Janusz Dunin’s study The Development of the Editorial Features of the Polish Literary Book in the 19th and 20th Centuriesis a record of its author's book theory. Dunin treated the book holistically as a material form of text in which all the elements are important: from the cover, through the text to the interior decorations. The relationship between the book and other fields of art is also important. The reviewed edition is a re-edition of Janusz Dunin's classic dissertation from 1982.Opracowanie Janusza Dunina Rozwój cech wydawniczych polskiej książki literackiej XIX i XX wieku jest zapisem teorii książki jego autora. Dunin traktował książkę holistycznie jako materialny przekaz tekstu, w którym ważne są wszystkie jego elementy: od okładki, przez tekst do wewnętrznych zdobień książki. Ważne jest też funkcjonowanie książki w relacji z innymi dziedzinami sztuki. Obecne wydanie jest reedycją klasycznej rozprawy Janusza Dunina z 1982 roku

Brzuska-Kępa, Alina

Polish

Akademicka Platforma Czasopism

TORUŃSKIE STUDIA BIBLIOLOGICZNE2019, nr 1 (22)ISSN 2080-1807Streszczenie: Opracowanie Janusza Dunina Rozwój cech wydawniczych polskiej książki literackiej XIX i XX wieku jest zapisem teorii książki jego autora. Dunin traktował książkę holistycznie jako materialny przekaz tekstu, w którym ważne są wszystkie jego elementy: od okładki, przez tekst do wewnętrznych zdobień książki. Ważne jest też funkcjonowanie książki w relacji z innymi dziedzinami sztuki. Obecne wydanie jest reedycją klasycznej rozprawy Janusza Dunina z 1982 roku.Słowa kluczowe: Janusz Dunin, rozwój cech wydawniczych książki literackiej, książka literacka, polska książka literacka, książka XIX i XX wieku.Nazwisko Janusza Dunina na trwałe wpisało się do kręgu znanych bibliofilów, literaturoznawców i bibliologów. To z całą pewnością postać nietuzinkowa, zarówno jeśli chodzi o życiorys prywatny, jak i za-interesowania i działania naukowe.W świecie książki Janusza Dunina znajdujemy zagadnienia dzie-więtnasto- i dwudziestowiecznych publikacji literatury polskiej, kul-Alina Brzuska-Kępa Uniwersytet Łódzkie-mail: alinabrzuska@uni.lodz.plJanusz Dunin, Rozwój cech wydawniczych polskiej książki literackiej XIX i XX wieku, opracował, wstępem poprzedził i podał do druku Jacek Ladorucki, wydanie pierwsze, Łódź 2018. RecenzjaDOI: http://dx.doi.org/10.12775/TSB.2019.007Alina Brzuska-Kępa154tury popularnej i publikacji dla dzieci i młodzieży. Mieszczą się w nim badania edytorskie, bibliofilstwo, ekslibrisologia, czytelnictwo i wiele innych zagadnień, często trudnych do jednoznacznego zakwalifikowania w porządku dyscyplinarnym1. Uczony w ciągu kilkudziesięciu lat swojej pracy jako bibliotekarz i wykładowca zgromadził liczny księgozbiór, kilkanaście kolekcji bibliofilskich, bogatą korespondencję i wiele ma-teriałów o dużej wartości naukowej2. W bibliografii dorobku Dunina, zebranej w dwa lata po jego śmierci, znalazło się ponad dwieście trzy-dzieści publikacji o charakterze naukowym, popularnonaukowym bądź zawodowym, związanych z zainteresowaniami uczonego, a nie wliczono doń felietonów publikowanych w „Bibliotekarzu”, „Nowych Książkach” i „Odgłosach”, artykułów na łamach prasy codziennej czy drobniejszych tekstów w literaturze specjalistycznej3.1 Najbardziej chyba rozpoznawalnymi dziełami Janusza Dunina są Papierowy ban-dyta: książka kramarska i brukowa, Łódź, Wydawnictwo Łódzkie, 1974; (razem z Cecylią Duninową) Philobiblon polski, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1983; Ksią-żeczki dla grzecznych i niegrzecznych dzieci: z