Коляденко, С. М.

Polish

Коляденко С. М.

Zhytomyr State University Library

Swietłana Koliadenko K O N T R O W E R S J E W O K Ó Ł LICEUM W K R Z E M I E Ń C U Wraz z rozkładem Związku Sowieckiego pojawiła się możliwość podjęcia dyskusji na tematy wcześniej zupełnie zakazane, lub też co najmniej niechętnie widziane przez władze polityczne. Przemiany demokratyczne stworzyły również szansę rzetelnej, pozbawionej ideologicznych wtrętów, analizy dorobku kultural-nego narodów zamieszkujących ziemie byłego imperium rosyjsko-sowieckiego. Jednym z problemów, które wymagają dalszych badań jest los Liceum w Krze-mieńcu, placówki oświatowej, która odegrała ważną rolę w historii narodu polskiego i rosyjskiego. Niniejszy artykuł przedstawia poglądy badaczy na dwu-dziestokilkuletnie (od 1805 do 1831 roku) dzieje krzemienieckiego liceum. Na początku trzeba stwierdzić, że nieliczni autorzy, którzy pisali na ten temat często wyrażali sprzeczne opinie. Najwięcej kontrowersji budziły na-stępujące problemy: 1) okoliczności powołania do życia Liceum, 2) jego status, 3) działalność wychowawcza szkoły, 80 «І) uczestnictwo jej wychowanków w Powstaniu Listopadowym 1830-1831, "') przyczyny likwidacji Liceum i przeniesienie zgromadzonych zbiorów do Kijowa. Jedną z pierwszych poważnych prac naukowych o Wołyniu jest dzieło P.N. Hntiuszkowa, Wołyń. Losy historyczne południowo-zachodniego kraju, wydana w Sankt-Petersburgu w 1883 roku. Autor twierdzi, że ideą, która przyświecała lwórcom Liceum była polonizacja społeczeństwa i jednocześnie zaświadczenie, >,c upadek ojczyzny nie wywołał upadku honoru i nauk} Tym niemniej, autor docenia zasługi twórców liceum: księcia Adama Jerzego Czartoryskiego i Ta-deusza Czackiego dla rozwoju edukacji społeczeństwa, a nawet twierdzi, że proces nauki w Liceum został pozbawiony poprzedniego jezuickiego, suchego uraz szkolnego wykładania. Nauka przyjęła żywy charakter.2 P.N. Batiuszkow wskazuje, że powstała szkoła wywołała spory ferment umysłowy i skupiła najwybitniejsze umysły tego okresu. Wystarczy tylko przyj-rzeć się profesorom wykładającym wówczas w krzemienieckim liceum, dość wymienić Alojzego Felińskiego, autora dramatu Barbara Radziwiłłówna, Aloj-zego Osińskiego, twórcę Słownika pisarzy polskich i Słownika języka polskiego, matematyka Józefa Czecha, botaników Willibarda Bessera i Antoniego And-rzejewskiego. W 1807 r. przy Liceum utworzono instytucje służące wspomaganiu procesu naukowego i dydaktycznego. Założono szkołę mierzenia gruntów, szkołę mecha-niki, obserwatorium astronomiczne, ujeżdżalnię, ogród botaniczny i inne. Na temat udziału wychowanków Liceum w Powstaniu Listopadowym 1830--1831 r., autor kategorycznie stwierdza, że uczniowie dokładnie przygotowywali się do powstania z zamiarem przyłączenia się do oddziału Dwernickiego przy pierwszej, nadarzającej się okazji? Sam gen. Dwernicki z pewnością zmierzał do przejęcia miasta Krzemieniec i wzmocnienia się wychowankami Liceum.4 P.N. Batiuszkow sądzi, że te wypadki były jedyną przyczyną likwidacji Liceum i przeniesienia pomocy naukowych i instytucji pomocniczych do Kijowa. Z podstawowymi tezami Batiuszkowa zgadza się piszący kilkanaście lat później, badacz Krzemieńca N.I.Teodorowicz, autor prac: Miasto Krzemieniec guberni Wołyńskiej. Zarys kościelno-historyczny, Poczajew 1890 i Historia miasta Krzemieniec guberni Wołyńskiej, Siedlec 1904. N.I.Teodorowicz przede wszystkim zajął się bazą