Matwiejuk, Jarosław

Elpis

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

JAROSŁAW MATWIEJUKKONSTYTUCYJNE UWARUNKOWANIAPOZYCJI PRAWNEJPOLSKIEGO AUTOKEFALICZNEGOKOŚCIOŁA PRAWOSŁAWNEGOW II RZECZPOSPOLITEJ POLSKIEJGeneralne normatywne ramy określające po-zycję prawną Polskiego Autokefalicznego Koś-cioła Prawosławnego w odrodzonej II Rzeczpos-politej Polskiej zostały zawarte w ówczesnych ak-tach konstytucyjnych. W dwóch spośród trzechkonstytucji uchwalonych w okresie IIRP proble-matyka wyznaniowa zajmowała bardzo istotnemiejsce. W żadnym jednak z trzech przedwojen-nych aktów konstytucyjnych nie było wprost mo-wy o Kościele prawosławnym, mowa była nato-miast o Kościele Rzymsko-katolickim i o Kościo-łach mniejszości religijnych i związkach religij-nych. W formule „Kościoły mniejszości religijnych” krył się między in-nymi Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny.Jedynie w pierwszym akcie konstytucyjnym tak zwanej „Małej kon-stytucji”, czyli uchwale Sejmu Ustawodawczego z dnia 20 lutego 1919 r.o powierzeniu Józefowi Piłsudskiemu dalszego sprawowania urzędu Na-czelnika Państwa1brak było jakichkolwiek norm wyznaniowych oraz od-niesienia do statusu prawnego kościołów i związków religijnych. Inaczejbyło w dwóch pozostałych konstytucjach okresu międzywojennego, toznaczy konstytucji z 17 marca 1921 roku2 oraz Ustawie konstytucyjnejz dnia 23 kwietnia 1935 roku3. Obie konstytucje rozumiane były, zgod-Dziennik Praw Państwa Polskiego, nr 19, poz. 226 z 1919 r.Dz. U. RP, nr 44, poz.267.3 Dz. U. RP, Nr 30, poz. 227.109nie z polską tradycją ustrojową, jako akty prawne o najwyższej mocy praw-nej w państwie, określające zasady ustroju państwa, suwerena i sposobysprawowania przezeń władzy, podstawowe wolności i obowiązki jednostkioraz zawierający postanowienia dotyczące trybu zmiany swoich norm4problematyce wyznaniowej poświęcały wiele miejsca.Zarówno konstytucja marcowa, jak i konstytucja kwietniowa, mate-rię wyznaniową dzieliły: na normy prawne regulujące problematykę po-łożenia prawnego Kościołów i związków religijnych w państwie polskimoraz na normy prawne wolności, regulujące wolność sumienia i wyzna-nia. Warto przy tej okazji podkreślić, iż obie ustawy zasadnicze poświę-cały problematyce wyznaniowej znacznie więcej miejsca, niż inne kons-tytucje ówczesnych państw europejskich, które były uchwalane w okre-sie międzywojennym.Z punktu widzenia pozycji prawnej Polskiego Autokefalicznego Koś-cioła Prawosławnego w okresie Polski międzywojennej zasadnicze zna-czenie mają normy konstytucyjne regulujące problematykę położeniaprawnego kościołów i związków religijnych w państwie. Normy te w za-sadzie tworzyły ramy prawne dla funkcjonowania Kościoła prawosław-nego, niestety, jak okaże się w dalszej części charakterystyki zagadnie-nia, nie były one konsekwentnie przestrzegane przez organy publiczne.A mówiąc wprost, były dość często łamane.Natomiast z punktu widzenia statusu prawnego wiernych Kościołaprawosławnego ogromne znaczenie odgrywały normy konstytucyjne, któreregulowały wolność sumienia i wyznania.Oczywistą rzeczą jest, że po odzyskaniu niepodległości w 1918 rokuprzez Rzeczpospolitą, stanęło przed nowo powstałym państwem narazwiele problemów wymagających szybkiej regulacji prawnej. Wśród nichwyjątkowe znaczenie posiadała właśnie problematyka wyznaniowa. Za-danie przygotowania, uchwalenia i rozstrzygnięcia podstaw ustawodaw-stwa wyznaniowego, inaczej mówiąc zadanie ustanowienia modelu re-lacji wyznaniowych między Kościołami i związkami religijnymi a pań-stwem polskim spoczęło na wybranym w styczniu 1919 roku Sejmie Us-tawodawczym.Było to bardzo ważne z co