Frątczak, Wojciech

Polish

Akademicka Platforma Czasopism

23(2013)3KwartalnikDOI: http://dx.doi.org/10.12775/TiCz.2013.041KS. wOJCieCh fRąTCzaK*TORuń–włOCławeKroland	 Prejs	 OFMcap,	 Administracja diecezjalna w Królestwie Polskim w latach 1864–1918. Studium prozopograficzne,	 Wydawnictwo	 kUL,	Lublin	 2012,	 ss.	 404.Współcześni historycy coraz śmielej sięgają do badań nad dziejami okresu zaborów w Polsce. Badania te ze względów politycznych były do tej pory w niewielkim zainteresowaniu badaczy. Natomiast w okresie międzywojennym (1918–1939) archiwalia z tego okresu były dostępne tylko częściowo. Dopiero ostatnie lata sprawiły znaczne zainteresowanie tym okresem dziejów. Monografie poszczególnych badaczy zaprowadzą zapewne do napisania solidnej syntezy dziejów tego okresu, która w wie-lu punktach zmieni dotychczasowe uogólnienia obecnych podręczników, zwłaszcza dotyczących represji duchownych i ich wpływu na jakość duszpasterstwa, szczególnie wiejskiego i małomiasteczkowego.Praca o. Rolanda Prejsa wpisuje się w ten ciąg badań. Dotyczy dziejów Kościoła rzymskokatolickiego w czasach zaborów, zwłaszcza zaboru rosyjskiego, który dotąd był niedostatecznie opracowany. Praca podejmuje zagadnienie zarządu Kościoła, a więc biskupów ordynariuszy, a często – z racji wakatów na stolicach biskupich – także administratorów diecezji, oraz najbliższych ich współpracowników, czyli oficjałów (dziś * Ks. Wojciech Frątczak – kierownik Zakładu Historii Kościoła Nowożytnej na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu.TEOLOGIA_23_2013_3.indb   185 2014-01-22   14:16:37186 Recenzjeoznaczałoby to wikariuszy generalnych i sądowych) i surogatów (rodzaj zastępcy wikariusza generalnego, regensa konsystorza, czyli dzisiejszego kanclerza). To byli ludzie odpowiedzialni za kierowanie diecezją, od ich postawy zależało to, co nazywamy administracją diecezji w najszerszym tego słowa znaczeniu.Tymi ludźmi, od których zależała jakość duszpasterstwa i postawa Kościoła w tych trudnych czasach zajmuje się omawiana monografia. Autor z tego gremium wyklucza członków kapituł katedralnych, ale z tym poglądem trudno się całkowicie zgodzić, choć autor powołu-je się na autorytet ks. prof. Hieronima E. Wyczawskiego. Wówczas wpływ kapituły w wielu sprawach dotyczących administracji diecezji był znaczący, a nawet decydujący. Świadczy o tym chociażby przykład kapituły katedralnej we Włocławku, która oparła się nakazowi wyboru kandydata do Kolegium Duchownego w Petersburgu, stawiając admi-nistratora w trudnej sytuacji (s. 223). Duchowni zajmujący wymienione wyżej stanowiska w diecezji byli z reguły członkami kapituł. Trudno też powoływać się na argument, że członkowie kapituł bywali proboszczami. Jeśli tak było, to były to nominacje formalne, faktycznie nie rezydowali w swoich parafiach, ale przy katedrze. Wprawdzie liczba kanoników została zmniejszona, ale nadal byli oni na uposażeniu wyznaczonym im przez cara, zgodnie z ukazem cara Aleksandra II z dnia 14/26 XII 1865 r.1Recenzowana praca obejmuje okres od upadku powstania stycz-niowego (1864) do odzyskania niepodległości w 1918 r. Represje popo-wstaniowe nie skończyły się bezpośrednio po zlikwidowaniu powstania, ale trwały przez cały czas zaborów, mimo prób ich zrzucenia, jak np. w 1905 r. Trudno nie zgodzić się z autorem, że zajął się tylko Kościołem rzymskokatolickim, pomijając Kościół greckokatolicki, choć byłoby to nie-zmiernie interesujące porównać represje wobec tego Kościoła. Należy się zgodzić, że badania nad Kościołem greckokatolickim wymagają innych metod badawczych i powinien je raczej napisać ktoś doskonale znający realia kasaty i niezwykłe męczeństwo tegoż Kościoła w Królestwie. Inte-resujące byłoby także ukazanie stosunku władz zaborczych do Kościołów protestanckich, a także innych wyznań. W swojej pracy autor oparł się głownie na istniejących już opra-cowaniach i źródłach drukowanych, choć odwołuje się także do źródeł archiwalnych (przede wszystkim akt