Book review:
Stefan Kieniewicz, Pamiętniki. Do druku przygotował Jan Kieniewicz, Wydawnictwo Znak, Kraków 2021, ss. 748Recenzja książki:
Stefan Kieniewicz, Pamiętniki. Do druku przygotował Jan Kieniewicz, Wydawnictwo Znak, Kraków 2021, ss. 74

Szulakiewicz, Władysława

English

Akademicka Platforma Czasopism

RecenzjeReviewsSPI Vol. 26, 2023/1e-ISSN 2450-5366W ł a d y s ł a w a  S z u l a k i e w i c zORCID: 0000-0001-8614-2955Akademia Ignatianum w KrakowieHistoria życia uczonego i środowiska naukowegoThe History of  the Scientist’s Life and the Scientific CommunityStefan Kieniewicz, Pamiętniki. Do druku przygotował Jan Kieniewicz, Wydawnictwo Znak, Kraków 2021, ss. 748 W maju 2022 roku minęła 30. rocznica śmierci Stefana Kie-niewicza, wybitnego historyka, uczonego, zasłużonego organizato-ra i  uczestnika życia naukowego w  Polsce pierwszych lat powo-jennych i drugiej połowy XX wieku. Bogate życie tego uczonego zostało spisane i opisane w Pamiętnikach wydanych przez jego syna Jana Kieniewicza, także profesora1. Warto już na początku refleksji powiedzieć o dwóch sprawach związanych z wydaniem i wartością tych egodokumentów. Otóż 7 maja 2022 roku zostały wręczone Nagrody Historyczne „Polityki” za rok 2021. W kategorii „Pamięt-niki i  wspomnienia” nagrodzony został profesor Jan Kieniewicz za edycję Pamiętników Stefana Kieniewicza2. Ponadto należy 1  Jan Kieniewicz, ur. 1938 roku, historyk i dyplomata.2  Nagrody Historyczne „Polityki” 2022 – laureaci, wydawca.com.pl, 18.05.2022, https://wydawca.com.pl/2022/05/18/nagrody-historyczne-polityki-2022--laureaci/ [dostęp: 25.07.2022].202nadmienić, że omawiane Pamiętniki doskonale w swej treści łączą się z wydaną przez Elżbietę Orman w 2013 roku korespondencją mię-dzy Stefanem Kieniewiczem a Henrykiem Wereszyckim pt. Stefan Kieniewicz – Henryk Wereszycki. Korespondencja z lat 1947–19903. Kim był autor pamiętników? Przedstawmy kilka faktów z  jego biografii naukowej. Stefan Kieniewicz, herbu Rawicz, urodził się w 1907 roku w miejscowości Dereszewicze (Białoruś). Studia histo-ryczne odbył na Uniwersytecie Poznańskim w  latach 1925–1930, następnie studiował na Uniwersytecie Warszawskim w latach 1932–1934 oraz odbył studia uzupełniające w Wiedniu i Paryżu. W 1934 roku uzyskał stopień doktora na Uniwersytecie Warszawskim za pra-cę pt. Społeczeństwo polskie w powstaniu poznańskim 1848 roku, napi-saną pod kierunkiem Marcelego Handelsmana. Początkowo zawo-dowo związał się Archiwum Skarbowym w Warszawie (1937–1944). W czasie wojny działał w Biurze Informacji i Propagandy Komendy Głównej AK, ranny w  Powstaniu Warszawskim trafił do obozów koncentracyjnych w  Badenii i  Wirtembergii. W  okresie powojen-nym pracował na Uniwersytecie Warszawskim i w Instytucie Historii PAN. W  instytucjach tych pełnił liczne funkcje, m.in. był kierow-nikiem Katedry Historii Nowoczesnej Polski (1946–1953)4, dzie-kanem Wydziału Historycznego (1953–1955) oraz zastępcą dyrek-tora Instytutu Historii PAN w  latach 1953–1968 (Śródka 1995: 191–192). Pełnił także funkcje redaktora „Przeglądu Historycznego” (1952–1992). Był przewodniczący