Białkowski, Michał

Polish

Akademicka Platforma Czasopism

Michał BI A Ł KOWSK IUniwersytet Mikołaja Kopernika, Wydział Nauk o Polityce i Bezpieczeństwie, Toruń, PolskaDamian Bednarski, Biskup Józef Gawlina jako opiekun Polaków na emigracji, Katowice 2019, ss. 566Środowisko naukowe Uniwersytetu Ślą-skiego w Katowicach posiada długą tradycję badań biograficznych i źródło-znawczych poświęconych arcybiskupowi Józefowi Gawlinie (1892–1964), biskupo-wi polowemu Wojska Polskiego, Opieku-nowi, a następnie protektorowi emigracji polskiej. Fakt ten nie może budzić zdzi-wienia, gdyż hierarcha urodził się i wycho-wał na Górnym Śląsku. Zawsze też przy-pominał swoje śląskie korzenie, którym był wierny do końca życia.Kilkanaście lat temu systematyczne ba-dania poświęcone duchowemu przywódcy polskiej emigracji powojennej rozpoczął ks. Jerzy Myszor. W 2003 r. wydał (wraz z Janem Koniecznym) krytyczną edycję korespondencji kardynała Augusta Hlon-da i biskupa Józefa Gawliny z lat 1924–1948, rok później Wspomnienia Józefa Gawliny. W 2013 r. ukazała się kolejna edycja źródłowa, zawierająca dokumenty z okresu posługi biskupa Józefa Gawliny wśród żołnierzy polskich w Związku So-wieckim. Cztery lata temu opublikowano pracę zbiorową Nieznane karty z życia bi-skupa Józefa Gawliny w świetle dokumen-tów.W przygotowaniu tej ostatniej pu-blikacji ks. Jerzego Myszora wspierał ks. Damian Bednarski, adiunkt w Katedrze Teologii Patrystycznej i Historii Kościoła Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Dziś kontynuuje on problematykę emigracyjną, w sposób szczególny przybliżając działalność bisku-pa Józefa Gawliny na obczyźnie. Kilka miesięcy temu w Wydawnictwie Uniwer-sytetu Śląskiego w Katowicach ukazała się jego rozprawa Biskup Józef Gawlina jako opiekun Polaków na emigracji. Jest to pierwsza w Polsce całościowa monografia poświęcona działalności emigracyjnej bi-skupa Józefa Gawliny, obejmująca ostatnie ćwierćwiecze jego życia (lata 1939–1964). Warto podkreślić w tym miejscu, że ks. Damian Bednarski posiadał wszel-kie kwalifikacje, by podjąć się realizacji tego trudnego wyzwania naukowego. Jest autorem wielu prac historycznych, poświę-conych tematyce górnośląskiej, w szcze-gólności dzieje Kościoła katolickiego, bio-grafistykę i martyrologię duchowieństwa. Ponadto zasiada w gremiach naukowych ściśle związanych z podejmowaną tema-tyką badawczą: „Śląskich Studiach Histo-H i s t o r i a  i  P o l i t y k aNr 33(40)/2020, s s . 163 –166w w w.hip.umk.plISSN 1899-5160, e-ISSN 2391-7652DOI: http://dx.doi.org/10.12775/HiP.2020.032164 His tor i a  i  Pol it yk a  •  n r  33(40)/2020R ec en z jeryczno-Teologicznych” (sekretarz redakcji od 2013 r.), seria naukowa „Studia do dziejów Kościoła katolickiego na Górnym Śląsku” (sekretarz od 2013 r.), „Zeszyty Biograficzne Duchowieństwa Katolickie-go na Śląsku XIX–XX wieku” (członek kolegium redakcyjnego od 2016 r.).Książka ks. Damiana Bednarskiego składa się z: Wykazu skrótów (ss. 25–28); Wstępu (ss. 29–39); Rozdziału I: Duszpa-sterstwo przedwojenne, emigracja i opieka nad cywilami od 1939 roku (ss. 45–106); rozdziału II: Instytucja protektora pol-skiego wychodźstwa (ss. 109–166); roz-działu III: Struktury duszpasterstwa emigracyjnego i polskie misje katolickie (ss. 169–271); rozdziału IV: Aktywność duszpasterska (ss. 275–322); rozdziału V: Główne założenia programu duszpaster-skiego biskupa polonijnego (ss. 325–346); zakończenie (ss. 347–349); Aneksu (ss. 353–372); Fotografii (ss. 373–384); Do-kumentów źródłowych (ss. 385–513); Bibliografii (ss. 515–537); Indeksu oso-bowego (ss. 539–549); Indeksu nazw geograficznych (ss. 551–560); Summary (ss. 561–562); Sommario (ss. 563–564); Zusammenfassung (ss. 565–566).Całość poprzedza Słowo Księdza Ar-cybiskupa Wiktora Skworca (ss. 21–23). Metropolita katowicki podkreśla w nim znaczenie postaci arcybiskupa Józefa Gaw-liny dla Kościoła katolickiego na Górnym Śląsku, przywołuje jego działalność pa-sterską podczas drugiej wojny światowej, a po jej zakończeniu na emigracji. Struktura pracy ma charakter proble-mowy, choć w ramach każdego zagadnie-nia – o ile było to możliwe – zachowano