najmniej dwóch względów. Po pierwsze,mniejszości wyznaniowe stanowiły według jednych danych co najmniej25 % ówczesnych mieszkańców Polski, a według innych danych nawet35% mieszkańców. Po drugie, korzystna regulacja konstytucyjna kwestii110wyznaniowych i stworzenie modelu państwa wyznaniowego powstrzy-ma, jak sądzono, wpływ ideologii komunistycznej na społeczeństwo.W efekcie trudnych, a momentami wręcz burzliwych prac konsty-tucyjnych5, udało się wypracować daleko idący kompromis dotyczącyspraw wyznaniowych i poświęcić im wiele miejsca w konstytucji z 17marca 1921 roku. Przy tej okazji wypada przypomnieć, iż w toczącej siędebacie konstytucyjnej partie lewicowe, a zwłaszcza PPS, domagały sięświeckości państwa i wpisania do konstytucji zasady rozdziału Kościołaod państwa, natomiast patie prawicowe, a zwłaszcza Narodowa Demok-racja postulowały państwo wyznaniowe i nadanie Kościołowi katolic-kiemu charakteru państwowego.6Ostateczne uregulowanie kwestii wyz-naniowych w konstytucji marcowej cechował kompromis między tymidwoma koncepcjami, o wiele jednak bliższy postulatom prawicy, niż le-wicy sejmowej7.Bez wątpienia ustanowiono państwo wyznaniowe, co zdaje się pot-wierdzać już preambuła konstytucyjna, inspirowana zresztą tekstem kons-tytucji 3 Maja 1791 r. i zaczynająca się apostrofą religijną8, analogiczniejak i ona od słów „W Imię Boga Wszechmogącego My, Naród Polski, dzię-kujemy Opatrzności za wyzwolenie nas z póltorawiekowej niewoli”.Niewątpliwie świadczyło to o dużym przywiązaniu autorów ustawyzasadniczej do kwestii wyznaniowych. Potwierdzeniem tego faktu zdajesię być także rota przysięgi Prezydenta RP, rozpoczynająca się od słów„Przysięgam Bogu Wszechmogącemu, w Trójcy Świętej Jedynemu” i koń-cząca się obligatoryjnym zwrotem: „Tak mi dopomóż Bóg i Święta SynaJego Męka. Amen”9.Konstytucja marcowa zawierała dwie grupy przepisów wyznanio-wych. W pierwszej grupie znajdowały się: art. 110, art. I l l oraz art. 112konstytucji. Obejmowały one normatywną regulację wolności sumieniai wyznania, a także innych indywidualnych praw obywatelskich w zak-resie problematyki religijnej. Na tej podstawie państwo poręczało wszys-tkim obywatelom wolność sumienia i wyznania. Sformułowanie poręczaB. Banaszak, Prawo konstytucyjne, Warszawa, 2004, s. 51.M. Borucki, Konstytucje polskie 1791-1997, Warszawa, 2002, s. 99-103.J. Krukowski, Polskie praw o wyznaniowe, Warszawa, 2005, s.31.M. Pietrzak, Prawo wyznaniowe, Warszawa, 2005, s. 107.M. Kallas, Historia ustroju P o lsk iX -XX w., Warszawa, 1996, s. 309.W brzmieniu artykułu 54 Konstytucji marcowej.może sugerować, iż państwo nie uważa się za dawcę prawa wolnościreligijnej, ale za jego stróża.10Z punktu widzenia pozycji prawnej wier-nych Kościoła prawosławnego, miały one zasadnicze znaczenie.Druga grupa tj. art. 113, art. 114 i art. 115, aw pewnej części takżeartykuł 120 konstytucji, dotyczyły kwestii położenia prawnego Kościo-łów i związków religijnych oraz ich relacji z państwem polskim. Normyte miały podstawowe znaczenie dla określenia pozycji prawnej Kościołaprawosławnego w Polsce.W wymiarze indywidualnym konstytucyjne rozwiązania dotyczącewolności sumienia i wyznania obejmowały cały szereg konkretnych pos-tanowień. Postanowienia te obejmowały: trzy konstytucyjne prawa przy-należące obywatelom, trzy konstytucyjne zakazy oraz jedną generalnąklauzulę konstytucyjną.Zasadę generalną zawierał artykuł 110 konstytucji marcowej, stano-wiący o równości wszystkich obywateli bez względu na różnice wyzna-nia. Obywatele polscy należący do mniejszości narodowościowych i wyz-naniowych oraz językowych otrzymali równe prawa z innymi obywate-lami