Komitetu Nauk Historycznych PAN (1968–1984). Kieniewicz wykształcił liczne grono uczniów i wybitnych badaczy przeszłości. Do jego uczniów należą m.in. tak wybitni historycy jak: Ryszard Bender, Jerzy Skowronek, Wiktoria Śliwkowska, Daniel Olszewski (Śródka 1995: 192).Andrzej Śródka w biogramie tego uczonego wyróżnił m. n. takie kierunki jego badań jak: historia nowożytna polityczna Polski, dzieje nowożytne miast polskich, edytorstwo historyczne, historia kultury (Śródka 1995: 192). Do tych kierunków badań należy dołączyć bio-grafistykę historyczną, mowa tu o monografiach i biogramach, które Kieniewicz zamieszczał w Polskim Słowniku Biograficznym. Ważnym 3  Entuzjastyczną recenzję tego wydawnictwa ogłosił na łamach „Kwartnika Historycznego” Rafał Stobiecki, patrz: Bibliografia niniejszej recenzji.4  W kolejnych latach nazwy katedr, którymi kierował Kieniewicz, zmieniały się.203RecenzjeReviewsobszarem jego aktywności wydawniczej było edytorstwo źródeł5. W tym krótkim opisie nie można szczegółowo omówić wszystkich jego wybitnych dzieł6. Zwrócę jedynie uwagę na jeden z  jego teks-tów, dotyczących etyki w badaniach naukowych historii. Kieniewicz wypowiadając się na ten temat stwierdził, że główną zasadą, którą powinien się kierować historyk, jest prawda. Pisał tak: „Powinien on w badaniach swych dociekać prawdy, ale wciąż narażony jest na to, że będzie tę prawdę zniekształcał: czy to pod wpływem własnych przekonań i  przesądów, czy pod wpływem zewnętrznych oddzia-ływań” (Kieniewicz 1972: 520). Poszukiwanie prawdy w badaniach przeszłości to trudna powinność historyka, bo zdaniem Kieniewicza: „Historyk zaś ma własny główny obowiązek: wymierzania sprawied-liwości minionemu światu. Ma poczucie własnej ułomności. Wie, iż wszystko, czego się dowiaduje o przeszłości odległej i  bliższej, jest tylko ekstraktem ówczesnej rzeczywistości, oglądanym w krzywym zwierciadle uprzedzeń naszych własnych i całego naszego pokolenia. Ale jesteśmy mocno przekonani o tym, że umiemy – że powinniśmy umieć – zmniejszać stopień tej deformacji, innymi słowy – zbliżać się do prawdy” (Kieniewicz 1972: 526).Przechodząc do skrótowego omówienia zawartości Pamiętników, liczących aż 748 stron, należy stwierdzić, że Kieniewicz opowiada swoje życie z niezwykłą sumiennością i otwartością, rozpoczynając je od dzieciństwa, prowadząc dalej przez kolejne etapy swego życia, prze-biegające niekiedy w trudnych realiach politycznych7. W opowieści tej czytelnik odczyta doskonale jego drogę naukową, zasady etyczne sto-sowane w życiu i nauce, pozna obszary współpracy ze środowiskiem naukowym. Kieniewicz opowiada także o  tym, jak badania nauko-we łączył z  działalnością dydaktyczną i  organizacyjno-naukową, 5  Pierwszą publikacją tego autora, z którą się zetknęłam zajmując się dziejami oświaty w Galicji, był wybór tekstów Galicja w dobie autonomicznej (1850–1914). Muszę stwierdzić, że było to znakomite wydawnictwo wprowadzające mnie w świat historii Galicji.6  Częściowo znaczenie dorobku Kieniewicza zostało omówione w  pracy: Szwarc (2010).7  Pamiętnik liczy 748 stron i składa