chronologię wydarzeń. W opracowaniu materiału Autor posłużył się metodą ana-lityczno-syntetyczną. W rozdziale pierw-szym przybliżył lata kapłańskie Józefa Gawliny w diecezji katowickiej, posługę biskupa polowego Wojska Polskiego oraz problematykę duszpasterstwa emigracyj-nego, ukazując poszczególne etapy wo-jennej i powojennej tułaczki (Francja, Wielka Brytania, Związek Sowiecki, Bli-ski Wschód, Wielka Brytania, Niemcy, Włochy). Rozdział drugi poświęcił insty-tucji protektora polskiego wychodźstwa, ukazując uwarunkowania instytucjonal-ne związane z pełnionymi przez biskupa Józefa Gawlinę urzędami i godnościami. Opisane zostały równie relacje z papieżem i Kurią Rzymską, hierarchią zagraniczną, kardynałem Stefanem Wyszyńskim. Trze-ci rozdział wprowadza nas w tematykę organizacyjną. Na wstępie Autor opisał funkcje i zadania rektorów Polskich Misji Katolickich, w dalszej części poszczególne Polskie Misje Katolickie. Ksiądz Damian Bednarski podzielił je na dwie grupy: przejęte po kardynale Auguście Hlon-dzie (Francja, Belgia, Holandia, Wielka Brytania) oraz utworzone z inicjatywy biskupa Józefa Gawliny i wybrane misje sąsiedzkie (Szwajcaria, Skandynawia, Pół-wysep Iberyjski, Ameryka Łacińska, kraje Ameryki Łacińskiej bez struktur Polskich Misji Katolickich, Ameryka Północna, Australia i Nowa Zelandia, Afryka, Azja). Dwa ostatnie rozdziały  – czwarty i pią-ty  – dotyczą zagadnień ściśle duszpaster-sko-pastoralnych. W czwartym nakreślo-no działalność duszpasterską  – kwestie powołań i formacji przyszłych kapłanów pracujących w środowiskach emigracyj-nych, działalność organizacji katolickich i pokrewnych, wizytacje i akcje dusz-pasterskie, wystąpienia, wydawnictwa. W piątym przedstawiono główne tematy nauczania pasterskiego skierowanego do emigracji (rodzina i pokrewne, sprawy na-rodowe i patriotyczne, zagadnienia inne). Uzupełnieniem monografii są obszerne dodatki o charakterze źródłowym i ikono-Micha ł  Bi a ł kowsk i  •  Damian Bednarski, Biskup Józef Gawlina 165graficznym. Na Aneks składają się zesta-wienia tabelaryczne obejmujące wszystkie Polskie Misje Katolickie oraz ich rektorów w latach 1949–1964 (tabela 1), wizyta-cje biskupa Józefa Gawliny w ośrodkach emigracyjnych (tabela 2), zestawienia hie-rarchów, z którymi spotykał się Protek-tor Polskiej Emigracji podczas wizytacji ośrodków polonijnych (tabele 3–6), zesta-wienia biskupów, z którymi spotykał się w Rzymie (tabele 7–12). W dalszej części znajdują się załączniki zawierające: listy pasterskie, odezwy, orędzia (załącznik 1), opublikowane homilie i kazania biskupa Józefa Gawliny (załącznik 2), przemówie-nia okolicznościowe, referaty i konferencje (załącznik 3), opublikowane teksty wystą-pień radiowych (załącznik 4), różne teksty biskupa Józefa Gawliny związane z życiem emigracyjnym (załącznik 5). Ważnym elementem jest materiał ikonograficzny – dwadzieścia czarno-białych fotografii. Ostatni typ materiałów uzupełniających włączonych do pracy stanowią dokumen-ty źródłowe. Ksiądz Damian Bednarski zgromadził 49 różnego typu źródeł, po-dzielonych na kilka działów odpowiadają-cych formie, stylowi i treści dokumentów (I. Nominacje opiekuna polskiej emigra-cji; II. Biskup Józef Gawlina rzecznikiem spraw emigracji; III. Biskup polonijny wo-bec Polskich Misji Katolickich; IV. Teksty bp. Józefa Gawliny o duszpasterstwie emi-grantów; V. Różne teksty dedykowane bp. Józefowi Gawlinie).Na uwagę zasługuje fakt wykorzysta-nia w pracy wielu źródeł pochodzących głównie z archiwów kościelnych krajo-wych i zagranicznych. Wymieńmy choćby Archiwum Archidiecezjalne Warszawskie, Sekretariat Prymasa Polski, Archiwum Archidiecezjalne w Katowicach, Archi-wum Kościoła i Hospicjum Świętego Sta-nisława w Rzymie (Archiwum Biskupa Józefa Gawliny, Archiwum Centralnego Ośrodka Duszpasterstwa Emigracyjnego), Papieski Instytut Studiów Kościelnych, Archiwum Polskiej Misji Katolickiej we Francji, Archiwum Franciszkanów w Ka-towicach-Panewnikach, Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie, Archiwum Prowincji oo. Bernardynów w Krakowie, Archiwum Polskich Jezuitów w Melbo-urne. Natomiast materiały proweniencji