Kadylak, Jarosław

Elpis

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

KS. JAROSŁAW KADYLAKPOGLĄDY OJCÓW I PISARZY KOŚCIELNYCH NA CZŁOWIEKA (Krótka synteza)Nauka o człowieku -  antropologia -  nigdy nie była przedmiotem specjalnego rozpracowywa­nia dogmatycznego na Soborach powszechnych w okresie patrystycznym.Dogmatyczne określanie nauki wiary za punkt wyjścia miało zawsze jakąś myśl heterodoksyjną, wobec której, ustosunkowując się krytycznie, wypracowywano ortodoksyjną naukę dogmatycz­ną, taki lub inny dogmat. Herezji jako takiej o człowieku nie było, w związku z tym nie było potrzeby dogmatycznego formułowania prawosławnej antropologii. Na Soborach więc rozpatry­wano problemy dotyczące nie samego człowieka, lecz Boga czyli Trójcy Świętej, oraz Logosu Wcielonego czyli Chrystusa. Ale niewątpliwie, pojmowanie człowieka, jego natury i osoby, cech charakterystycznych oraz ich wzajemnego stosunku, zostały, niejako pośrednio, również usta­lone w toku dyskusji i polemik Ojców Kościoła wschodniego, których efektem było ustalenie doktryny trynitamej i chrystologicznej na Sobo­rach powszechnych. Kościół, nie dając nam dogmatu o człowieku ogłosił jednakże poprzez chalcedoński horos w 451 r. swój określony pogląd na człowieka. Problem chrystologiczny był niemal w równej mierze proble­mem antropologicznym, aczkolwiek nie wyczerpywał problemu do koń­ca, to jednak posiadał szczególne znaczenie, ponieważ nakazywał nieja­ko wypowiadać się o człowieku, mając na uwadze Chrystologię. Należa­ło więc mieć na uwadze to, że człowieczeństwo w Osobie Chrystusa jest związane z Bogiem, według horosu: „nie zlewając się, nie rozdzielając się, niezmiennie i nierozłącznie”. Stąd też człowieczeństwo, wedle za­mysłu swego Stwórcy, do tej jedności jest przeznaczone i z natury swej jest do tej jedności z Bogiem predysponowane. Dla antropologii była to ważna idea, ponieważ pozwalała mówić o teocentrycznej antropologii,37a teologię pozwalała widzieć antropocentrycznie.Wielu poszczególnych Ojców i pisarzy kościelnych zajmowało się pro­blematyką człowieka, jego natury, duszy i jej cech charakterystycznych; pojmowania osoby, roli i znaczenia umysłu, woli i uczucia, podobieństwa Bożego, pochodzenia człowieka i jego przeznaczenia, odpowiedzialności, twórczości, problemu wolności, związku z Kościołem i stosunku do świata. Wszystko to leżało w polu ich zainteresowań, ale żaden z Ojców i pisarzy kościelnych nie dał prawosławnego systemu antropologicznego i Kościół nie przekazał nam syntezy tych poglądów w formie symbolicznych prawd wiary. To -  oczywiście -  nie pomniejsza w żaden sposób znaczenia antropo­logii w Prawosławiu, a wręcz przeciwnie, odkrywa szerokie horyzonty dla jej rozwoju z jednej strony, z drugiej daje możliwość doprowadzenia nauki o człowieku do określonej syntezy.Prawosławna antropologia sięga do samego początku człowieka; do idei o człowieku, do jego Prawzoru, którym j.est Bóg w Trójcy jedyny. Bóg stworzył człowieka wedle Swojego obrazu i podobieństwa, dlatego obraz Boży upatrywali niektórzy Ojcowie Kościoła w twórczych zdolno­ściach człowieka. O wrodzonych dążeniach człowieka do piękna mówił św. Bazyli Wielki1 ; o zdolnościach twórczych człowieka wypowiadał się zarówno św. Grzegorz z Nyssy2, jak i Nemezjusz z Emessy3, a jeszcze dokładniej o darze twórczości jako o podobieństwie Bożym pisał bł. Teo- doryt z Cyru4. Dlatego też twórczość, ale również szerzej-działalność, praca, nie była traktowana jako kara za grzech i uważana za skutek upad­ku Prarodziców, w dodatku skutek negatywny, lecz raczej za Boskie przy­zwolenie, a nawet dar, dzięki któremu człowiek może osiągnąć doskona­łość i zbliżyć się do Boga. Większość Ojców Kościoła, zarówno wschod­nich jak i zachodnich, w fakcie stworzenia człowieka na obraz i podo­bieństwo Boga upatrywała zgodnie pewną harmonię -  zgodność między bytem ludzkim a bytem Boskim. Jednakże akcentowanie tej objawionej prawdy często bywało odmienne wśród pisarzy wschodnich i zachod­nich. Bł. Augustyn, na przykład, wychodząc od duszy w człowieku usi­łuje odkryć w Bogu to, co znajduje się w duszy stworzonej na Jego obraz. Była to metoda analogii psychologicznych, zastosowana do poznania1 Regulae fusius tractatae, responsio 43,PG 31, kol. 909 i 912.2 G. Fłorowski, Wostocznyje Otcy IV wieka, Paris 1931, s. 163.3 Kiprijan (Kem), Antropołogija  .vvv. G rigorija Pałamy, Paris 1950, s. 182.4 Tamże, s. 192.38Boga. Bóg, zdaniem Ы. Augustyna, jest jeden w trzech Osobach, nie przez swe działanie na zewnątrz, lecz przez swe wewnętrzne czynności rozumu i woli. Dusza jest do Boga podobna dlatego, że w swym życiu wewnętrz­nym przejawia, obok jedności natury, trzy odrębne i współistotne a także równe sobie czynności duchowe. Myśl powyższą ujął w formie dwóch obrazów Trójcy Świętej -  pierwszy to: „mens, notitia, amor” -  duch, poznanie, miłość5. Drugi wyraźniejszy: „memoria, intelligentia, volun­tas” -  pamięć, rozum, wola6. Natomiast św. Grzegorz z Nyssy, przeciw­nie, za punkt wyjścia bierze to, co Objawienie mówi nam o Bogu, aby w człowieku odnaleźć to, co odpowiada w nim obrazowi Bożemu.W pierwszym przypadku mamy do czynienia z teologią antropocen- tryczną, w drugim z antropologią teocentryczną. Z pisarzy kościelnych, zaj­mujących się tą problematyką, żaden z nich nie wywarł tak mocnego wpły­wu na antropologię Tomasza z Akwinu, jak bł. Augustyn. Św. Grzegorz z Nyssy natomiast mówi o ludzkiej osobie jako o obrazie Trójcy Świętej. Ideę tę upatrywał w trzech aspektach trynitamej interpretacji obrazu Boże­go. W pierwszym aspekcie mówi o tym, że pierwsza ludzka rodzina to zna­czy Adam, Ewa i ich syn są obrazem Ojca, Ducha i Syna. Adam nie mający przyczyny w stworzeniu Bożym i niezrodzony jest obrazem niemającego przyczyny, niezrodzonego Boga Ojca, Pantokratora i Przyczyny wszystkie­go. Rodzony syn Adama przedstawia obraz rodzonego Syna -  Słowa Boże­go, a pochodząca od Adama (pochodząca a nie zrodzona) Ewa oznacza po­chodzącą hipostazę Ducha Świętego. Tak więc trzy Osoby oznaczają: „nie- zrodzoność”, „rodzenie” i „pochodzenie”7.Drugi aspekt to taki, że duchowa część człowieka składa się z „psy­che” -duszy, „logos” -  słowa, „nous” -  umysłu, co odpowiada trzem osobom Trójcy Świętej. „Dusza jest niezrodzona i nie posiada przyczyny podobnie jak Niezrodzony i nie mający przyczyny Bóg Ojciec. Rozumne słowo nie jest niezrodzone a rodzi się (z duszy) w sposób niewypowie- dżiany, nieobjaśniony i beznamiętnie. Umysł natomiast nie jest bez przy­czyny i niezrodzony, lecz w sposób absolutny pochodzi (z duszy) wszystko bada i niewidzialnie przybliża się do obrazu i podobieństwa Świętego i pochodzącego Ducha”8.5 Św. Augustyn, O Trójcy Świętej, ks. IX, 10. 