się z sześciu części: I. Pamiętnik opóźnio-nego dojrzewania, II. Pamiętnik z  lat późnego dojrzewania, III. Ciąg dal-szy – pamiętnik z lat późnego dojrzewania, IV. Pamiętnik z lat 1939–1945, V. Pamiętnik z lat 1945–1955: Kraków–Milanówek, VI. Brakujące ogniwo: 1955–1961.204zarówno w latach międzywojennych, jak i w czasach wolnej Polski. W  sumie w  treści Pamiętników odnajdujemy opisy wskazanych na początku niniejszego tekstu ważnych wydarzeń naukowych w  jego życiu i pełnionych funkcji w różnych instytucjach naukowych. Poza opowiedzianymi obszarami aktywności głównego bohatera opisy-wanego egodokumentu, związanymi z życiem naukowym, jest także sporo odniesień do życia rodzinnego, tj. rodziców, żony Zofii, dzieci oraz dalszej rodziny Kieniewiczów i Sobańskich8. Niezwykle smutną opowieścią są te fragmenty Pamiętników, które dotyczą Powstania Warszawskiego i  czasów obozowych (Kieniewicz 2021: 357–424). A to, jakim był człowiekiem, pomimo tak traumatycznych doświad-czeń w czasie wojny, niech świadczą jego słowa: „[…] skończyła się moja siedmiomiesięczna niewola, którą przeżyłem, jak koszmar, ale którą ocenić muszę jako lżejszą w porównaniu z  losem wielu, wie-lu tysięcy pasiaków – tych nawet, którzy przeżyli. Doznawałem i za drutami licznych dowodów Bożej opieki, dowodów życzliwości ludz-kiej… Po wojnie nie myślałem nigdy o dyskontowaniu swojej «mar-tyrologii», nie zapisywałem się na przykład do ZBoWiD” (Kienie-wicz 2021: 423–424).Odnosząc się do jego drogi naukowej, warto się zatrzymać nad opisem studiów wyższych w Uniwersytecie Poznańskim, gdzie słu-chał wykładów lub uczestniczył w  seminariach m. in.: Bronisława Dembińskiego, Adama Skałkowskiego, Józefa Paczkowskiego, Leo-na Białkowskiego, Zygmunta Zakrzewskiego, a  także zetknął się w tym czasie z wieloma młodszymi adeptami nauki, a później wybit-nymi profesorami, jak chociażby Zdzisławem Grotem (Kieniewicz 2021: 131–163). Wyjątkowo utkwił w  jego pamięci okres pisania pracy magisterskiej na seminarium Skałkowskiego. W sumie moż-na powiedzieć, że odnotował wiele intersujących informacji o  śro-dowisku naukowym Uniwersytetu Poznańskiego. Wspominał te czasy nie tylko z perspektywy uczestnictwa w zajęciach dydaktycz-nych, ale i wad, i zalet życia studenckiego. Dodać trzeba, że w tym czasie w Poznaniu odbywał się IV Powszechny Zjazd Historyków Polskich, w którym także mógł uczestniczyć, co doceniał, przysłu-chując się referatom i  dyskusji uczonych (Kieniewicz 2021: 139). Kolejnym ważnym wydarzeniem była habilitacja na Uniwersytecie 8  Rodzina Zofii – żony Kieniewicza.205RecenzjeReviewsJagiellońskim w 1946 roku (Kieniewicz 2021: 361–463). W niej, jak wynika z zapisków, uczestniczyli m.in. tak znani uczeni jak: Roman Grodecki, Władysław Konopczyński, Henryk Mościcki, Józef Feld-man, Jan Dąbrowski, Franciszek Bujak. Następnym etapem jego drogi naukowej były starania o nominacje na stanowisko profesora nadzwyczajnego. Warto przytoczyć wspomnienie Kieniewicza o tym wydarzeniu: „Rzecz przeszła przez wydział i Senat, lecz oczywiście była wentylowana w partyjnych konwentyklach. Ktoś podobno