zapisania sam o­głoski nosowej o barwie ustnej <2, wymawianej albo wyłącznie, albo przy­najmniej w pewnych pozycjach synchronicznie, przy użyciu będącego do naszej dyspozycji zasobu znaków współczesnej polskiej pisowni. Z  tych samych względów nie m ożna w transkrypcji czy innego tekstu śre­dniowiecznego zaznaczyć takich właściwości prozodycznych jak  miejsce akcentu, wartość iloczasowa samogłosek itp.). Są jednak właściwości, które mogłyby być oddane w transkrypcji, a -  o ile mi wiadomo -  nigdy i nigdzie nie są uwzględniane.W odniesieniu do Kazań taką właściwością jest na przykład twardość pierwotnych grup ky, gy, ke, ge czy miękkość (faktyczna, fonetyczna, a nie tylko, jak  dziś, funkcjonalna) spółgłosek ź, c, 3  c',3 ) rź, V, które dziś określamy m ianem  historycznie lub funkcjonalnie miękkich; ta  fak­tyczna, fonetyczna miękkość skutkowała następstwem po nich samogło­ski i, a nie y. Dzisiaj wiemy ponad wszelką wątpliwość, że grupy ky, gy, ke, ge przeszły w ki, gi, kie, gie na przełomie XV i XVI wieku -  w epoce Kazań panowała zatem  jeszcze pierwotna wymowa twarda^. Nie m a więc ̂Wystarczy tu przywołać najnowsze kompendia z zakresu gramatyki historycznej i hi­storii języka polskiego, jak K. Długosz-Kurczabowa, S. Dubisz, Gramatyka historyczna ję-Żadnych przeciwwskazań, by transkrybować na przykład asyrsky, pogań- skego, skoro grupy tego rodzaju istnieją we współczesnej pisowni pol­skiej (na przykład kynologia, kelner). Zysk dydaktyczny takiej transkryp­cji byłby bezsporny. Na przykład nazwa N akeł z Bulli gnieźnieńskiej, z twardym ke, wyraźnie by wskazywała na poctiodzenie e z jeru  tw arde­go, gdy tymczasem transkrypcja Nakieł słabszym studentom  sugeruje poctiodzenie e z jeru  miękkiego i dopiero dodatkowe naprowadzające pytania uzmysławiają im, że jer miękki musiałby w takiej formie spowo­dować już pierwszą palatalizację prasłowiańską, której skutkiem m usia­łoby być ć  na miejscu k.Podobnie, ctioć nie jesteśmy w stanie oddać w transkrypcji miękkiej artykulacji spółgłosek ś, z, ć  itd., m ożna by na nią wskazać przez nastę­pujące po nich i, a nie y. M ożna by więc transkrybować żidowskego, zsiekszi,pośpieszichą, Bozi, tysięci, na morzi, waszich, towarzistwo, Trojci, grzesznici, cztwioraci itd. Nie m a żadnych przeciwwskazań, by tak  trans­krybować, skoro wiemy bezspornie, że stwardnienie tego typu spółgło­sek też nastąpiło na przełomie XV i XVI wieku (a zdaniem  niektórych uczonych na pewnych obszarach polskiego terytorium  językowego może nawet trochę później)^, a współczesna polska pisownia zna takie połą­czenia, na przykład circa, cirrus, citroen, czikos, żigolak itd.).Przyjęcie zasady (w teorii przecież chyba powszechnie i zgodnie przyjmowanej), że wszędzie tam, gdzie to jest możliwe, tzn. w ram ach zasobu środków graficznych (znaków) i zasad współczesnej pisowni pol­skiej, bez wykraczania poza jej granice w kierunku zapisu fonetycznego -  wszędzie zatem  tam  (powtórzmy), gdzie to jest możliwe, oddajemy w transkrypcji możliwie najwierniej autentyczne brzmienie średnio­wiecznego tekstu, przybliżyłoby znacznie transkrybowane wydania śre­dniowiecznych zabytków językowych do opracowywanych przecież w przeważającej mierze na ich podstawie (gdyż przy użyciu metody filo­logicznej) naukowych opisów ewolucji systemu językowego polszczyzny. Korzyści takiego przybliżenia (lepszego skorelowania podstawy teksto­wej i podręcznikowego opisu) byłyby bezsporne i wielorakie.zyka polskiego. Podręcznik dla studentów polonistyki. Warszawa 1998 czy B. Walczak, Z a­rys dziejów języka polskiego, wyd. II poprawione, Wrocław 1999. ̂Zob. przypis 8.SummarySome Remarks on the Transcription of the Holy Cross SermonsBogdan Walczak discusses on the instance of the Holy Cross Sermons is­sues related to the transcribing of texts in medieval Polish. Convinced that all transcriptions are in fact interpretations, the author presents examples of editorial interferences into text of the Holy Cross Sermons which in his opinion have changed the meaning of the original. He nevertheless empha­sizes that the interpretation to be found in the new edition is very thorough and correct.a .

Uwagi o transkrypcji Kazań świętokrzyskich

https://bookhistory.uw.edu.pl/index.php/zbadannadksiazka/article/download/499/344

Uwagi o transkrypcji Kazań świętokrzyskich

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Directory of Open Access Journals