naukową i dydaktyczną szkoły. Dokładnie opisał historię utworzenia ogrodu botanicznego przez Anglika Dionizego Mi kiera. Autor przytacza możliwie pełny wykaz wykładowców Lice-um m.in. wymieniając Aleksandra Mickiewicza (brata Adama) i Eusebiusza Słowackiego (ojciec Juliusza). Teodorowicz również opowiada o niektórych sławnych wychowankach szkoły, wspominając na przykład Gustawa Olizara, Józefa Korzeniowskiego i innych. Autor podaje, że Tadeusz Czacki zorganizował przy Liceum dwa internaty (tzw. konwikty). Pierwszy tzw. „wolny" mieścił 40 uczniów. Za 400 złotych uczeń otrzymywał mieszkanie, wyżywienie oraz wszelką niezbędną opiekę. 81 Ponadto mieszkający uczniowie byli zobowiązani do odpracowania po ukoń-czeniu Liceum czterech lat w charakterze dozorców w gimnazjach lub w wołyń-skich szkołach powiatowych. Drugi internat, utworzony w 1811 r. z inicjatywy księcia Adama Czartoryskiego, był całkowicie bezpłatny. Prace Batiuszkowa i Teodorowicza w literaturze okresu do 1917 r. były jedynymi — nie licząc drobnych artykułów w czasopismach i gazetach — które poważnie zajmowały się omawianym problemem. Natomiast w pracach po-wstałych w czasach sowieckich pierwszym, i chyba jedynym, pełnym opracowa-niem dziejów krzemienieckiego Liceum jest studium N.Wasilenko, Liceum Krzemienieckie i Uniwersytet Św. Włodzimierza.' Historyczno prawne badania, zamieszczone w: Notatki Wydziału społeczno-ekonomicznego Ukraińskiej Aka-demii Nauk, Kijów 1923. N. Wasilenko w wielu spornych kwestiach zajmuje własną, oryginalną pozy-cję, krytykując swoich poprzedników. Na przykład, ze wspomnień ks. Adama Czartoryskiego (Memoires du prince Czartoryski et correspondance avec em-pereur Alexandre 1-er) wyjmuje zdanie; kierunek (chodzi tu o działalność edukacyjną ks. Czartoryskiego — S.K.), który wybrałem, nikogo wtedy nie zdziwił... Imperator wówczas wspaniałomyślnie go chronił, aby uzasadnić twier-dzenie, że polityka zarówno T. Czackiego, jak i ks. A. Czartoryskiego nie była w pełni suwerenna. Głównym koordynatorem było rosyjskie Ministerstwo Edu-kacji i osobiście imperator Aleksander I. W tym środowisku powstała idea stworzenia gimnazjum w Krzemieńcu. N. Wasilienko dużo uwagi poświęca sprawom organizacyjnym Liceum. Gi-mnazjum było kierowane przez dyrektora przy pomocy prefekta. Dyrektor, prefekt i nauczyciele stanowili coś w rodzaju szlachectwa gimnazjum. Liceum było podporządkowane Uniwersytetowi Wileńskiemu. Przy gimnazjum istniała drukarnia i biblioteka publiczna, czynna cały rok i powszechnie dostępna. Statut nie precyzuje języka nauczania, lecz jest oczywistym, że musiał to być język polski. Sam Tadeusz Czacki nie należał do wielbicieli języka rosyjs-kiego, gdyż widział w nim groźnego konkurenta dla języka polskiego. Sądził, że rozpowszechnienie go w szkolnictwie i nauce grozi depolonizacją społeczeńst-wa. Później miało się okazać, że spełniły się jego najgorsze obawy. Rusyfikacja szkół zaczęta w 1828 roku, po Powstaniu Listopadowym stała się jeszcze bardziej bezwzględna i dokładna. N. Wasilienko podejmuje też problem udziału uczniów w Powstaniu. Jego pogląd na tę sprawę jest dokładnie przeciwny do opinii omawianych wcześniej autorów. Przedstawiając szereg faktów twierdzi, że uczniowie Liceum nie mogli wspierać Powstania. W 1830 roku na Wołyniu był nieurodzaj, panował głód, a później ziemie te nawiedziła plaga cholery. Wielu uczniów i wykładowców zapadło na tę straszną chorobę. W rezultacie w marcu 1831 roku nauka została ł M. Wasylenko, Kremenckyj licej i Uniwersytet Św. Wolodymyra. Kyjiw 1923. 