zgło-sił obiekcję: Kieniewicz pisze do prasy katolickiej, na co wystąpił w mojej obronie Arnold9: «Nie jest ważne, gdzie Kieniewicz pisze, ale co pisze». Powtarzając mi tę wymianę zdań, Manteuffel doradził mi, abym do czasu nominacji zaprzestał występowania we wskazanych tygodnikach” (Kieniewicz 2021: 520). Z opisu uzyskiwania kolejnych awansów naukowych przez tego historyka wynika, że ich zdoby-cie nie gwarantowało, jak to niekiedy jest współcześnie, uzyskania katedry uniwersyteckiej czy nawet stabilizacji naukowej (Kieniewicz 2021: 464–468). Ukazanie perypetii Kieniewicza w  poszukiwaniu stabilizacji może być dla współczesnego czytelnika ważne z punktu widzenia pokonywania trudów rozwoju naukowego.Dalsze dojrzewanie naukowe to także udział w zjazdach nauko-wych, w  których, jak wynika z  zapisków, uczestniczył z  niezwykłą aktywnością i  zainteresowaniem, poznając środowisko historyków. W okresie powojennym były to m.in. zjazdy we Wrocławiu i Kra-kowie, w  tym drugim uczestniczył10. Wiele informacji o  środowi-sku historyków dostarcza opis przebiegu VIII zjazdu w Krakowie, w przygotowaniu którego brał udział i wygłaszał referat (Kieniewicz 2021: 679–683). Ważne w  jego biografii były zagraniczne wyjazdy naukowe (Rzym, Palermo, Praga, Berlin, Oksford), których okolicz-ności i przebieg odtworzył niekiedy w szczegółach. Nie mniej ważna w życiu naukowym Kieniewicza była współpraca z Polską Akademią Umiejętności (Komisją Historyczną), Polskim Słownikiem Biogra-ficznym i  Polskim Towarzystwem Historycznym. To PAU i  PTH patronowały wielu wydarzeniom i projektom badań historycznych. Istotne były, jak przyznaje Kieniewicz, coroczne zjazdy PTH, które 9  Stanisław Arnold (1895–1973) – historyk, profesor UW.10  Mowa o VII zjeździe we Wrocławiu w dniach 19–22 września 1948 r. i VIII zjeździe w Krakowie, który odbył się w dniach 14–17 września 1958 r.206odbywały się w różnych miastach Polski. Opowieści o wydarzeniach naukowych, z  jednoczesną charakterystyką jej uczestników, ukazują uczonych nie tylko w naukowym ich wymiarze, ale i żartobliwym uję-ciu ich postaw czy wypowiedzi. Słowem, ukazują ich w życiu i nauce. Niech przykładem będą dwa krótkie wspomnienia ze zjazdów PTH. Kieniewicz wspomina, że w  1949 roku podczas zjazdu w  pałacu Paulinum w  Jeleniej Górze profesor Celina Bobińska11 nawracała ks. Mieczysława Żywczyńskiego na wiarę marksistowską. Natomiast na kolejnym zjeździe w zamku w Łagowie w 1950 roku Aleksander Gieysztor12 żartobliwie nucił próbkę socrealistycznej poezji: Już buja motyl, pachnie kwiat,I słowik wygrywa trele.Ach, jak piękny jest ten świat –Ze związkiem Radzieckim na czele…(Kieniewicz 2021: 547)Szczególnie pracowitym okresem w życiu Kieniewicza były lata, w których łączył pracę w Uniwersytecie Warszawskim i  Instytucie Historii PAN. Jego opowiadanie o pracy naukowej i organizacyjnej łączyło się z opisem pracy dydaktycznej. Ze wzruszeniem wspomi-na swoje seminaria. O  seminarium doktoranckim pisał: „Lubiłem swoje poniedziałkowe seminaria doktoranckie, na których przewa-żali wolontariusze nie związani ani z Uniwersytetem, ani