ogólnych) przechowywanych w ar-1 Zarządzenie wchodziło w życie 1 I 1866 r. TEOLOGIA_23_2013_3.indb   186 2014-01-22   14:16:37187Recenzjechiwach diecezjalnych w Lublinie, Kielcach, Łomży, Płocku, Sandomierzu i Włocławku.Pracach składa się z pięciu rozdziałów. Pierwszy zatytułowany Aspekty prawne i formalne (s. 25–64) – ma charakter ogólnego wprowadze-nia. Jest to dobre i czytelne przedstawienie stanu Kościoła w omawianym okresie, a więc przede wszystkim ówczesny podział administracyjny Kościoła rzymskokatolickiego i dzieje zmian granic i kasat poszczegól-nych diecezji w wyniku zarządzeń carskich. Autor opisał nawet różne projekty zmian, które nie weszły w życie. Przedstawił także struktury administracyjne w poszczególnych diecezjach. Omówił realia konkordatu zawartego w 1847 r. między Rosją a Stolicą Apostolską, które były dla Kościoła w Królestwie okrutne. Był to typowy konkordat cząstkowy czy raczej modus vivvendi, w którym Stolica Apostolska starała się uratować przynajmniej cząstkę wolności Kościoła. Nawet sprawy uzgodnione w konkordacie bywały zwyczajem tyrańskim interpretowane bardzo sze-roko, co często wywracało ich właściwe znaczenie. Mimo wszystko kon-kordat ten był jakąś formą zabezpieczenia Kościoła, na który można było się powoływać w negocjacjach. Można by go porównać do porozumienia, jakie zawarł kard. Stefan Wyszyński z władzami PRL-u. Też nie były one przez władze respektowane, ale dawały w rozmowach argumenty i po-wód odwoływania się. Faktycznie konkordat ten w niewielkim stopniu wpłynął na poprawę życia Kościoła pod berłem carskim. Nie zapobiegł też wykonanej w sprzeczności z nim kasaty zakonów i konfiskacie wła-sności kościelnej. Protesty Stolicy Apostolskiej nie tylko nie przynosiły efektów, lecz ostatecznie przyczyniły się do zerwania konkordatu przez cara Aleksandra II w 1866 r. Po zerwaniu konkordatu stosunki dyploma-tyczne między Rosją a Stolicą Apostolską za życia Piusa IX były w fatal-nym stanie. Poprawa nastąpiła dopiero za rządów papieża Leona XIII. Opisanie niuansów tych rozmów świetnie uzupełnia punkt drugi tegoż rozdziału i szkoda, że te dwa zagadnienia nie zostały omówione razem. Autor ustosunkował się i omówił powstanie i dzieje tzw. Kolegium Duchownego w Petersburgu, instytucji całkowicie niekanonicznej, która choć składała się z duchownych, to nie miała nic wspólnego z prawem kanonicznym. Papież Pius IX zaprotestował przeciwko tej instytucji i na-pomniał przewodniczącego tej komisji, służalczego bpa Maksymiliana Staniewskiego. Dopiero rokowania ze Stolicą Apostolską zmieniły zakres działania Kolegium z instancji sądowniczej na instytucję zajmująca się sprawami materialnymi i jako taka została zaakceptowana przez papieża. TEOLOGIA_23_2013_3.indb   187 2014-01-22   14:16:37188 RecenzjeŻycie Kościoła w Królestwie było sterowane szeregiem rozporzą-dzeń i ukazów. Autor chronologicznie przedstawił ich treść i niekiedy próbował ocenić ich wpływ na działalność Kościoła. Nie zawsze można się z tymi ocenami zgodzić. Jest to ocena płynącą z dokumentów, a nie z faktycznego wykonania dekretów. Ich wykonanie często zależało od miejscowych władz, które – jak zauważa sam autor na innym miejscu – potrafiły niejednokrotnie działać przeciw ukazom cara. W polskiej rzeczywistości tak faktycznie było. Często wystarczyło kogoś zaprosić na suto zakrapianą kolację – od policmajstra do wysokiego urzędnika – a wiele można było załatwić. Przykładem tego był cesarski zakaz wyjazdu proboszczów z parafii, który nagminnie udawało się skutecznie omijać.Zapewne do najbardziej brzemiennych w skutki zarządzeń car-skich należała kasata zakonów i konfiskata własności kościelnych w Kró-lestwie Polskim, zgodnie z ukazem cesarza Aleksandra II z dnia 14/26 XII 1865 r.2 Te represje zmalały po słynnym ukazie tolerancyjnym z 1905 r., którego okoliczności wydania autor dobrze przedstawił. W zakończeniu tego rozdziału autor zajął się także nakazem używania języka rosyjskie-go w liturgii i przebieg sporów