do zakładania, nadzoru i prowadzenia zakładów dobroczynnych,religijnych i społecznych, szkół i innych zakładów wychowawczych itp.Konstytucja gwarantowała w tych instytucjach prawo do swobodnegoużywania mowy mniejszości i swobodnego wykonywania przepisów swejreligii.Jednym z dwóch konstytucyjnych praw obywatelskich, integralniezwiązanych z problematyką wyznaniową, było prawo do swobodnegowyznawania swej wiary zarówno publicznie, jak i prywatnie, oraz prawowykonywania przepisów swej religii lub obrządku religijnego, jeżeli niebyło to sprzeczne z porządkiem publicznym i obyczajnością publiczną.Trzecim prawem obywatelskim, wynikającym z konstytucji, było pra-wo do zmiany wyznawanej religii oraz prawo do niewyznawania żadnejreligii. Prawo to zostało zaopatrzone w warunek „o ile to nie sprzeciwiasię porządkowi publicznemu ani obyczajności publicznej”11.Wśród konstytucyjnych zakazów odnoszących się do wolności su-mienia i wyznania znalazły się natomiast: zakaz zmuszania kogokolwiekdo przynależności do Kościoła i do brania udziału w czynnościach lubH. Misztal & P. Stanisz, (red.), Prawo wyznaniowe, Lublin, 2003, s. 93.Artykuł 111 konstytucji z dnia 17 marca 1921 r.112obrzędach religijnych12, zakaz korzystania z tej wolności w sposóbsprzeczny z ustawami oraz zakaz uchylania się od spełniania obowiąz-ków publicznych z powodu wierzeń religijnych.Adresatami powyższych zakazów (w przeciwieństwie do praw) niebyli wyłącznie obywatele, ale także i nie obywatele.Ponadto twórcy konstytucji marcowej nałożyli na organy publiczneobowiązek umożliwienia świadczenia posług religijnych osobom znaj-dującym się w publicznych zakładach wychowawczych, koszarach, wię-zieniach oraz przytułkach.13.Konstytucja wprowadziła także obowiązek nauczania religii w szko-łach publicznych dla dzieci do ukończenia 18 roku życia. Obowiązek tendotyczył nauczania religii wszystkich kościołów i związków religijnychprawnie uznanych w Rzeczpospolitej Polskiej.Druga grupa postanowień konstytucyjnych dotyczyła kwestii poło-żenia prawnego kościołów i związków religijnych.Zgodnie z artykułem 113 konstytucji każdy związek religijny, uzna-ny przez państwo, otrzymał prawo do: urządzania zbiorowych i publicz-nych nabożeństw, samodzielnego prowadzenia swoich praw wewnętrz-nych oraz posiadania i nabywania majątku ruchomego oraz nieruchome-go przy zachowaniu prawa do zarządzania i rozporządzania, posiadaniafundacji i funduszy oraz zakładów dla celów wyznaniowych, naukowychi dobroczynnych. Na wszystkie związki religijne konstytucja nałożyła obo-wiązek przestrzegania ustaw.Podstawową zasadą konstytucji w zakresie spraw wyznaniowych byłowprowadzenie w artykule 114 zasady równouprawnienia wyznań.W świetle artykułu 115 Kościoły mniejszości religijnych i inne prawnieuznane związki religijne otrzymały uprawnienie do rządzenia się włas-nym prawem. Prawo to było uznawane przez państwo, jeżeli nie zawie-rało postanowień sprzecznych z ogólnie obowiązującym systemem praw-nym w Rzeczypospolitej. Żaden związek religijny nie mógł działać i fun-kcjonować w sprzeczności z ustawami państwa.Konstytucja wskazywała w tym artykule, jakie warunki powinny speł-niać związki religijne by zostały przez państwo uznane. Zgodnie z jegobrzmieniem wymagano, aby urządzenia, nauka i ustrój nie sprzeciwiałyZ wyjątkiem osób podlegających władzy rodzicielskiej lub opiekuńczej.J. Krukowski, Polskie praw o wyznaniowe, Warszawa, 2000, s. 33.113się porządkowi publicznemu ani obyczajności publicznej.Konstytucja marcowa nie sprecyzowała w jaki sposób dochodziło douznania związku religijnego w Rzeczypospolitej Polskiej. Przyjęto, że uz-nanie mogło nastąpić w