z Akade-mią, niemalże hobbyści nauki historycznej” (Kieniewicz 2021: 644). A dalej w opisach swego życia podaje nazwiska uczestników semina-rium, wskazując, którzy z nich przysłużyli się w późniejszym okresie nauce historii. Do tych wymienionych obowiązków dochodziły trudy redagowania „Przeglądu Historycznego”, i to aż przez 40 lat, o czym już wspomniano, i udział w posiedzeniach Centralnej Komisji Kwa-lifikacyjnej dla Pracowników Nauki13. O pracy redaktora „Przeglądu Historycznego” pisał następująco: „Miałem trudną i  nieprzyjemną 11  Celina Bobińska (1913–1997), historyk, działaczka komunistyczna.12  Aleksander Gieysztor (1916–1999), historyk mediewista, prof. UW, czło-nek PAN.13  Organ ten powstał w 1951 roku. O jego zadaniach i późniejszych formu-łach jego funkcjonowania w  ramach organów państwowych, m.in. takich jak znana powszechnie i działająca w latach 1990–2020 Centralna Komisja ds. Stopni i Tytułów – zob. Izdebski (2020).207RecenzjeReviewssprawę związaną z redagowaniem «Przeglądu»… Gryzłem się i źle spałem. To, że blisko czterdzieści lat udawało mi się utrzymać zgo-dę w redakcji «Przeglądu Historycznego», ośmielam się zaliczyć do poważniejszych mych życiowych osiągnięć” (Kieniewicz 2021: 654). Z kolei posiedzenia Centralnej Komisji Kwalifikacyjnej były w jego opinii jeszcze trudniejsze, nie tylko ze względu na długie, dwa razy w miesiącu odbywane posiedzenia, ale z powodu stylu pracy i wie-lości skomplikowanych, bo zazwyczaj liczących ponad 90 spraw na każdym posiedzeniu. W  kwestii przedmiotu pracy tego organu podaje taką wzmiankę: „Toczył się wtedy spór o tytuły naukowe osób niezwiązanych z  wyższymi uczelniami (muzea, biblioteki, archiwa, instytuty naukowe itp.). Dowcipkowałem, że w instytutach najniższy pracownik nosić będzie tytuł «szperacza», średni «badacza», najwyż-szy – «ustawiacza» (naukowego)” (Kieniewicz 2021: 655). W  zapiskach pamiętnikarskich odnotowywał także prace nad powstawaniem swoich kolejnych publikacji naukowych. Sporo miej-sca w Pamiętnikach poświęcił historii powstawania obszernej książki pt. Adam Sapieha (1828–1903) (Kieniewicz 1938).Szczególnie cenne nie tylko dla odtworzenia biografii tego uczonego, ale dla udokumentowania odradzania się uniwersytetów i życia uniwersyteckiego po II wojnie światowej, są zapiski Kienie-wicza dotyczące odbudowy życia uniwersyteckiego, instytucjonali-zacji nauki i uprawiania historii. Zapisane w Pamiętnikach dyskusje podczas zjazdów naukowych, wymiany poglądów między uczonymi na tematy naukowe podczas posiedzeń w  instytucjach naukowych, w których pracował, czy nawet podczas posiedzeń awansowych, jak na przykład kolokwiów habilitacyjnych, przedstawiają obraz powojen-nej nauki w ówczesnych realiach politycznych. Opisy tych wydarzeń oraz miejsc pracy i współpracy sprawiły, że na kartach Pamiętników są odnotowani uczeni w szczególności z Uniwersytetu Poznańskiego (od 1955 r. – Uniwersytet im. Adama Mickiewicza), Uniwersytetu Warszawskiego i Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Instytutu Histo-rii PAN. Z niezwykłą dla siebie kulturą wypowiedzi