dziejów polskich publikacji dla najmłodszych, Wrocław-Warszawa-Kraków, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1991; Pismo zmienia świat: czytanie, lektura, czytelnictwo, Warszawa-Łódź, Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998. Na temat dorobku J. Dunina w ujęciu całościowym pisał J. Ladorucki, np.: J. Ladorucki, Ja-nusz Dunin-Horkawicz (1931–2007), „Media–Kultura–Społeczeństwo” 2008, nr 3, s. 23–27; tenże, Prof. Janusz Dunin (1931–2007) – bibliolog, medioznawca, bibliofil, „Maximo cum studio” (dodatek do miesięcznika „Wydawca”) 2008, nr 2, s. 13–16; tenże, Janusz Dunin: badacz osobny. Uwagi o cechach metody naukowej i bibliologii otwartej uczonego, „Roczniki Biblioteczne” 2013, t. 57, s. 103–112; tenże, „Pojedziemy w cudny kraj…”. O aspektach teorii i historii książek dla dzieci w dorobku naukowym Janusza Dunina, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis Studia ad Bibliothecarum Scientiam Pertinentia” 2014, vol. 12, s. 165–176; tenże, Antropologiczne wątki bibliologii Janusza Dunina, [w:] Oblicza współ-czesnej bibliologii. Konteksty i transgresje, red. Grzegorz Czapnik, Zbigniew Gruszka, Jacek Ladorucki, Łódź–Warszawa 2014, s. 455–469.2 Zob. np. Dawne książki dla dzieci. Kolekcja Janusza Dunina [katalog], oprac. Jacek Czarnik i Paweł Pietrzyński, Wałbrzych 1988; Książki, które miałem. Varia i szpargalia. Aukcja starodruków, ksiąg szacownych i modernych, czasopism i szpargalików Janusza Dunina, oprac. J. Dunin, K. Politowicz, Łódź 1995; Vilniana i lithuanica. Pożegnanie z księ-gozbiorem [katalog aukcji antykwarycznej], oprac. Maria Szczuka-Kempa i Andrzej Kempa, Łódź 2005; Teka aukcyjna nr 1 (3) ’99. Z kolekcji Janusza Dunina. Literatura jarmarczna, brukowa i okolice: rzeczy rzadkie i zapomniane, Łódź 1999; Katalog aukcyjny publikacji dotyczących exlibrisu i małej grafiki ze zbiorów Cecylii i Janusza Duninów, oprac. Maria Szczuka-Kempa i Andrzej Kempa, Łódź 2002.3 Zob. A. Kempa, Bibliografia dorobku piśmienniczego prof. dra. hab. Janusza Dunina, [w:] Pasja książki. Studia poświęcone pamięci Janusza Dunina, red. Jacek Ladorucki i Mag-dalena Rzadkowolska, Łódź 2009, s. 56–79.Janusz Dunin, Rozwój cech wydawniczych polskiej książki literackiej XIX i XX wieku… 155Jego życie naznaczone było pasją książki, która zajmowała go jako fenomen kulturowy, całościowe zjawisko artystyczne i społeczne. Z tego tytułu zatem, ważne, o ile nie centralne, miejsce w dorobku naukowym Janusza Dunina zajmuje publikacja Rozwój cech wydawni-czych polskiej książki literackiej XIX i XX wieku, na podstawie której uzy-skał tytuł naukowy doktora habilitowanego. Została ogłoszona drukiem w 1982 r. jako monograficzny numer czasopisma „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Scientiarum Artium et Librorum”. Wydana techniką tzw. małej poligrafii w nakładzie zaledwie 500 egzemplarzy, szybko stała się popularna i ceniona w kręgach specjalistów. To praca, która weszła do kanonów lekturowych na studiach bibliologicznych w najważniejszych uczelniach w kraju. Stanowi najpełniejszą wypowiedź autora w zakresie teorii książki. Jej wartość nie słabnie i dziś, co zadecydowało o reedycji publikacji w Wydawnictwie Uniwersytetu Łódzkiego w roku 2018. Obecne wydanie opracował, poprzedził wstępem i podał do druku dr Jacek La-dorucki, adiunkt w Katedrze Informatologii i Bibliologii Uniwersytetu Łódzkiego, w której – gdy była jeszcze Katedrą Bibliotekoznawstwa i In-formacji Naukowej – wiele lat pracował Janusz Dunin. Jako uczeń pro-fesora, dr Ladorucki obecnie jest m.in. badaczem i kontynuatorem