15. przeł. M. Stokowska, Poznań 1963 = D e Trinitate, PL 42, kol. 969.6 Św. Augustyn, O Trójcy Świętej, ks. X, 11. 18 = De Trinitate, PL 42, kol. 983.7 Kiprijan (Kem), dz. cyt., s. 157-158.39W trzecim aspekcie widzi, że trzy moce duszy (rozumna, pożądliwa i pobudliwa) symbolizują Trójcę Świętą. Moc rozumna przyjmuje od Boga spływającą wiedzę i mądrość, moc pożądliwa dotyka miłości Bożej, moc pobudliwa poprzez gniew i występuje przeciwko złym duchom. Owymi trzema mocami Bóg zarządza i panuje nad trzema sferami: niebieską, ziemską i podziemną9.Na temat obrazu i podobieństwa Grzegorz z Nyssy wypowiada się w ten sposób: „Jeżeli ktokolwiek zapragnie poznać jak człowiek został stworzony wedle obrazu i podobieństwa Bożego, winien zbadać i wnik­nąć w te i temu podobne przemyślenia i rozpatrzyć naturalną budowę swojej duszy. Dokładnie i szczegółowo przeanalizować jej części oraz części jej części ; przyczyny (logosy), obrazy i przejawy duszy: zjedno­czenie i rozróżnienie, to znaczy jedność i trójczęściowość -  pojedynczość, podwójność i potrójność; winien przeanalizować to, jak ta dusza jest jed­ną i jak w trzech sposobnościach się przejawia, oraz jak ona jest przez Jedność poznawana w Trójcy Świętej i przez Trójcę w Jedności wedle obrazu i podobieństwa Bożego”10.Zdaniem św. Grzegorza z Nyssy w duszy ludzkiej można popatrzeć się: potrójności hipostaz, jedności natury, jednoczasowości, nierozdziel- ności, nieprzystępności, niewyobrażalności, nieoglądalności, niezrodzo- ności, zrodzoności, pochodności, twórczości, osądu, nietykalności, bez- cielesności, niezniszczalności, nieśmiertelności, wieczności, niewytłuma- czalności, wspaniałości11. Dalej Grzegorz z Nyssy stwierdza, iż w natu­rze ludzkiej nieodzownym było, aby umieszczone zostało w niej coś, co jest pokrewne Bogu po to, aby zgodnie z tym pokrewieństwem, pragnąć tego, co jest jej immanentne. Podobieństwu duszy charakterystyczne są moce: analizująca i rozsądku dlatego, że za ich pomocą osiągamy Bo- skość. Przepiękną, wedle natury swojej, jest Boskość, z którą, wedle czy­stości swojej, wstępuje dusza w obcowanie, jednocząc się z tym, co jest jej pokrewne12.W ten sposób nie odrzucając podobieństwa Bożego w duszy, umyśle i wolnej woli oraz w zdolności rządzenia i panowania w świecie,8 Quid sit ad  imaginem Dei, PG 44, kol. 1332.9 Tamiê, kol. 1335.10 Tamie, kol. 133611 Tamże, PG 44, kol. 1341.12 PG 46, kol. 89.40św. Grzegorz pragnie widzieć podobieństwo w najgłębszym wewnętrz­nym świecie ludzkiej duszy, w jej tajemnym życiu.