państwowej pochodzą ze zbiorów: Archi-wum Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Władysława Sikorskiego w Londynie oraz Archiwum Instytutu Pamięci Naro-dowej w Warszawie.Po lekturze książki rodzą się oczywi-ście pytania: Co nowego do historiografii wnosi praca ks. Damiana Bednarskie-go? Jakie są zalety publikacji? Czy udało się wyczerpać wszelkie dostępne źródła? Udzielając odpowiedzi na pierwsze pyta-nie, można sformułować ocenę generalną publikacji  – praca ks. Damiana Bednar-skiego systematyzuje i uporządkowuje całą dotychczasową wiedzę o działalności biskupa Józefa Gawliny po 31 sierpnia 1939 r. Uszczegółowiając, należy stwier-dzić, że: 1) wypełnia poważne luki doty-czące skomplikowanych relacji z kardyna-łem Stefanem Wyszyńskim oraz pozycji biskupa Józefa Gawliny w triadzie: śro-dowiska powojennej emigracji politycz-nej  – Prymas Polski i Kościół katolicki w kraju – władze komunistyczne w kraju; 2) pozwala odtworzyć strukturę ośrodków emigracyjnych i polonijnych oraz związaną z nimi aktywność pastoralną hierarchy; 3) prezentuje główne wątki myśli teologicz-no-religijnej i społeczno-politycznej bisku-pa Józefa Gawliny. Wśród wielu zalet pu-blikacji wymienić należy choćby logiczną i czytelną dla odbiorcy konstrukcję książ-ki, natomiast sama narracja o biskupie  – opiekunie polskiego wychodźstwa – łączy 166 His tor i a  i  Pol it yk a  •  n r  33(40)/2020R ec en z jeharmonijnie przedstawianą i analizowaną faktografię, odautorskie, rzetelnie poparte argumentami osądy i trafnie dobrane cy-taty źródłowe. Wysoko ocenić należy rów-nież walory szaty graficznej książki, co nie jest bagatelne dla współczesnego odbiorcy.Praca nasuwa też kilka postulatów. Wydaje się, że ważnym uzupełnieniem mogłaby być kwerenda przeprowadzona w Archiwum Watykańskim oraz w Archi-wum Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Warszawie. O ile pierwsza z nich mo-głaby napotkać różnego typu trudności i ograniczenia w dostępie do materiałów źródłowych, o tyle druga wydaje się czymś oczywistym i absolutnie koniecznym. Wśród zbiorów archiwalnych Minister-stwa Spraw Zagranicznych znajdziemy bo-wiem raporty i sprawozdania z placówek dyplomatycznych państw Europy Zachod-niej (najczęściej kwartalne lub półroczne), w których zapewne odnaleźć można ślady obecności biskupa Józefa Gawliny wśród tamtejszej Polonii. Dodatkowo sądzę, że mimo wykorzystania Protokołów Ko-misji Głównej Episkopatu Polski warto byłoby skorzystać z Protokołów Konferen-cji Plenarnych Episkopatu Polski (szcze-gólnie z lat 1957–1964) oraz Protokołów konferencji polskich ojców soborowych (1962–1965). Wszystkie trzy wspomnia-ne serie dokumentów przechowywane są w Archiwum Archidiecezjalnym War-szawskim. Ponadto dyskusyjne – choć wy-jaśnione w nocie edytorskiej – wydaje się powtórzenie w aneksie książki dokumen-tów, wcześniej opublikowanych już w kil-ku edycjach źródłowych, m.in. w pracy, która powstała przy współudziale Autora. Te drobne uwagi nie pomniejszają warto-ści pracy ks. Damiana Bednarskiego, która jest cennym, oryginalnym i nowatorskim studium z dziejów polskiego episkopatu. Wyrazić należy nadzieję, że wywoła ona debatę historyków Kościoła katolickiego nad całością spuścizny arcybiskupa Jó-zefa Gawliny. W szczególności aktualny wydaje się postulat krytycznego wydania całości Wspomnień arcybiskupa Józefa Gawliny. Do tej pory opublikowano tylko materiał źródłowy do 1947 r. (trzy wyda-nia). W dalszym ciągu wyłącznie w rę-kopisie pozostają zeszyty obejmujące lata 1948–1964. Wiemy bowiem, że hierarcha prowadził osobiste notatki do ostatnich chwil życia. W kontekście publikacji  – w najbliższych latach – kolejnych tomów Pro memoria kardynała Stefana Wyszyń-skiego, możliwość skonfrontowania i po-wiązania obu źródeł może być niezwykle odkrywcza. 

Damian Bednarski, Biskup Józef Gawlina jako opiekun Polaków na emigracji, Katowice 2019, ss. 566

https://apcz.umk.pl/HiP/article/download/33380/28366

Damian Bednarski, Biskup Józef Gawlina jako opiekun Polaków na emigracji, Katowice 2019, ss. 566

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Akademicka Platforma Czasopism