Rzeczypospolitej Polskiej po odzyskaniu niepod-ległości, albo wynikać z mocy przepisów państw zaborczych. Kościół Pra-wosławny w związku z tym, że funkcjonował legalnie we wszystkich pań-stwach zaborczych generalnie zaliczano do grupy związków wyznanio-wych uznanych, lecz nie mających unormowanego położenia prawnego.W związku ze zdezaktualizowaniem się przepisów państw zaborczychoraz ich sprzecznością z polską racją stanu oraz polskim porządkiem praw-nym, w tym z konstytucyjną zasadą równouprawnienia wyznań, zacho-dziła pilna potrzeba uregulowania położenia prawnego wielu kościołówi związków religijnych w Rzeczypospolitej Polskiej, w tym także Pol-skiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.Zgodnie z artykułem 115 konstytucji regulacja powinna być doko-nana w drodze ustawy po porozumieniu się z prawną reprezentacją Koś-cioła prawosławnego.Niestety, w okresie międzywojennym kilkakrotnie doszło do naru-szenia tej zasady na przykład przy regulacji położenia prawnego Polskie-go Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.Oryginalnym elementem konstytucji marcowej było zagwarantowa-nie Kościołowi katolickiemu naczelnego stanowiska wśród równoupraw-nionych wyznań14, co oczywiście wywołało daleko idące konsekwencjedoktrynalne oraz praktyczne. Konsekwencja tego zapisy było uregulo-wanie pozycji prawnej tego Kościoła w formie umowy dwustronnej zeStolicą Apostolską czyli konkordatu.Ostatnia ustawa zasadnicza uchwalona w II RP , czyli ustawa kons-tytucja z dnia 23 kwietnia 1935 roku poza niewielkimi zmianami niewprowadziła istotnych modyfikacji w materii wyznaniowej. Generalnierzecz ujmując, konstytucja kwietniowa zachowała model stosunków pań-stwa z Kościołami i związkami religijnymi, zawarty w poprzedniej us-tawie zasadniczej. Formalnie zostało dokonane to w ten sposób, że ut-rzymano w pomocy artykuły regulujące problematykę wyznaniowąw konstytucji marcowej.Przeprowadzono jednak także pewne zmiany. Do dokonanych zmianJ. Krukowski, Polskie praw o wyznaniowe, Warszawa, 2000, s. 34.w problematyce wyznaniowej wprowadzonych aktem z 23 kwietnia1935 r. należy zaliczyć: rezygnację z invocatio Dei oraz usunięcia naka-zu zobowiązującego organy państwa do zapewnienia posługi religijnejobywatelom przebywającym w różnych zakładach o charakterze publicz-nym. Mogło to w założeniu umożliwić zmniejszenie wydatków budżeto-wych, jednak w praktyce do końca istnienia II RP system zapewnianiaposługi religijnej został utrzymany.Jednocześnie nie można nie zauważyć zmiany polegającej na wpro-wadzeniu zapisu o odpowiedzialności Prezydenta za losy państwa „wo-bec Boga i historii”15.W ten sposób przez cały okres międzywojenny, mimo istotnych zmianzachodzących w ustroju politycznym, obowiązywały jednakowe podsta-wy konstytucyjne ustawodawstwa wyznaniowego16.Charakterystyka konstytucyjnych uwarunkowań pozycji prawnej Koś-cioła prawosławnego w II RP byłaby nie pełna, gdyby nie została omówio-na praktyka funkcjonowania konstytucyjnych norm wyznaniowych w od-niesieniu do tego Kościoła. Omawiając praktykę zwrócić należy uwagę nadwie rzeczy. Po pierwsze, na formę regulacji pozycji prawnej Kościołaprawosławnego oraz po drugie, na merytoryczną stronę regulacji.Gdy idzie o pierwszą kwestię, przede wszystkim podkreślenia wy-maga fakt, iż przez cały okres międzywojenny nie uregulowano relacjipaństwa z Kościołem prawosławnym zgodnie z brzmieniem art. 115, któ-ry stanowił o ustawowej formie regulacji i stanowił o konieczności wcześ-niejszego porozumienia się z prawną reprezentacją Kościoła. Wymogówkonstytucyjnych nie spełniało zarówno rozporządzenie Ministra Wyz-nań Religijnych i