Św. Bazyli Wielki obraz Boży w człowieku upatruje w rozumnej duszy, lecz nie rozumie jego w duchu wąskiego intelektualizmu. Powia­da, że my stworzeni wedle obrazu mamy i rozum i słowo, które stanowią o doskonałości naszej natury. Ale przede wszystkim o obrazie stanowi zdolność i dążenie rozumu do Boga13. W naturę człowieka zostało wpro­wadzone pewne dążenie, pewien poryw w kierunku tego, co duchowe. W księdze O Duchu Świętym Bazyli Wielki stwierdza: „człowiek jest zobowiązany, na ile to możliwe naturze ludzkiej, upodabniać się do Boga, lecz podobieństwo jest niemożliwe bez wiedzy. Celem w ogóle chrześci­jaństwa jest upodabnianie się do Chrystusa w miarę człowieczeństwa, na tyle, na ile to odpowiada każdemu zgodnie z jego powołaniem”14.Obraz Boży według Bazylego Wielkiego nie jest rodzaju substan­cjalnego, założonego i już gotowego w duszy ludzkiej, lecz jest on zada­niem, które ma na celu rozwijanie twórczego pierwiastka w człowieku. Z tego stwierdzenia wyprowadza interesujące wnioski, twierdząc na przy­kład, że w człowieku istnieje pewne naturalne, nieokreślone dążenie, na przykład do piękna. Ludzie pragną piękności, a tym co piękne jest rów­nież dobro, a najwyższym Dobrem jest Bóg. Stąd też dążyć do dobra, realizować dobro, znaczy dążyć do Boga15. Znajdujemy tutaj wspólną podstawę, zarówno dla estetyki chrześcijańskiej, etyki jak i filozofii twór­czości, charakterystyczną dla myśli wschodnich Ojców Kościoła.Temat obrazu i podobieństwa jest tematem zasadniczym w antropo­logii Ojców Kościoła. W tradycji tej istniało różne rozumienie obrazu Bożego w człowieku. Większość Ojców, szczególnie tradycji aleksan­dryjskiej, upatrywało obraz Boży w duszy (psyche). a właściwie w jej wyższej władzy -  umyśle (nous). Niektórzy pisarze widzieli obraz Boży w wolnej woli człowieka; w zdolności stwórczej człowieka. Wielu Oj­ców uważało, iż miłość jest obrazem Bożym w człowieku, a jeszcze inni, że cały człowiek lub godność królewska, którą posiada, by mógł pano­wać wśród innych stworzeń na ziemi.Wielu Ojców Kościoła widzi jedność w rozumieniu obrazu i podo­bieństwa, ale wielu też czyni rozróżnienie pomiędzy „obrazem” i „podo­13 Kiprijan (Kern), dz. cyt., s.147.14 De Spiritus Sancto, PG 32, kol. 69.15 Regulae fiisius tractatae, responsio 43, PG 31, kol. 912.41bieństwem”. Obraz to, coś co było dane w momencie stworzenia czło­wieka, podobieństwo natomiast jest upodabnianiem się do Boga, które człowiek winien osiągać w rezultacie moralnego doskonalenia się.Dlaczego Ojcowie Kościoła nadają tak ważne znaczenie pojęciu ob­razu i podobieństwa Bożego? Odpowiedź na to może być tylko jedna. Chrześcijaństwo przyniosło naukę o maksymalnej wolności i niezależ­ności ludzkiej osoby i jej wysokiej godności. Chrześcijaństwo w swojej nauce moralnego doskonalenia nawołuje do najwyższej realizacji indy­widualnej świętości; to znaczy do maksymalnego rozwoju swojej osobo­wości.To właśnie ascetyzm jest maksymalną realizacją ideału osobowego, objawieniem i rozwinięciem wszystkich możliwości tkwiących w każdej ludzkiej osobie. Przezwyciężając grzeszną i chorowitą wolę człowieka, chrześcijaństwo unosi do najwyższych granic osobistą samodzielność człowieka; człowieka wyzwolonego od zła grzechu i od wpływu uwa­runkowań natury cielesnej jak i ziemskiej.Ascetyzm rozumiany przez Ojców wschodnich nie ma negatywnego podejścia do życia jako takiego. Wschodnia literatura patrystyczna naj­częściej mówi o radości, wysokim przeznaczeniu