na ten temat. Niesłusznie chyba chciał obronić uzasadnienie wprowadzenia języka rosyjskiego do pisania akt stanu cywilnego. Była to wyraźna represja po powstaniu styczniowym, a pisać musieli ludzie nieznający tego języka, co do dziś łatwo zauważyć czytając te akta. Rozdział II, zatytułowany Obsada stanowisk (s. 65–134), poświęco-ny jest ludziom, którzy w mniejszym lub większym stopniu zarządzali diecezjami w Królestwie Kongresowym, a więc biskupom, administra-torom, oficjałom surogatom i regensom konsystorzy. Dzięki mozolnemu wysiłkowi udało się zestawić wszystkie osoby, jakie pełniły te funkcje, określono, kto miał wpływ na ich wybór i nominację. Zestawienia te są podstawą do omówienia tych osób (141) w następnym rozdziale, ale mają także znaczenie praktyczne dla różnych badaczy, którzy mogą szybko zapoznać się z obsadą personalną różnych instytucji kościelnych.Kolejny rozdział – Pochodzenie, wiedza i drogi służby kościelnej (s. 135–212) – mimo ogromu pracy włożonej w jego opracowanie, wy-daje się najsłabszy, a w niektórych fragmentach zupełnie zbyteczny. Zestawienia określające miejsce urodzenia kandydatów: wieś miastecz-2 W. Frątczak, Konfiskata własności Kościelnej w Królestwie polskim. Studia Włocławskie, t. 14 Włocławek 2012 s. 557–564. TEOLOGIA_23_2013_3.indb   188 2014-01-22   14:16:37189Recenzjeko, miasto – nic praktycznie nie dają. Ważnym był status społeczny, a nie gdzie kto się urodził. Arystokrata, szlachcic mógł przyjść na świat w rezydencji leżącej na wsi, ale trudno porównywać drogę jego życia i awansu z urodzonym także na wsi chłopem. Bez wątpienia ważniejsze było pochodzenie, majątek i koneksje, które torowały drogę do każdej kariery, nie tylko duchownej. Bogatych było stać na wykształcenie dziec-ka, a najzdolniejszy syn chłopski oprócz zdolności musiał mieć sponsora, jeśli chciał ukończyć szkołę średnią. Także przy wszelkich nominacjach miał większe trudności. Jak wynika z tego opracowania, dla prawie połowy osób, którymi zajmował się autor, nie udało się określić pochodzenia, a te określone są także nieprecyzyjne: ziemianin, szlachcic, zubożały szlachcic? Podobnie fakt, że im wyższe stanowisko, tym starszy duchowny je zajmował, jest także czymś zwyczajnym i dzisiaj. Do najwyższych stanowisk dochodzi się najczęściej stopniowo, drogą kolejnych awansów.Z wielu tych zestawień nie można wyciągnąć żadnych wniosków, poza wykształceniem, które jednak porównywane do dzisiejszych stopni naukowych wydaje się przez autora znacznie zawyżone na korzyść Aka-demii Duchownej w Petersburgu, będącej w rzeczywistości na poziomie niewiele wyższym od przeciętnego ówczesnego seminarium duchownego.Realizacja zadań kościelnych to temat czwartego rozdziału (s. 212–303). Omówienie, jak powierzone im zdania realizowani wymieni wyżej ludzie, nie należy do łatwych. Zwłaszcza, że autor podjął te badania bardzo szeroko, a mianowicie jak ludzie odpowiedzialni za stan po-szczególnych diecezji kontaktowali się ze Stolicą Apostolską, jaki był ich kontakt z władzami świeckim, a także jak wyglądała współpraca z innymi diecezjami. Autor zajął się ich zaangażowaniem w sprawy wi-zytacji diecezji, ich zaangażowaniem w sprawy duszpasterskie, a także stosunkiem do spraw społecznych oraz rzetelnością wykonywania pracy urzędniczej w Konsystorzu.Po powstaniu styczniowym carat zakazał biskupom bezpośrednie-go kontaktu ze Stolicą Apostolską, jak też wizyt ad limina Apostolorum; umożliwiono to biskupom dopiero po 1894 r. Początkowo jedyną drogą kontaktowania się z papieżem było wysyłanie pism za pośrednictwem agendy carskiej, jaką była Kolegium Duchowne w Petersburgu, o której już wyżej wspomniano. Zasługą autora jest przybliżenie czytelnikowi taj-nych sposobów kontaktowania się biskupów z Rzymem, a także trudności i niebezpieczeństwa, jakie napotykali w realizacji tych zadań. Podobnie TEOLOGIA_23_2013_3.indb   189 2014-01-22   14:16:37190 Recenzjebyło z relacjami biskupa czy administratora z władzami carskimi. Autor