jego myśli bibliologicznej.Przedmiotem opracowania Dunina stały się przemiany postaci książki literackiej w ścisłym powiązaniu z jej funkcją od początku XIX wieku do wybuchu II wojny światowej. Podstawowym założeniem tej pracy jest przypisanie książce, jako środkowi przekazu tekstu literackiego, wartości immanentnych, nie-obojętnych w procesach powstawania, obiegu i odbioru tego tekstu4.Publikacja jest opracowaniem niezwykle przemyślanym i starannym. Autor zamknął ją w dwunastu rozdziałach, poprzedzonych obszernym wstępem.Rozdziały prezentują dociekania Janusza Dunina z takich obszarów, jak badanie morfologii książki, ewolucja struktury publikacji, przemiany form wydawniczych i ich szeroko rozumiane skutki społeczne. W praktyce4 K. Migoń, Teoria książki w ujęciu Janusza Dunina, [w]: Pasja książki…, s. 18.Alina Brzuska-Kępa156profesor sprowadza rzecz do pytania o to, jak forma edytorska wpły-wała na wartość użytkową tekstu, zawsze bowiem twierdził, że tekst jest odczytywany przez książkę, jej wygląd, kształt i koncepcję edytorską. Bogactwo problemów analizowanych w publikacji, daje czytelnikowi obszerną wiedzę edytorską na temat mechanizmów funkcjonowania książki w przeszłości i kształtu publikacji współczesnych. Istotne są wyjaśnienia pokazujące, jak forma wydawnicza wpływa na odczytanie tekstu i komunikację literacką. Zawarte w kolejnych rozdziałach przemyślenia – ułożone w sposób spójny – dotyczą na przykład zagadnień związanych z treścią i gatun-kami dzieł literackich, takich jak choćby autorstwo i tytulatura. Dunin nie odrywa jednak treści od formy książki. Nie bierze pod uwagę tekstu wypreparowanego, lecz traktuje książkę jako całość. Zwraca uwagę na dostosowania edytorskie książek w zależności od treści i przynależności gatunkowej. Przyjmuje założenie, że zewnętrzne cechy książki w znacznym stopniu determinują nasta-wienie i oczekiwania czytelników, jako że kierując się jej ukształto-waniem, potrafią oni ocenić, co jest łatwe i popularne, co sensacyjne, a co prawdopodobnie bardziej serio5.Inny rozdział publikacji dotyczy zdobnictwa wewnętrznego książki. Zdobnictwo graficzne, zdaniem badacza, tworzy swoistą ekspresję książki i stanowi o dodatkowych potencjałach dzieła literackiego.Dunin zauważał także, że często materialne elementy książki sta-wały się cenniejsze jako świadectwo kultury, niż jej treść. Ważne dla niego były zatem tzw. parateksty – okładki i obwoluty oraz oprawy, znaki polecenia i cenzury – które, jego zdaniem, także niosą treści, tworzą system i odgrywają ważną rolę w społecznym funkcjonowaniu literatury, wpisują się w bogactwo treści, które przedstawia książka jako nośnik fi-zyczny komunikatów pozaliterackich. Tym samym poniekąd upomniał się o elementy dotychczas zazwyczaj lekceważone w refleksji naukowej.Dunin opisuje także szerokie konteksty funkcjonowania książki: jej relacje z czasopiśmiennictwem i innymi środkami przekazu artystycz-5 J. Dunin, Rozwój cech wydawniczych polskiej książki literackiej XIX i XX wieku, opracował, wstępem poprzedził i podał do druku Jacek Ladorucki, Łódź 2018, s. 28.Janusz Dunin, Rozwój cech wydawniczych polskiej książki literackiej XIX i XX wieku… 157nego – takiego jak teatr, muzyka czy film. Jest to praca łącząca wiedzę literaturoznawczą z bibliologiczną, historyczną i kulturoznawczą.Wydanie z 2018 r. różni się od pierwodruku dosłownie drobiazgami. Ilustracje, którymi wzbogacona została publikacja, w reedycji są podpi-sane, podczas gdy wydanie z 1982, zapewne ze względu na ograniczenia w składzie tekstu, zawiera jednostronicowy