ukazał relacje między uczonymi wymienionych uniwersytetów i Instytutu Historii PAN, a także redakcji „Przeglądu Historycznego”.Pamiętniki Kieniewicza są wyjątkowym dokumentem, w którym została ukazana nie tylko historia jednego uczonego, ale i  różnych środowisk. Jego bogata biografia i  związki z  wieloma instytucjami 208naukowymi sprawiały, że w  jego Pamiętnikach zostali odnotowani uczeni tworzący powojenne środowisko naukowe, głównie historycz-ne. A o wielkości tego środowiska, z którym spotykał się Kieniewicz, świadczy nawet pobieżny ogląd zamieszczonego w  Pamiętnikach indeksu nazwisk (s. 719–744). Kieniewicz ilustruje trudne okresy swego życia i  jest przykładem życia ludzi nauki w  czasach wojny i okupacji oraz okresie stalinowskim. To czasy, w których jako uczo-ny musiał dokonywać wyborów. Z  jego zapisków wynika, że miał dystans do wielu wydarzeń, a jako historyk uczył poszukiwania praw-dy o przeszłości, co było zgodne z jego zasadami. Lektura Pamiętni-ków Kieniewicza umożliwia czytelnikowi spotkanie z niepowtarzal-nym i  minionym światem inteligencji lat międzywojennych, czasu II wojny światowej i okresu powojennego, z dorobku którego korzy-stamy współcześnie. I warto mieć tego świadomość, i o tym pamiętać.BibliografiaIzdebski H. (2020). Centralna Komisja do Spraw Stopni i Tytułów oraz po-przedzające ją organy. Podstawy prawne i działalność, Warszawa: Central-na Komisja do Spraw Stopni i Tytułów, s. 9–19.Kieniewicz S. (1938). Adam Sapieha (1828–1903), Lwów: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.Kieniewicz S. (1952). Galicja w  dobie autonomicznej (1850–1914). Wybór tekstów w  opracowaniu Stefana Kieniewicza, Wrocław: Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich.Kieniewicz S. (1974). O etyce zawodu historyka. „Kwartalnik Historyczny”, nr 3, s. 517–528.Kieniewicz S. (2021). Pamiętniki. Do druku przygotował J. Kieniewicz, Kra-ków: Wydawnictwo Znak.Nagrody Historyczne „Polityki” 2022 – laureaci, wydawca.com.pl, 18.05.2022, https://wydawca.com.pl/2022/05/18/nagrody-historyczne-polity-ki-2022-laureaci/ [dostęp: 25.07.2022].Stefan Kieniewicz  – Henryk Wereszycki. Korespondencja z  lat 1947–1990. Wstęp i opracowanie E. Orman (2013). Kraków: Księgarnia Akademi-cka, Instytut Historii Nauki PAN.Stobiecki R. (2015). Niezwykła epistolografia. O korespondencji Stefana Kie-niewicza i  Henryka Wereszyckiego, „Kwartalnik Historyczny”, nr  3, s. 553–564.Szwarc A. (red.) (2010). Stefan Kieniewicz. Historyk i jego dziedzictwo w pol-skiej historiografii, Warszawa: Wydawnictwo DiG.209RecenzjeReviewsŚródka A. (1995). Kieniewicz Stefan, [w:] Uczeni polscy XIX–XX stulecia, t. 2: H–Ł, Warszawa: Agencja Wydawnicza Aries, s. 191–194. ADRES DO KORESPONDENCJIProf. dr hab. Władysława SzulakiewiczAkademia Ignatianum w KrakowieInstytut Nauk o Wychowaniue-mail: wladyslawa.szulakiewicz@ignatianum.edu.pl

Historia życia uczonego i środowiska naukowego

https://apcz.umk.pl/SPI/article/download/39360/35245

Historia życia uczonego i środowiska naukowego

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Akademicka Platforma Czasopism