82 przerwana, a samo Liceum zamknięte. Wydarzenia te rozegrały się jeszcze zanim powstańcy wkroczyli na Wołyń, który nie stał się terenem poważniej-szych działań wojennych. Liceum było zamknięte do jesieni 1831 roku. Sama idea przeniesienia Liceum do Kijowa pojawiła się w kwietniu 1832 r. Wiadomo, że jeszcze w 1833 r. szkoła działała. Nie mówiło się o likwidacji Liceum, lecz tylko o jego przeniesieniu wraz z wszystkimi instytucjami do Kijowa, gdzie szkoła miała funkcjonować jako Liceum Kijowskie. Przeprowadzka miała się zacząć 27 lipca 1833 r. Los Liceum ostatecznie rozstrzygnął się w październiku 1833 r. Wtedy podjęto decyzję utworzenia Uniwersytetu Św. Włodzimierza w Kijowie na bazie byłego Liceum w Krzemieńcu. Decyzja ta zapewne zapadła pod wpływem dekretu cara Mikołaja I z dnia 27 stycznia 1833 r., w którym mówił: Ze szkół gubernii Kijowskiej, Czer-nichowskiej, Wołyńskiej oraz Podolskiej rozkazuję utworzyć nowy okręg szkol-ny pod nazwą kijowskiego. Likwidacja liceum była poważnym ciosem w polskość Wołynia. Miała wymiar nie tylko symboliczny, lecz także i materialny. Tak o tym pisze Daniel Beauvois w pracy Polacy na Ukrainie 1831 — 1863 (szlachta polska na Wołyniu, Podolu i Kijowszczyź-nie): Przeprowadzka do Kijowa wszystkiego, co przedtem należało do Krzemieńca, była istotnym i przełomowym momentem w procesie depołonizacji. Biblioteka licząca 34 000 tomów, mająca wartość symboliczną, tym cenniejszą, że zawierała dawną bibliotekę Zamku Królewskiego w Warszawie, niegdyś odkupioną przez T. Czackiego, została bezlitośnie — łącznie ze zbiorami królewskimi — przeniesiona do Kijowa. Ten sam los spotka1 264 przyrządy z gabinetu fizycznego, 14 195 okazów z kolekcji mineralogicznej, 540 preparatów z gabinetu chemicznego wraz z 660 instrumentami, 18 000 wypchanych zwierząt, ptaków, ryb, owadów, muszli z gabinetu zoologicznego, tysiące przyborów, modeli i rysunków z gabinetu agronomicznego, 259 obrazów i rysunków różnych mist-rzów z gabinetu rycin. Ogród botaniczny uprawiany troskliwie przez Bessera, również nie ostał się rosyjskiej furii konfiskowania. Ogród ten mierzyI 179 na 46 sążni, czyli 360 na 100 metrów. Rosjanie nie zadowolili się grabieżą 10 000 odmian nasion, 300 próbek zasuszonych owoców, 8 000 roślin donicowych z oranżerii wraz z 50 drzewami egzotycz-nymi, ale wykopali z ziemi 15 000 roślin i drzew, żeby przetransportować je do Kijowa.5 Beauvois we wspomnianej pracy uznał, że Zamknięcie Krzemienieckiego Liceum, emanacji szlacheckiej kultury na Ukrainie, odczuto jako straszne upokorzenie. Cały mają-tek Liceum, zgromadzony dzięki szlacheckim darowiznom, przekazano do Kijowa, gdzie w roku 1834 miał być otwarty uniwersytet rosyjski.6 Liceum w Krzemieńcu było różnie oceniane przez badaczy. Niemniej jednak zdecydo-wana większość uczonych doceniło jego znaczenie dla społeczeństwa Wołynia i miasta Krzemieńca. Reprezentatywna dla tej grupy autorów jest opinia L. Rafalskiego wyrażona w książce Podróż do powiatu Krzemienieckiego gubernii Wołyńskiej w 1865 r. Stwier-dził on, iż Okres liceum w mieście Krzemieńcu wielu ludzi uważa za najważniejszy, wspaniały czas jego istnienia. W tym czasie w Krzemieńcu były zbudowane najlepsze budynki, miasto rozszerzało się, zjawiła się szlachta z wysokim poziomem wykształcenia, były urządzane przyjęcia, rozwijał się handel. Według opinii współczesnych, Krzemieniec był w tym czasie Petit-Paris? 