MENNAN B.HALİL El-kattan

Mennâ’ b. Halîl El-kattan

Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi

Directory of Open Access Journals

236Şırnak Üniversitesiİlahiyat FakültesiDergisiMebâhis Fî Ulûmi’l-Hadis(Introduction on The Science of Hadith)Mennâ’ b. Halîl el-KattânMektebetü Vehbe, Kahire, 1428/2007, (5. baskı), 192 sayfa. Tanıtan: Nurullah AGİTOĞLU*İslam’ın iki ana kaynağından biri olan hadislere yönelik çalışmalar ilk dönem-lerden günümüze kadar yapılagelmiş ve bundan sonra da yapılmaya devam ede-cektir. Zira dinlerini anlama gayreti içerisinde olan Müslümanlar için bu durum, her zaman için bir ihtiyaç olarak belirecektir.Hadislerin rivayeti ve nakli konusunda hadisçilerin ortaya koyduğu gayret ve hassasiyet, bu işin son derece önemli bir mesele olduğunu göstermektedir. Ri-vayetlerin senetlerinin sağlıklı bir şekilde aktarılması, ravilerin durumlarının in-celenmesi ve metinlerin Kur’an, Sünnet, akıl vb. bazı esaslara açıkça ters düşüp düşmediğine bakılması yine hadislerin sağlam bir biçimde nakledilmesine yöne-lik çabalardır. Hadislerin sağlam bir şekilde nakledilmesi kadar hangi yöntemlerle aktarıldığı, ilgili ıstılahların ne ifade ettiği ve nasıl oluştuğu, hadis ilmine yönelik incelik ve tekniklerin neler olduğu gibi hususlar da hadislerin doğru anlaşılmasına hizmet etmiştir.Her ilim dalında olduğu gibi İslam ilimlerinde de usul veya metodoloji son derece önemlidir. Hadisleri anlamaya yönelik Fıkhu’l-Hadis, Garîbu’l-Hadis gibi ilim dallarının yanında Hadis Usulü de müstakil bir ilim dalı olarak ortaya çıkmış-tır. Hicri IV. asırdan itibaren bu alanda değerli çalışmalar ortaya konmuştur. Gü-nümüzde de Hadis Usulü ile ilgili çalışmalar yapılmaktadır. Bu yazıda tanıtmayı amaçladığımız Mebâhis Fî Ulûmi’l-Hadis adlı eser, İmam Muhammed b. Suud İs-lam Üniversitesi öğretim üyelerinden Mennâ’ b. Halîl el-Kattân’a ait hacmi küçük ama faydası büyük olan, akıcı, anlaşılır bir Hadis Usulü kitabıdır.Tanıtacağımız çalışma, bir mukaddime ve on bir bölümden oluşmaktadır. Müellif, mukaddimede, sünnetin öğrenilmesinde, geçmiş âlimlerin bu alanda or-taya koyduğu kural ve kaidelerin anlaşılmasında bir ışık ve yol gösterici bir kaynak olması için kitabını, özellikle öğrencilere yönelik hazırladığını belirtmektedir. An-laşılır ve akıcı bir üslup kullandığını da vurgulamaktadır.Mukaddimeden sonra başlayan bölümler ise şöyledir: Hadisin Tanımı (s. 5-11), Sünnet ve İslam Teşrîindeki Yeri (s. 12-22), Hadisin Kitâbeti ve Tedvîni (s. 23-53), Ricâlü’l-Hadis İlmi (54-61), Cerh ve Ta’dîl İlmi (s. 62-74), Garîbu’l-Hadis * Yrd. Doç. Dr., Şırnak Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Hadis A.B.D. nurullahagitoglu@gmail.com237Şırnak Üniversitesiİlahiyat FakültesiDergisiİlmi (s. 75-78), İlelu’l-Hadis İlmi (s. 79-84), Muhtelifu’l-Hadis ve Müşkilu’l-Hadis İlmi (s. 85-89), Mustalahu’l-Hadis İlmi (s. 90-157), Tahammül ve Edâ Sîğaları (s. 158-164), Tahrîc İlmi ve İsnâdlar (s. 165-179).“Hadisin Tanımı” bölümünde (s. 5-11) hadisin neden önemli olduğuna deği-nen yazar, burada ilgili ayet ve hadisleri delil göstermiş, ardından hadisin sözlük ve terim anlamları üzerinde durmuştur. Zaten genellikle her bölümde konuya giriş yaparken bu şekilde bir yöntem izlemiştir (bkz. s. 7, 12-14, 23, 54-56). Ayrıca bu bölümde haber, eser, kutsi hadis vb. konularda da kısa ve aydınlatıcı bilgiler ver-miştir.