spis ilustracji. Wykorzystu-jąc współczesne możliwości techniczne i edytorskie, w wydaniu przy-gotowanym przez Jacka Ladoruckiego zamieszczono zdjęcia kolorowe. W kolorze umieszczono dziewiętnastowieczny frontyspis ozdobny ze Wspomnień lat ubiegłych Wojciecha Goczałkowskiego z roku 1862, twardą oprawę Pamiętników kwestarza Ignacego Chodźki z 1881, trzy z okładek broszurowych popularnych książek dwudziestolecia międzywojennego i dwie okładki książek adresowanych do dzieci i młodzieży. W rozdziale Znaki polecenia i cenzury znika podział na podrozdziały o poleceniach i zakazach, a treść całości ujęta została w podrozdziale Polecenia. We wprowadzeniu brak jest uwag na ten temat, być może zatem taki układ treści jest niezamierzony i wynika po prostu z przeoczenia na etapie przygotowań do druku. Opisana w publikacji morfologia książki, udokumentowana jest dru-kami charakterystycznymi dla różnych etapów ewolucji poszczególnych opisywanych elementów składowych, wzbogacona uwagami o historii czytelnictwa i instytucji wydawniczych i poparta mnóstwem ciekawostek, niekiedy nawet anegdotycznych. Całość świadczy o niezwykłej wprost erudycji i lekkości pióra jej autora, którego nietuzinkowość podkreślano już na wstępie.Monografia Dunina jest niezwykle cennym źródłem wiedzy nie tylko dla naukowców. Ze względu na klarowność i zwięzłość wywodu, ta bogata informacyjnie praca jest zarazem pasjonująca jako lektura sama w so-bie. Skorzystać z niej mogą np. studenci filologii polskiej zajmujący się edytorstwem, studenci studiów bibliologicznych, a także wszyscy inni miłośnicy książki literackiej, zainteresowani jej morfologią i rozwojem. W Rozwoju cech wydawniczych… znajdziemy nie tylko analizę różnorod-nego materiału źródłowego, lecz także wiele sugestii i inspiracji dotyczą-cych kolejnych naukowych dociekań związanych z wydawaniem książek literackich. Autor zachęca m.in. do badań w zakresie recepcji form książki. Stawia również ważne pytania, np. o to, jak powinny wyglądać reprinty, by można było uznać je za dostatecznie wierną kopię oryginalnego wydania, Alina Brzuska-Kępa158ponadto zachęca do dyskusji nad tym, jaką rolę w kulturze pełnią edytor czy dystrybutor – księgarz, hurtownik – ponieważ, jak pisze na los i przyjęcie książki, a wraz z nią zawartego w niej dzieła, od-działywało nie tylko to, w jaki sposób była ona wydana, ale również ile kosztowała i jak była rozpowszechniana6.Opracowanie Dunina kończy się na latach przedwojennych. Jak pisał Krzysztof Migoń, ten steoretyzowany opis właściwości strukturalnych i funkcjonalnych książki literackiej […] nie miał w dotychczasowym piśmiennictwie precedensów7.Jak dotąd, nie miał także wiernych kontynuatorów. A publikacja ta stano-wić może z całą pewnością bodziec dla badaczy książki wieku XX i XXI – który wszak poszerza ramy jej kultury o całą gamę rozwiązań cyfrowych.BibliografiaDunin Janusz, Rozwój cech wydawniczych polskiej książki literackiej XIX i XX wieku, opracował, wstępem poprzedził i podał do druku Jacek Ladorucki, Łódź 2018.Dunin Janusz, Rozwój cech wydawniczych polskiej książki literackiej XIX i XX wieku, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Scientiarum Artium et Libro-rum”, Łódź 1982.Dunin Janusz, Papierowy bandyta: książka kramarska i brukowa, Łódź 1974.Dunin Janusz, Dunin Cecylia, Philobiblon polski, Wrocław 1983.Dunin Janusz, Książeczki dla grzecznych i niegrzecznych dzieci: z dziejów polskich publikacji dla najmłodszych, Wrocław–Warszawa–Kraków 1991.Dunin Janusz, Pismo zmienia świat: czytanie, lektura, czytelnictwo, Warszawa– –Łódź 