Pawlak, Wiesław

Polish

Akademicka Platforma Czasopism

ODRODZENIE I REFORMACJA W POLSCE ■ LXV 2021 ■ PL ISSN 0029-8514Angelika Modlińska-Piekarz (1974–2020)1 listopada 2020  r., w dniu, w którym Kościół rzymskokatolicki obchodzi uroczystość Wszystkich Świętych, zmarła w Lublinie dr hab. Angelika Modlińska-Piekarz, fi lolog klasyczny, neolatynistka, histo-ryk literatury i bibliolog, wieloletni pracownik Biblioteki Uniwersy-teckiej KUL, członek Polskiego Towarzystwa Filologicznego i Towa-rzystwa Naukowego KUL. Angelika Marta Modlińska urodziła się 1 lutego 1974 r. w Pajęcz-nie jako córka Laury i Andrzeja Modlińskich. Od dzieciństwa zmagała się z ciężką chorobą, która jednak nie przeszkodziła jej w realizowaniu swoich pasji i zainteresowań. Uczyła się w I Liceum Ogólnokształ-cącym im. Juliusza Słowackiego w Częstochowie, w klasie o pro-fi lu humanistycznym z językiem angielskim, niemieckim i łaciń-skim. W 1994  r. rozpoczęła studia w zakresie fi lologii klasycznej (wraz z przygotowaniem archiwalnym) na Wydziale Nauk Humani-stycznych Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Tytuł zawodowy magistra uzyskała 18 kwietnia 2000 r. na podstawie pracy Parafraza psalmu „In Te, Domine, speravi” Klemensa Janickiego oraz parafrazy psalmów Eobanusa Hessusa i Georga Buchanana, napisanej pod kie-runkiem prof. KUL dr. hab. Andrzeja Budzisza1. Nieco wcześniej, bo 1 grudnia 1999 r., rozpoczęła pracę w Biblio-tece Uniwersyteckiej KUL, początkowo jako młodszy bibliotekarz w Oddziale Opracowania Alfabetycznego, a od 6 lutego 2000 r. aż do swojej śmierci w Sekcji Rękopisów w Oddziale Zbiorów Specjalnych, 1  Tu i dalej korzystam z informacji zawartych w dokumentacji z postępowania habilitacyjnego śp. Angeliki Modlińskiej-Piekarz, częściowo dostępnej na stronie Centralnej Komisji do Spraw Stopni i Tytułów https://www.ck.gov.pl/promotion/id/23786/type/l.html (1 III 2021). W ścisłym związku z pracą magisterską pozo-staje artykuł: Stylistyczne właściwości psalmu „In Te, Domine, speravi” Klemensa Janickiego oraz psalmów XXXI i LXXI Heliusa Eobanusa Hessusa i George’a Bucha-nana, „Roczniki Humanistyczne”, 50, 2002, 3, s. 27–55.358 IN MEMORIAM zajmując kolejno stanowiska: młodszego bibliotekarza, bibliotekarza, starszego bibliotekarza, kustosza i adiunkta (od 1 X 2011). Zajmo-wała się przede wszystkim opracowywaniem bibliotecznym rękopisów Biblioteki Uniwersyteckiej KUL, w tym przeznaczonych do digitali-zacji, prowadziła dokumentację, sprawowała opiekę nad księgozbio-rem i udostępniała go czytelnikom. Jednocześnie prowadziła badania rękopisoznawcze, źródłoznawcze i historyczne dotyczące Biblioteki Uniwersyteckiej KUL i jej zbiorów. Rezultatem tych prac są m.in. studia: Piętnastowieczny kodeks rękopiśmienny z listami i mowami Eneasza Sylwiusza Piccolominiego w zbiorach Biblioteki Uniwersytec-kiej KUL („Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” [dalej: ABMK], 81, 2004, s. 169–197), Siedemnastowieczna sylwa w zbiorach Biblio-teki Uniwersyteckiej KUL (ABMK, 89, 2008, s.   275–314), Najstar-sze dokumenty pergaminowe (XIV–XVII wieku) w zbiorach rękopi-sów Biblioteki Uniwersyteckiej KUL (ABMK, 95, 2011, s.  157–185), Najstarsze dokumenty pergaminowe (XIV–XVII