83 Również i Daniel Beauvois bardzo wysoko ocenił działalność liceum, podkreślając szczególnie jego rolę jako symbolu polskiej kultury na Ukrainie. Pisał, że Instytucja tu stworzona przez T. Czackiego, wspierana płomiennymi deklaracjami, bardzo charakterys-tycznymi dla wołyńskiej szlachty, miała walor symbolu i jej zniknięcie zmieniło symbol w mit złotego wieku kultury polskiej na Ukrainie Liceum w Krzemieńcu to ważny fakt w historii kultury. Istniało w okresie, kiedy na ziemiach ukraińskich konkurowały ze sobą dwa narody, dwie kultury: polska i rosyjska. Liceum było wykwitem szlacheckiej kultury. Jego świetność dowodzi siły i atrakcyjności polskości w XIX wieku. I prawdopodobnie dlatego krzemienieckie liceum musiało paść ofiarą zwycięskiej militarnie Rosji. Wraz z jego upadkiem rozpoczął się okres depoloniza-cji ziem ukraińskich. W s p ó ł c z e s n a Ukraina jako suweren- ^ ' ne państwo znajduje - Г , fffĘft „ Ł / ^ się w przełomowym okresie: od podstaw buduje swoje narodo-we instytucje. Jednym z podstawowych za-dań stojących przed jej przywódcami jest stworzenie, odpowied-niego dla europejskich aspiracji społeczeńst-wa ukraińskiego, sys-temu kultury i oświa-ty. W Krzemieńcu, w mieście na ukraińs-kiej prowincji, w XIX wieku istniała przez pewien czas instytucja spełniająca europejs-kie wymogi poziomu wykształcenia i wy-chowania. Dlatego do-świadczenia Liceum mogą i powinny być analizowane i wyko-rzystywane przez współczesnych nauczycieli, wychowanków oraz kierowników instytucji oświaty i nauki. Swietłana Koliadenko . litt-UsKy ІЛлуичХАЙЬшС M.r.r.tyfudtUf1.fr P R Z Y P I S Y 1 P.N. Batiuszkow, Wołyń, Istoriczeskye sudby Jugo-Zapadnogo kraja. Sankt- 1'ieterz-burg 1883, s. 260. 84 2 ibidem, s. 260. 1 ibidem, s. 275. 1 ibidem, s. 276. ' D. Beauvois, Polacy na Ukrainie 1831-1863 (szlachta polska na Wołyniu, Podolu i Kijowszczyźnie) Paryż 1988, s. 206. л ibidem, s. 204 ' L. Rafalskij, Putieszestwyc po kriemienieckomu ujazdu Woły ns koj gubicrni. Po-czajew 1865, s. 78 8 D. Beauvois, op. cit. s. 203. Marek Nalepa KILKA U W A G N A T E M A T O C H R O N Y SZTUKI CERKIEWNEJ W RZESZOWSKIEM Sztuka sakralna Polski południowo--wschodniej pozo-stająca w zasięgu oddziaływań kultu-ry bizantyńskiej ma swoją niepowtarzal-ną specyfikę i urok. Ścierają się w niej i wzajemnie przeni-kają wpływy wiel-kich prądów sztuki cerkiewnej i szkół malarstwa ikonowe-go, nakładają ele-menty wielu kultur, przez co tworzy ona unikatowe w skali światowej zjawisko. Rangę artystyczną zachowanych zabytków wzbogaca dodatkowo ich wartość historyczna. Najstarsze z nich, jak choćby drewniane cerkwie w Uluczu, Hawłowicach, Radrużu, Chotyńcu, Rudce, pochodzą z XVI i XVII wieku. Znamienną cechą architektoniczną wschodniego chrześcijaństwa, a katolic-kiego w szczególności, było to, że w każdej niemal osadzie budowano świąty-nię, mniej lub bardziej okazałą. Dzięki temu na stosunkowo gęsto zaludnionych ziemiach dzisiejszych województw przemyskiego, krośnieńskiego, nowosądec-kiego i rzeszowskiego powstawały setki cerkwi, w zdecydowanej większości drewnianych, doskonale wkomponowanych w górski i podgórski krajobraz. Na terenie samej tylko grekokatolickiej diecezji przemyskiej, rozciągającej się na 85 

Kontrowersje wokol liceum w Kremiencu

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Zhytomyr State University Library