“Sünnet ve İslam Teşriindeki Yeri” başlıklı ikinci bölümde (s.12-22), öncelik-le sünnetin tanımı üzerinde duran yazar, fakihler ve muhaddislere göre sünnetin tarifi hususunda malûmat vermiş ve sünnetin delil oluşu ile İslam teşrîindeki yeri konusunda, delillerle desteklemek suretiyle açıklamalarda bulunmuştur. Şer’i de-liller içinde sünnetin konumuna da değinerek bu hususta meydana gelebilecek muhtemel şüphelere tatmin edici cevaplar vermeye gayret etmiştir.Üçüncü bölümde (s.23-53) “Hadisin Kitâbeti ve Tedvini” üzerinde duran müellif, hadislerin yazımıyla ilgili tarihi süreci nakletmiş, yazmayı yasaklayan ve serbest bırakan rivayetleri değerlendirmiştir. Tedvin süreciyle ilgili doyurucu bil-giler nakletmiş, bu başlık altında, aslında ayrı bir süreç olarak değerlendirilmesi gereken tasnif ameliyesini de zikrederek, her iki konuyu beraber işlemiştir. Tasnif döneminde ortaya çıkan hadis eserleri hakkında da, türlerine değinip örnekler vermek suretiyle, bilgiler nakletmiştir.“Ricâlu’l-Hadis” adını verdiği dördüncü bölüme (s.54-61) giriş yaparken, se-net, müsnid, metin vericâlu’l-hadis kavramları hakkında kısaca bilgiler vermiştir. Bu ilmin gerekliliği hususunda alanın ileri gelen âlimlerinin sözlerini de aktarmak suretiyle açıklamalar sunmuştur. Sahabe, sahabenin adaleti, sahabe ile ilgili eserler ve tabakât eserleri de yine bu bölümde işlenen hususlar arasındadır.“Cerh ve Ta’dîl İlmi”ne de bir bölüm (s.62-74) ayıran müellif, burada cerh, tecrîh, adalet, ta’dîl, cerh ve ta’dîlin meşruiyeti, bu ilmin gelişimi, ravilerin merte-beleri, râviler hakkında söz sahibi meşhur muhaddisler, cerh ve ta’dîl mertebeleri, cerh ve ta’dîlin hükmü ve bu alanda yazılmış meşhur eserler hakkında faydalı bil-giler sunmuştur.“Garîbu’l-Hadis İlmi”, “İlelu’l-Hadis İlmi” ve “Muhtelifu’l-Hadis İlmi” adını verdiği altıncı (s.75-78), yedinci (s.79-84) ve sekizinci (s.85-89) bölümlerde de bu ilim dallarının gerekliliği, gayeleri, bu ilim dallarında öne çıkan âlimler ve bu alan-lardaki temel kaynaklar hakkında açıklamalarda bulunmuştur.“Mustalahu’l-Hadis” diye isimlendirdiği dokuzuncu bölümde (s.90-157) ise yazar, bu ilmin tanımı, konusu ve faydası gibi hususlara değindikten sonra müs-ned kavramı üzerinde durarak bu kavramın üç farklı anlamına vurgu yapmıştır. 238Şırnak Üniversitesiİlahiyat FakültesiDergisiArdından muhaddis, hâfız ve hâkim gibi hadis âlimlerinin ilmî mertebeleri hak-kında kısaca bilgiler sunmuştur. Kitabın en uzun bölümü olan bu kısımda, hadis usulü ile ilgili birçok konuya girmiş ve faydalı bilgiler vermiştir. “Bize ulaşması yönüyle hadisler” alt başlığı altında mütevatir hadis ile ilgili tanım, şartları, kısım-ları, var olup olmadığı tartışması, hükmü ve mütevatir hadislerden oluşturulmuş eserler hakkında malumat vermiştir. Ardından âhâd habere geçip, bunun kısım-ları olan meşhur, aziz ve garîb hadisler hakkında kısa ve önemli bilgiler kaydet-miştir. Devamında da “sıhhat açısından hadislerin taksimi” konusunda makbul hadisler diye sahih ve hasen konusuna girmiş, bunların da kendi içinde lizâtih ve ligayrih olarak sınıflandırılmasına vurgu yapmıştır. Zayıf hadis konusunda da detaylı bilgiler veren müellif, zayıf hadisle amel hususundaki tartışmaya girmiş, bu husustaki görüşleri delilleriyle beraber sunmuştur. Arkasından muallak, mürsel, mu’dal, munkatı’, müdelles, mürsel-i hafî gibi zayıf hadis çeşitlerini gerektiği kadar detaylandırarak izah etmiştir. “Mevzû’ hadis” konusuna da değinen müellif, bu tür hadislerin tanımı ve hükmü gibi hususları işledikten sonra hadis vaz’ının sebeple-rini de maddeler halinde zikretmeyi ihmal etmemiştir. Ardından metrûk, münker, ma’rûf, muallel, muhâlefetu’s-sikât, müdrec, maklûb, el-mezîd fî muttasılı’l-esânîd, muzdarib, musahhaf, şâzz, mahfûz, cehâletu’r-râvî, bid’at, sûu’l-hıfz gibi bazı hadis usulü konularını sistematik olmayan bir şekilde karışık bir halde vermeyi tercih etmiştir. Bu husus müellif için bir eksiklik olarak telakki edilmektedir. “Söyleyeni bakımından hadisin kısımları” alt başlığı altında da merfû’, mevkûf, maktû’ çeşit-leri hakkında bilgiler vermiştir. Ancak buradaki sınıflandırma içinde zikredilme-si gereken kutsi hadis konusu, maalesef hadisin tanımı başlıklı birinci bölümde geçmişti. Ziyâdetu’s-sika, mütâbi’, şâhid ve itibâr da aynı bölüm içinde bahsedilen diğer bazı konuları teşkil etmektedir.“Tahammül ve Edâ Yolları”ndan bahsedilen onuncu bölümde (s.158-164) ya-zar, semâ’, kıraat, icazet, münâvele, kitâbet, i’lâm, vasiyyet ve vicâde yöntemleri hakkında kısa ve özlü bilgiler vermiştir. Arkasından, “mislehu ve nahvehu arasın-daki fark” gibi bir konuda da bilgi vermeyi uygun gören müellif, ilginç bir şekilde, mustalahu’l-hadis ilmi ile ilgili meşhur eserlerin listesini de bu bölümde vermeyi tercih etmiştir.Kitabın son bölümünde (s.165-179) “Tahrîc ve Senedler”i ele alan yazar, tahrîcin tanımı, tarihî süreci ve tahrîc yolları hakkında bilgi vermiştir. Devamında isnâdlar ile ilgili hususlara geçmiş, âlî ve nâzil isnâd, müselsel, rivâyetu’l-ekâbir ani’l-esâğir, rivâyetu’l-âbâani’l-ebnâ, müdebbec vb. teknik konularda kısaca bilgi-ler vermiştir.Ders kitabı formatında hazırladığı eserine herhangi bir sonuç kısmı hazırla-mayan yazar, öğrenciler tarafından anlaşılacak basit bir dille kitabını telif etmiştir. Dili çok akıcı olan kitabın derin tartışmalara inmemesi, çok teknik detaylar ver-239Şırnak Üniversitesiİlahiyat FakültesiDergisimemesi bir avantaj olarak görülebilir. Çünkü eser, hadis ilimlerine bir giriş mahi-yetinde düşünülmüş gibidir.Kitabın eleştirilecek bazı yönlerinden de bahsetmek gerekirse, yukarıda da belirtildiği gibi bazı konuların olması gereken başlık altında değil de başka bir başlık altında verilmesi, mustalahu’l-hadis başlığı altındaki bölümün çok fazla ko-nuyu içeriyor olması gibi bazı hususlar kitabın başlıklarının yeniden düzenlenme-si ve konu taksimatının yeniden gözden geçirilmesinin bir gereklilik olduğu ka-naatini uyandırmaktadır. Ayrıca hadislerin kaynağı verilirken, dipnotta sadece o hadisin geçtiği eserin adının verilmesi ile yetinilmesi, hadisin kitâb ve babıyla ilgili bilgi verilmemesi de bir eksiklik olarak görünmektedir. Zira hadislerin kaynağının gösterilmesi birçok yazar tarafından benimsenip uygulanmaktadır.Son olarak eserin, yalnızca ilahiyat fakültesi öğrencilerinin değil, bu alanda kendini yetiştirme gayreti içerisinde olanların istifade edebileceği bir formatta ya-zılması ve hadis usulü bilgilerinin çok açık bir dille anlaşılır bir şekilde sunulması noktasında takdir edilecek bir çalışma olduğu söylenebilir.

Mebâhis Fî Ulûmi’l-Hadis (Introduction on The Science of Hadith)

https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/116954

Mebâhis Fî Ulûmi’l-Hadis (Introduction on The Science of Hadith)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Directory of Open Access Journals