w.) dotyczące Lublina i Lubelszczyzny w zbiorach rękopiśmiennych Biblioteki Uniwersy-teckiej KUL (w: Lublin a książka, cz. 2: Centrum i peryferie, red. A. Krawczyk, Lublin 2011, s.  15–36), Informator o zbiorze rękopi-sów Biblioteki Uniwersyteckiej KUL (ABMK, 96, 2011, s.  57–74), Lublin  – Biblioteka Uniwersytecka Katolickiego Uniwersytetu Lubel-skiego Jana Pawła  II (w: Zbiory rękopisów w Polsce, t. 2: Rękopisy w zbiorach kościelnych, red. T. Makowski, P. Sapała, Warszawa 2014, s.   221–238), Sekcja Rękopisów Biblioteki Uniwersyteckiej Katolic-kiego Uniwersytetu Lubelskiego: historia i współczesność („Bibliotheca Nostra”, 2015, 3, s. 45–61), Zbiory rękopiśmienne Biblioteki Uniwer-syteckiej KUL jako przedmiot badań naukowych (w: Zbiory specjalne w bibliotekach polskich: problematyka badawcza i organizacyjna, red. A. Borysowska, Szczecin 2015, s. 20–36). Swego rodzaju ukorono-waniem tych badań jest Nowy katalog dokumentów i listów Biblioteki Uniwersyteckiej KUL (Lublin 2012), wzorowe opracowanie materia-łów z lat 1371–1995, w tym szczególnie cennych dla historii Lublina i Lubelszczyzny jako źródło wiedzy o stosunkach kościelnych, gospo-darczych, społecznych i prywatnych, ale obejmujące także doku-menty innego rodzaju, by wspomnieć tylko pochodzące z różnych krajów dyplomy Lecha Wałęsy. Katalog ten, sporządzony wedle naj-lepszych zasad sztuki i wiedzy bibliotecznej, wymagający wysoce spe-cjalistycznych kompetencji w tym zakresie, stawia Angelikę Modliń-ską-Piekarz w rzędzie najwybitniejszych specjalistów w dziedzinie badań nad bibliotecznymi zbiorami specjalnymi i uzmysławia, że jej  IN MEMORIAM 359odejście jest niepowetowaną stratą nie tylko dla macierzystej książ-nicy uniwersyteckiej. Mimo licznych i absorbujących zajęć związanych z pracą w biblio-tece, Angelika Modlińska-Piekarz konsekwentnie rozwijała i realizo-wała swoje główne zainteresowania naukowe, zogniskowane wokół nowołacińskiej poezji biblijnej. Po ukończeniu studiów magisterskich rozpoczęła studia doktoranckie na Wydziale Nauk Humanistycznych KUL, uwieńczone 14 czerwca 2006  r. uzyskaniem stopnia doktora nauk humanistycznych w zakresie literaturoznawstwa (specjalność: neolatynistyka) na podstawie rozprawy Poetyckie parafrazy psalmów w języku łacińskim w XVI i XVII wieku, napisanej, podobnie jak praca magisterska, pod kierunkiem prof. KUL dr. hab. Andrzeja Budzisza. Rozszerzona i w znacznym stopniu zmieniona jej wersja, opubliko-wana w 2009 r.2, pozostaje podstawowym źródłem wiedzy o nowoła-cińskich parafrazach psalmicznych nie tylko w Polsce3, o czym świad-czy imponujące Zestawienie poetyckich parafraz psalmicznych w języku łacińskim XVI i XVII wieku w układzie alfabetycznym według auto-rów (s.  245–246), obejmujące twórców z całej Europy. Oczywiście głównym przedmiotem monografi i jest twórczość autorów związa-nych z polskim kręgiem kulturowym (w tym również ze Śląskiem), takich jak Klemens Janicki, Stanisław Hozjusz, Laurentius Fabricius, Andreas Calagius i in., choć uwzględniono również reprezentantów niemieckiego obszaru językowego (Paulus Vekenstied). Książka ta ujawnia jednocześnie charakterystyczne cechy warsztatu naukowego Angeliki Modlińskiej-Piekarz, widoczne także w innych