1998.6 J. Dunin, Rozwój cech…, s. 557 K. Migoń, Teoria książki w ujęciu Janusza Dunina, [w]: Pasja książki…, s. 18.Janusz Dunin, Rozwój cech wydawniczych polskiej książki literackiej XIX i XX wieku… 159Kempa Andrzej, Bibliografia dorobku piśmienniczego prof. dra. hab. Janusza Dunina, [w:] Pasja książki. Studia poświęcone pamięci Janusza Dunina, red. Jacek Ladorucki i Magdalena Rzadkowolska, Łódź 2009, s. 56–79.Ladorucki Jacek, Janusz Dunin-Horkawicz (1931–2007), „Media–Kultura–Społe-czeństwo” 2008, nr 3, s. 23–27.Ladorucki Jacek, Prof. Janusz Dunin (1931–2007) – bibliolog, medioznawca, bi-bliofil, „Maximo cum studio” (dodatek do miesięcznika „Wydawca”) 2008, nr 2, s. 13–16.Ladorucki Jacek, Janusz Dunin: badacz osobny. Uwagi o cechach metody nauko-wej i bibliologii otwartej uczonego, „Roczniki Biblioteczne” 2013, t. 57, s. 103–112.Ladorucki Jacek, „Pojedziemy w cudny kraj…”. O aspektach teorii i historii książek dla dzieci w dorobku naukowym Janusza Dunina, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis Studia ad Bibliothecarum Scientiam Pertinentia” 2014, vol. 12, s. 165–176.Ladorucki Jacek, Antropologiczne wątki bibliologii Janusza Dunina, [w:] Oblicza współczesnej bibliologii. Konteksty i transgresje, red. Grzegorz Czapnik, Zbigniew Gruszka, Jacek Ladorucki, Łódź–Warszawa 2014, s. 455–469.Migoń Krzysztof, Teoria książki w ujęciu Janusza Dunina, [w]: Pasja książki. Stu-dia poświęcone pamięci Janusza Dunina, red. Jacek Ladorucki i Magdalena Rzadkowolska, Łódź 2009, s. 14–25.Dawne książki dla dzieci. Kolekcja Janusza Dunina [katalog], oprac. Jacek Czarnik i Paweł Pietrzyński, Wałbrzych 1988.Książki, które miałem. Varia i szpargalia. Aukcja starodruków, ksiąg szacownych i modernych, czasopism i szpargalików Janusza Dunina, oprac. Janusz Dunin, Krzysztof Politowicz, Łódź 1995.Vilniana i lithuanica. Pożegnanie z księgozbiorem [katalog aukcji antykwarycznej], oprac. Maria Szczuka-Kempa i Andrzej Kempa, Łódź 2005.Teka aukcyjna nr 1 (3) ’99. Z kolekcji Janusza Dunina. Literatura jarmarczna, brukowa i okolice: rzeczy rzadkie i zapomniane, Łódź 1999.Katalog aukcyjny publikacji dotyczących exlibrisu i małej grafiki ze zbiorów Cecylii i Janusza Duninów, oprac. Maria Szczuka-Kempa i Andrzej Kempa, Łódź 2002.Alina Brzuska-Kępa160Janusz Dunin, The Development of The Editorial Features  of the Polish Literary Book in the 19th and 20th Centuries. ReviewAbstract: Janusz Dunin’s study The Development of the Editorial Features of the Polish Literary Book in the 19th and 20th Centuriesis a record of its author’s book theory. Dunin treated the book holistically as a material form of text in which all the elements are important: from the cover, through the text to the interior decorations. The relationship between the book and other fields of art is also important. The reviewed edition is a re-edition of Janusz Dunin’s classic dissertation from 1982.Keywords: Janusz Dunin, development of the editorial features, literary book, polish literary book, book of 19th and 20th century.

Janusz Dunin, Rozwój cech wydawniczych polskiej książki literackiej XIX i XX wieku, opracował, wstępem poprzedził i podał do druku Jacek Ladorucki, wydanie pierwsze, Łódź 2018. Recenzja

https://apcz.umk.pl/TSB/article/download/TSB.2019.007/23592

Janusz Dunin, Rozwój cech wydawniczych polskiej książki literackiej XIX i XX wieku, opracował, wstępem poprzedził i podał do druku Jacek Ladorucki, wydanie pierwsze, Łódź 2018. Recenzja

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Akademicka Platforma Czasopism