obiektywnie przedstawił realizm zachowań ówczesnych hierarchów, którzy siłą rzeczy lawirowali między żądaniami władzy a zachowaniem lojalności wobec papieża, choć ich postawy były znacznie zróżnicowane. Postawa ta początkowo nie zawsze należała do zbyt odważnych, ale z czasem biskupi okrzepli w stawianiu oporu i ich postawa była coraz to bardziej patriotyczna i kościelna.W walce z caratem ważna była jednolita postawa warstwy rzą-dzącej wobec żądań carskich. ówcześnie brak było kanonicznych insty-tucji porozumiewania się biskupów, np. konferencji episkopatu, a życie domagało się wzajemnego porozumiewania się biskupów w celu prze-dyskutowania, jak postępować w różnych trudnych sprawach. Takimi sposobami porozumień było wysyłanie kopii korespondencji do innych biskupów, spotkania z racji jubileuszy pogrzebów, święceń, a nawet składania życzeń noworocznych generał-gubernatorowi w Warszawie. Możliwość odbywania formalnych konferencji biskupów pojawiła się dopiero po 1905 r. i do czasu wyzwolenia odbyło się tylko 10 spotkań biskupów, które autor szczegółowo przedstawił, podając ponadto skru-pulatnie ich skład personalny.Wizytacje biskupie w parafiach stawały się okazją nie tylko do manifestowania przywiązania do kościoła, ale także miały podteksty patriotyczne, dlatego władze carskie różnymi sposobami starały się je utrudnić i ograniczyć świetność ich przebiegu. Zakazywano banderii kon-nych, utrudniano przyjazd księży, żądano od biskupa trasy wizytacji itp.Autor słusznie zwrócił uwagę na znaczenie pracy oficjałów, ma-jących w wielu przypadkach duży wpływ na rządy diecezją, w której najczęściej pracowali przez całe życie; dlatego znali jej problemy znacznie lepiej niż przychodzący z nominacji biskupi z innych terenów. Omówienie tej działalności pozwala lepiej rozumieć mechanizmy wielu zarządzeń, a przede wszystkim ułatwia obiektywną ocenę rządów poszczególnych biskupów, którzy potrafili wybrać sobie znakomitych współpracowników. Poprawne przedstawienie problemów duszpasterskich można by uzupełnić tylko uwagą, że powstawanie nowych parafii było problemem wynikającym nie tylko zakazów carskich. W wolnej Polsce nadal istniał ten problem. Niemal do naszych czasów istniały parafie rozległe na 30 km, a odpowiedzialni za duszpasterstwo nie widzieli w tym problemu. Ostatni rozdział tej pracy – Troska o duchowieństwo i życie konse-krowane (s. 303–3348) – poświęcono omówieniu wykształcenia i formacji TEOLOGIA_23_2013_3.indb   190 2014-01-22   14:16:37191Recenzjeduchowieństwa, przedstawiono ich stan moralny i w tym kontekście ukazano sprawę mariawityzmu jako ruchu, który pierwotnie miał się zająć pracą nad podniesieniem poziomu moralnego duchowieństwa. Autor przedstawił także skomplikowaną sytuację zakonów, które po kasacie znalazły się w trudnych uwarunkowaniach zarówno prawnych, jak i egzystencjalnych.Przedstawiony stan moralny duchowieństwa, jak i problemy ży-cia zakonnego są omówione jednak dość pobieżnie. W przyszłości będą wymagały jeszcze dopracowania. Widać to doskonale przy pisaniu mo-nografii poszczególnych parafii, gdzie sprawy te są często przedstawiane różnie, brak badań, które by omawiały te zagadnienia kompleksowo.Omówiona książka jest, mimo drobnych zastrzeżeń, które są nie do uniknięcia przy tak rozległych badaniach, ważnym opracowaniem ułatwiającym wielu badaczom dalsze prace nad dziejami omawianego okresu. Monografia ta jest efektem żmudnych, godnych podziwu, nie-zwykle pracochłonnych badań.TEOLOGIA_23_2013_3.indb   191 2014-01-22   14:16:38

Roland Prejs OFMCap, Administracja diecezjalna w Królestwie Polskim  w latach 1864–1918. Studium prozopograficzne, Wydawnictwo KUL,  Lublin 2012, ss. 404

https://apcz.umk.pl/TiCz/article/download/TiCz.2013.041/2906

Roland Prejs OFMCap, Administracja diecezjalna w Królestwie Polskim w latach 1864–1918. Studium prozopograficzne, Wydawnictwo KUL, Lublin 2012, ss. 404

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Akademicka Platforma Czasopism