jej publika-cjach: oparcie się na rozległej podstawie źródłowej, w dużym stop-niu pozyskanej w wyniku samodzielnych, żmudnych kwerend biblio-tecznych i archiwalnych; rzetelny, dokumentacyjny, chciałoby się rzec, ich opis; wreszcie analiza i interpretacja  – może na pierwszy rzut oka nieco staroświeckie, stroniące od modnych nowinek i tren-dów w humanistyce, przywołujące za to na myśl najlepsze tradycje fi lologii z jej szacunkiem dla źródła, akrybią w jego opisie, dążeniem do prawdy. Z tego też powodu ów dokumentacyjny i faktografi czny aspekt tej i innych prac Angeliki Modlińskiej-Piekarz skłonny byłbym 2  A. Modlińska-Piekarz, Votum Davidicum. Poetyckie parafrazy psalmów w języku łacińskim w XVI i XVII wieku, Lublin 2009.3  Jak stwierdziła prof. Agnieszka Dziuba w recenzji dorobku naukowego A. Modliń-skiej-Piekarz, „książka spotkała się z entuzjastycznym przyjęciem w środowisku neolatynistycznym i wciąż pozostaje nieocenionym źródłem refl eksji badawczej”.360 IN MEMORIAM uznać za ich walor największy – bo najbardziej odporny na czas, „co zębem stalnym wszystko kruszy”. Biblijnej poezji nowołacińskiej Angelika Modlińska-Piekarz jako uczona pozostała wierna przez całe swoje życie, godnie kontynuując i rozwijając badania zainicjowane w środowisku latynistycznym KUL przez prof. Krystynę Stawecką i prof. Andrzeja Budzisza4. Rezultaty swoich studiów prezentowała na krajowych i międzynarodowych konferencjach oraz w publikacjach, w których ujawniała się stop-niowo nie tylko jako neolatynistka, ale także jako wybitna znawczyni kultury humanistycznej Śląska i jej przedstawicieli. Wspomnieć tu należy m.in. następujące prace: Funkcje i znaczenie łacińskich para-fraz psalmicznych w kulturze literackiej Europy Środkowej i Zachodniej XVI i XVII wieku (w: Fortunniejszy był język, bo i ten dziś miły. Collo-quium neolatinum IV, red. I. Bogumił, Z. Głombiowska, Gdańsk 2010, s.  191–207), Varietas metryczna poetyckiej parafrazy Psałte-rza Caspara Cunradusa („Roczniki Humanistyczne”, 60, 2012, 3, s. 115–151), Doktryna i polityka w łacińskiej poezji biblijnej śląskich uczniów Filipa Melanchtona (OiRwP, 61, 2017, s. 195–233)5, Refor-macyjna poezja biblijna Laurentiusa Fabriciusa (1539–1577) z okresu pobytu w Królewcu (1561–1571) i jej znaczenie wyznaniowo-polityczne („Terminus”, 20, 2018, 1, s.  63–83). W ścisłym związku z bada-niami nad biblijną poezją nowołacińską pozostają jej studia nad teo-rią parafrazy w starożytności i w epoce wczesnonowożytnej (Reto-ryczna teoria parafrazy w starożytności i w epoce renesansu, w: Studia rhetorica, red. M. Choptiany, W. Ryczek, Kraków 2011, s.  145–162; Bizantyjska teoria parafrazy a pierwotna wersja „Progymnasma-tów” Teona, „Roczniki Humanistyczne”, 62, 2014, 3, s.  51–786), 4  Zob. zwł. K. Stawecka, Religijna poezja łacińska XVI wieku w Polsce. Zagadnienia wybrane, Lublin 1964; A. Budzisz, Biblia i tradycja antyczna. Motywy analogiczne w łacińskiej poezji biblijnej renesansu (Polska, Niemcy, Niderlandy, Wyspy Brytyj-skie), Lublin 1995.5  Ten i poprzedni artykuł ukazały się również w j. ang.: Some Example of Metri-cal Virtuosity. Poetic Psalm Paraphrase of Caspar Cunradus, w: Poesis Artifi ciosa. Between Th eory and