człowieka i jego prze- bóstwieniu. Sw. Grzegorz Teolog, bardziej asceta aniżeli pasterz; bar­dziej podróżnik-poeta, aniżeli biskup, to właśnie on naucza o człowieku jako o „strumieniu Boskości”16. Gdzie indziej twierdzi: „Jeżeli Ty bę­dziesz nisko o sobie myśleć, to przypomnę Ci, że jesteś stworzonym bo­giem”17.Wielce czcigodny Izaak Syryjczyk, z którego stronic wieje znojem syryjskiego ascetyzmu, właśnie On wypowiada swoją naukę o miłują­cym sercu -  współczującym wszystkim ludziom, zwierzętom i tym, co suną się po ziemi, a nawet wrogom zbawienia -  demonom18.Sw. Symeon Nowy Teolog -  klasyczny przedstawiciel bizantyńskie­go monastycyzmu powie: „ Jesteś krewnym naszym Boże wedle ciała, a my krewni Twoi wedle Boskości Twojej”19.Lektura literatury patrystycznej wschodnich Ojców i pisarzy Kościoła16 G. Fłorowski, Wostocznyje Otcy IV wieka, Paris 1931, s. 99-100.17 Tamie, s. 101.18 Tamie, s. 191.19 Hymn 15, 107-108. Cyt. za: Ilarion (Ałfiejew), Priepodobnyj Simeon N ow yj Bogosłow  i praw osław noje priedanije, Moskwa 1998, s. 301.42pozwala wyciągnąć wniosek, że im wyższą i bardziej ascetyczną była nauka tego czy innego pisarza, tym bardziej godnie i wzniosie nauczał on0 człowieku i stworzeniu.Antropologia wschodnich pisarzy Kościoła nie każe rozumieć czło­wieka i jego ciała jako tylko naczynia grzechu; nie każe uczyć o człowie­ku jako o wnuku Adamowym. W takim bowiem ujęciu człowiek jest bar­dzo szybko stłumiony przez psychologię „podsądnego” i obarczony prze­konaniem o swojej grzeszności.Za punkt wyjścia w nauce o człowieku wschodni Ojcowie i pisarze brali bardziej „pokrewieństwo” z Chrystusem wedle ciała, a nie człowie­ka jako dziecko grzechu w spadku po Adamie. Człowiek ma się kierować wiarą i miłością do Boga i człowieka, a nie strachem przed wiecznymi mękami; ma się kierować tęsknotą za niebiańską Ojczyzną a nie bojaźnią ciała i niedowiarstwem wobec stworzenia; światłością Taboru a nie od­blaskiem ognia piekielnego.Należy pamiętać, że starotestamentowa upadła natura i grzech Ada­mowy nie jest stanem początkowym człowieka w całej psychologii pro­cesu doskonalenia. Grzech nie jest rodzajem, ani substancją człowieka -  jest i pozostaje tylko aktem , działaniem. Grzech wszedł tylko w ludzką naturę, lecz nie stanowi jej odwiecznego elementu. Nie pozbawia on czło­wieka obrazu Bożego. Ważniejszym jest sam zamysł Boży o człowieku, który od wieczności istniał w Przedwiecznej Radzie Boskiej. Jest to owo „niebiańskie człowieczeństwo”, które leży u podstaw każdego człowieka1 jest ono o wiele głębsze od Adamowego skażenia grzechem pierworod­nym.Tak więc, według wschodnich Ojców i pisarzy Kościoła, ważniej­szym jest nie jurysdykcyjne usprawiedliwienie grzesznika, a wyższe uświęcenie ludzkiego ducha i ciała, celem bowiem ludzkiego życia nie jest bezgrzeszność, lecz przebóstwienie.43

Poglądy Ojców i pisarzy kościelnych na człowieka (krótka synteza)

https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/16339/1/Elpis_7_2005_J_Kadylak_Poglady_Ojcow_i_pisarzy_koscielnych_na_czlowieka.pdf

Poglądy Ojców i pisarzy kościelnych na człowieka (krótka synteza)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)