Oświecenia Publicznego z dnia 30 stycznia 1922 rokuTymczasowe przepisy o stosunku Rządu do Kościoła Prawosławnegow Polsce17, ani dekret Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 18listopada 1938 roku o stosunku państwa do Polskiego AutokefalicznegoKościoła Prawosławnego18. Jedynie ustawa z dnia 23 czerwca 1939 rokuo uregulowania stanu prawnego majątków Kościoła Prawosławnego19czyniła zadość konstytucyjnym normom traktującym o ustawowej for-Artykuł 19 konstytucji z 23 kwietnia 1935 r.M. Pietrzak, Prawo wyznaniowe, Warszawa, 2003, s. 111.17M. P. 1922, Nr 38, poz. 20.18Dz. U. 1938, Nr 88poz. 597.19Dz. U. 1939, Nr 57 poz. 370.115mie regulacji, nie mniej także i ona została uchwalona bez spełnieniakonstytucyjnego wymogu wcześniejszego porozumienia się z prawną rep-rezentacją Kościoła. Złamanie norm konstytucyjnych w tej kwestii jestbezsporne i ewidentne.W żadnym względzie nie tłumaczą tego faktu dokonywane analizytaktyki przeprowadzenia ustawowej regulacji prawnej, które jednoznacz-nie i zgodnie wskazywały na to że, w związku z silną reprezentacją mniej-szości narodowych w parlamencie oraz liczną opozycją, gotową wykorzys-tać każdą możliwość dokonania krytyki sfer rządowych, końcowy efektregulacji byłby co najmniej niepewny, jeżeli w ogóle możliwy, a co więcejnie można było przewidzieć kształtu ostatecznej regulacji, a to akurat z pun-ktu widzenia interesów państwa było szczególnie niebezpieczne.Gdy idzie o merytoryczną stronę regulacji pozycji prawnej Kościołaprawosławnego, nawet już pobieżna jej analiza wskazuje na kolejne zła-manie norm konstytucyjnych. W szczególności dotyczy to art. 113 kons-tytucji, który nadawał związkom religijnym uprawnienie do samodziel-nego prowadzenia swych spraw wewnętrznych. Z jakim samodzielnymprowadzeniem swych spraw wewnętrznych mógł mieć do czynienia Koś-ciół prawosławny w sytuacji, gdy praktycznie od rozporządzenia z 30stycznia 1922 r. do końca istnienia II RP a więc także pod rządami dekre-tu z 18 listopada 1938 r. pozbawiony był autonomii. Za taką bowiem sy-tuację bez wątpienia należy bowiem uznać sytuację, w której obsada sta-nowisk duchownych oraz organizacja terytorialna Kościoła musiały byćkonsultowane z właściwymi organami administracji wyznaniowej, bezzgody których trudno było mówić o efektywnym zarządzaniu.Trudną sytuację prawną Kościoła prawosławnego w kontekście kon-stytucyjnej regulacji dodatkowo pogłębiał fakt właściwie całkowitego bra-ku gwarancji przestrzegania norm konstytucyjnych takich jak TrybunałKonstytucyjny czy tez w ujęciu indywidualnym brak Rzecznika Praw Oby-watelskich. Innymi słowy brak było przewidzianej drogi prawnej do och-rony przed naruszeniami norm konstytucyjnych.Reasumując dotychczasowe rozważania na temat konstytucyjnych uwa-runkowań pozycji prawnej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawos-ławnego w okresie istnienia Drugiej Rzeczpospolitej Polskiej można stwier-dzić, że wyznaniowe normy konstytucyjne były traktowane przez organywładzy publicznej z pewną dowolnością, co musiało doprowadzić i nieste-ty doprowadziło do licznych przypadków działań naruszających prawo.116

Konstytucyjne uwarunkowania pozycji prawnej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego w II Rzeczpospolitej Polskiej

https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/16325/1/Elpis_8_2006_J_Matwiejuk_Konstytucyjne_uwarunkowania_pozycji_prawnej_Polskiego_Autokefalicznego_Kosciola_Prawoslawnego.pdf

Konstytucyjne uwarunkowania pozycji prawnej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego w II Rzeczpospolitej Polskiej

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)