Practice, ed. A. Borysowska, B. Milewska-Waźbinska, Frank-furt am Main 2013, s. 23–44; Doctrine and Politics in Neo-Latin Biblical Poetry of Philip Melanchthon’s Silesian Students, OiRwP, 61, 2017, special issue, s. 107–145.6  Toż w wersji skróconej w j. ang.: Byzantine Th eory of Paraphrase in Rhetorical Treatises and Commentaries and the Original Version of Th eon’s Progymnasmata, w: Glossae  – Scholia  – Commentarii. Studies on Commenting Texts in Antiquity and Middle Ages, ed. M. Mejor, K. Jażdżewska, A. Zajchowska, Frankfurt am Main 2014, s. 101–114. IN MEMORIAM 361wzbogacające dotychczasową wiedzę o teoretycznym kontekście prak-tyk imitacyjnych dawnych twórców i eksponujące długie trwanie antycznej tradycji retorycznej w defi niowaniu i realizowaniu para-frazy poetyckiej. Wymienione dotychczas główne kierunki zainteresowań nauko-wych Angeliki Modlińskiej-Piekarz doszły do głosu również w jej największym dziele, które z dzisiejszej perspektywy należy uznać za jej opus vitae. Chodzi oczywiście o monumentalną – bynajmniej nie tylko pod względem objętości (800 stron)  – monografi ę Łacińska poezja biblijna na Śląsku w XVI i XVII wieku (Lublin 2018), na pod-stawie której, po przeprowadzeniu przewidzianego prawem postępo-wania, 20 marca 2019  r. Autorka uzyskała veniam legendi i stopień doktora habilitowanego. Tytuł monografi i można uznać za wyraz skromności autorskiej, jako że nie odzwierciedla w pełni zawartości książki, która jest de facto swoistą summą wiedzy o nowołacińskiej poezji biblijnej w skali europejskiej. O takim jej charakterze decy-duje przede wszystkim jej pierwsza część, poświęcona „łacińskiej poezji biblijnej w teorii i praktyce literackiej od starożytności do baroku” i stanowiąca znacznie więcej (nie tylko z uwagi na liczbę stron) niż typowe wprowadzenie do właściwego przedmiotu rozprawy. Jest to w gruncie rzeczy „monografi a w monografi i”, w której omówiono kolejno: teorię parafrazy i metafrazy w kontekście poetyckiego inter-pretowania Biblii; poezję biblijną renesansu i baroku na tle ówcze-snych badań nad Biblią, sporów wyznaniowych i tendencji literackich; wreszcie rodzaje i gatunki literackie łacińskiej poezji biblijnej w XVI i XVII w. W odczuciu piszącego te słowa ta część monografi i – choć z założenia mająca charakter niejako  propedeutyczny – stanowi war-tość samą w sobie i na długie lata pozostanie zapewne niezastąpioną lekturą wszystkich badaczy dawnej poezji religijnej – nie tylko tej two-rzonej w języku łacińskim i na Śląsku, choć to właśnie „śląskiej repu-blice poetów” poświęcona została zasadnicza, druga część rozprawy, w której poddano analizie 321 tekstów o tematyce biblijnej 126 auto-rów w taki lub inny sposób związanych ze Śląskiem w stuleciach XVI i XVII. Ten  imponujący materiał źródłowy, pozyskany w rezulta-cie kwerend przeprowadzonych w bibliotekach naukowych w kraju (możliwych m.in. dzięki uzyskaniu grantu z Narodowego Centrum Nauki) oraz w zasobach cyfrowych bibliotek zagranicznych (głównie niemieckich i austriackich), został zestawiony w obszernym Katalogu łacińskiej poezji biblijnej na Śląsku w XVI–XVII wieku (s.   607–686). Sporządzony wedle standardów stosowanych w bibliografiach 362 IN MEMORIAM specjalistycznych, również ma on wartość autonomiczną, zwłaszcza że odnotowuje wiele nazwisk i tytułów dotychczas nieznanych, de facto odkrytych przez uczoną. Nie czas i miejsce tutaj na szczegółowe omówienie i analizę zawar-tości drugiej części omawianej książki. Wspomnijmy tylko, że jej roz-dział pierwszy, w której przybliżono jej podstawę źródłową wedle kryterium terytorialnego, prezentując sylwetki twórców związanych z poszczególnymi ośrodkami kulturalnymi Śląska oraz działających poza jego granicami, stanowi interesujący przyczynek do badań nad geografi ą kulturalną tej dzielnicy i jej znaczeniem z punktu widze-nia obszarów ościennych, zwłaszcza niemieckojęzycznego. W roz-dziale drugim podjęty został problem konfesjonalizacji nowołacińskiej poezji biblijnej na Śląsku, a w kolejnych  – zagadnienia stricte lite-rackie: indywidualizacji i subiektywizacji tej poezji, obecnych w niej motywów antycznych oraz stylizacji i ich funkcji ideowo-artystycz-nej. Jak stwierdził jeden z recenzentów: „Autorka nigdy nie zapo-mina […], że jest literaturoznawcą”, choć jednocześnie „z dużą swo-bodą, wyczuciem i precyzją, a przy tym sine ira et studio porusza się wśród skomplikowanych problemów wyznaniowych, dokonując traf-nych rozpoznań i diagnoz, umieszczanych na tle środowiska, w któ-rym powstały poszczególne utwory. Niejednokrotnie ukazuje też dużą niejednoznaczność idei teologicznych, które mogą być czytane na pograniczu wyznań”7. Niejedyne to walory rozprawy, o której cyto-wany uczony pisał:Książka w pełni zasługuje na nazwanie ją monografi ą, w najbardziej tra-dycyjnym znaczeniu, jakie znajdujemy choćby u Juliana Krzyżanow-skiego (Nauka o literaturze). Każdemu, kto sięgać będzie po korpus tekstów omówionych przez Angelikę Modlińską-Piekarz [– –], w istocie trudno będzie dodać coś istotnie nowego i zasługującego na uwagę; i nie będzie on mógł pominąć ustaleń Badaczki. Co więcej, jest to monogra-fi a napisana z wyrazistym pomysłem, który pozwala Autorce panować nad ogromem przebadanego materiału, a przy tym sensownie go zhie-rarchizować, dając czytelnikowi różne możliwości jej lektury, w zależ-ności od potrzeb i zainteresowań. [– –] Książka w sposób przełomowy uzupełnia wiedzę nie tylko o łacińskiej poezji biblijnej, ale również o literaturze nowołacińskiej i życiu kulturowym, religijnym i literac-kim na ziemiach wchodzących w skład dzisiejszej Polski. Dowodzi przy 7  P. Urbański, rec.: Angelika Modlińska-Piekarz, Łacińska poezja biblijna na Śląsku w XVI i XVII wieku, Lublin 2018, Wydawnictwo KUL, ss.  800, OiRwP, 64, 2020, s. 302.  IN MEMORIAM 363okazji, że nie mamy do czynienia z badaniem literatury o charakterze wyłącznie regionalnym, ale będącej ważną częścią europejskiej literatury nowołacińskiej8. Czytając rozprawę Angeliki Modlińskiej-Piekarz, trudno uwierzyć, że znajdowała czas na inne zajęcia niż studia nad nowołacińską poezją biblijną, a przecież w jej dorobku – poza przywołanymi już publika-cjami oraz innymi, dotąd niewspomnianymi, takimi jak hasła biogra-fi czne w Słowniku pisarzy śląskich 9 – są też badania proweniencyjne nad zbiorami rękopiśmiennymi Biblioteki Uniwersyteckiej KUL, tłu-maczenia z języka łacińskiego10, recenzje artykułów naukowych oraz działalność i publikacje o charakterze popularyzatorskim, choć nie-pozbawione wartości naukowej11. Scripta manent, przypomina stara paremia łacińska, a choć trwa w nich i uobecnia się osoba Autora, to przecież nie mówią o nim wszystkiego, dlatego chciałbym na koniec oddać głos dr Agacie Łuce, która o Angelice Modlińskiej-Piekarz, swojej przyjaciółce i koleżance ze studenckiej ławy, napisała, że była „osobą skromną mimo ogromnej wiedzy, uznania i niespotykanych sukcesów naukowych, promieniejącą w chwilach radości i powodze-nia, pogodną mimo trudów i krzywd, kobietą wyjątkową, zawsze ele-gancką i uśmiechniętą”12. Dla wielu, w tym również dla piszącego te słowa, śmierć Ange-liki Modlińskiej-Piekarz była zaskakująca i przedwczesna. Occidit ante diem, chciałoby się rzec, przywołując lapidarną formułę Alcia-tusa z jego emblematu In mortem praeproperam13, choć osobiście wolałbym do Zmarłej zastosować słowa z biblijnej Księgi Mądrości (4,10–14): „Placens Deo facta est dilecta, et vivens inter peccatores 8  Ibidem, s. 301, 303.9  Zob. Słownik pisarzy śląskich, red. J. Lyszczyna, D. Rott, t. 4, Katowice 2013, s.  17–32 (Calagius Andreas, Cunradus Caspar, Fabricius Raudensis Silesius Laurentius), t. 5, Katowice 2017, s. 57–62, 89–96 (Kuchler Jacob, Seckerwitz Johannes [Młodszy]). 10  Zob. zwł. Dziennik podróży do Włoch Jerzego Radziwiłła w 1575 roku, tł. i oprac. tekstu łacińskiego A. Modlińska-Piekarz, „Kultura i Historia”, 2012, 21, https://www.kulturaihistoria.umcs.lublin.pl/archives/385 (31 III 2021).11  Zob. np. A. Modlińska-Piekarz, Nieznane materiały związane z ks. Idzim Radzi-szewskim, „Przegląd Uniwersytecki”, 2018, 1 (171), s. 36–39. 12  http://ptf.edu.pl/angelika-modlinska-piekarz-r-i-p/ (1 III 2021).13  Andrea Alciatus, Emblematum libellus. Książeczka emblematów, tł. i koment. pod kierunkiem M. Mejora: A. Dawidziuk, B. Dziadkiewicz, E. Kustroń-Zaniewska, wstęp i oprac. R. Krzywy, Warszawa 2002, s. 232–233.364 IN MEMORIAM translata est. Rapta est, ne malitia mutaret intellectum eius, aut ne fi ctio deciperet animam illius.  Fascinatio enim nugacitatis obscurat bona, et inconstantia concupiscentiae transvertit sensum sine mali-tia. Consummata in brevi, explevit tempora multa”14. Celowo przyta-czam te słowa w języku, który Zmarłej był równie bliski, jak Księga, z której zostały zaczerpnięte15.Wiesław PawlakKatolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II14  W przekładzie Biblii Tysiąclecia (Poznań–Warszawa 1990): „Ponieważ spodobała się Bogu, znalazła jego miłość, i żyjąc wśród grzeszników, została przeniesiona. Zabrana została, by złość nie odmieniła jej myśli albo ułuda nie uwiodła duszy: bo urok marności przesłania dobro, a burza namiętności mąci prawy umysł. Wcześ-nie osiągnąwszy doskonałość, przeżyła czasów wiele”. Świadomie tu i w tekście łacińskim formy rodzaju męskiego zostały zmienione na rodzaj żeński. 15  Zob. A. Modlińska-Piekarz, Moja przygoda z językiem łacińskim, „Głos z Wie-czernika”, 14, 2011, 103, s. 34.

Angelika Modlińska-Piekarz (1974–2020)

https://apcz.umk.pl/OR/article/download/36985/31307

Angelika Modlińska-Piekarz (1974–2020)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Akademicka Platforma Czasopism