 The article is concerned with the derivational characteristics of nominal neologisms formed by co-functional suffixes derived from adopted bases. The analysed derivatives belong to the following classes and are composed with the following suffixes: a) the names of personal agents: -owiec, -er, -ista//-ysta (snowboardowiec, snowboarder, snowboardzista); -ant, -ator (manipulant, manipulator), b) the names of personal owners of attributes: -owiec, -er (rockowiec, rocker); -owiec, -ista//-ysta (amfetaminowiec, amfetaminista), c) the names of instruments: -ator, -arka (laminator, laminarka), and d) the names of activities: -anie, -ing (lobbowanie, lobbying). It is claimed in literature that synonymic derivatives with native and foreign suffixes show a rivalry between the native tendency, and the tendency to internationalize (e.g. Waszakowa 2005). The analysis reported in this paper indicates further causes of this process, such as the tendency to automatize derivation, and the need for informative precision. Finally, there exist stylistic reasons to be taken into account.The article is concerned with the derivational characteristics of nominal neologisms formed by co-functional suffixes derived from adopted bases. The analysed derivatives belong to the following classes and are composed with the following suffixes: a) the names of personal agents: -owiec, -er, -ista//-ysta (snowboardowiec, snowboarder, snowboardzista); -ant, -ator (manipulant, manipulator), b) the names of personal owners of attributes: -owiec, -er (rockowiec, rocker); -owiec, -ista//-ysta (amfetaminowiec, amfetaminista), c) the names of instruments: -ator, -arka (laminator, laminarka), and d) the names of activities: -anie, -ing (lobbowanie, lobbying). It is claimed in literature that synonymic derivatives with native and foreign suffixes show a rivalry between the native tendency, and the tendency to internationalize (e.g. Waszakowa 2005). The analysis reported in this paper indicates further causes of this process, such as the tendency to automatize derivation, and the need for informative precision. Finally, there exist stylistic reasons to be taken into account

Urban, Małgorzata

Polish

Akademicka Platforma Czasopism

L i n G U i s T i C a  C o p e R n i C a n anr 2 (4) / 2010MałGOrzata urbanUniwersytet Mikołaja KopernikaInstytut Języka PolskiegoWahania budowy słowotwórczej  neologizmów rzeczownikowych  od podstaw zapożyczonychS ł o w a  k l u c z e: słowotwórstwo synchroniczne, słowotwórstwo rzeczow-ników, neologizmy słowotwórcze, derywaty współpodstawowe 1. WstępPrzedmiotem artykułu są występujące w najnowszej polszczyźnie proste rzeczownikowe derywaty słowotwórcze utworzone od wspólnych podstaw zapożyczonych za pomocą różnych formantów sufiksalnych1. Materiał wyekscerpowany został z tomów: Nowe słownictwo polskie. Ma-teriały z prasy lat 1985–1992, (dalej: NSłP II) oraz Nowe słownictwo polskie. Materiały z prasy lat 1993–2000 (dalej: NSłP III), pod red. T. Smółkowej. Na zjawisko dublowania się derywatów rzeczownikowych od wyrazów zapoży-czonych zwróciła uwagę K. Waszakowa w książce Przejawy internacjona-lizacji w słowotwórstwie współczesnej polszczyzny (2005). W pracy tej du-blety słowotwórcze nie zostały poddane bardziej szczegółowej analizie. Na przykładzie zebranego materiału zamierzam zatem określić czynniki syno-1 Za H. Jadacką (2001) określenia „najnowsza polszczyzna” używam w odniesieniu do polszczyzny ostatniego dwudziestolecia.242 Małgorzata Urbannimii słowotwórczej wśród derywatów rzeczownikowych od najnowszych zapożyczeń.W opisie derywatów posługuję się metodologią słowotwórstwa synchro-nicznego wyłożoną przez R. Grzegorczykową i J. Puzyninę w książkach Sło-wotwórstwo współczesnego języka polskiego. Rzeczowniki sufiksalne ro-dzime (1979), Gramatyka współczesnego języka polskiego, t. II, Morfologia (1999), kontynuowaną i rozszerzoną później przez H. Jadacką (2001), A. Na-górko (1987) i K. Waszakową (1994). Przeprowadzona analiza materiału bę-dzie podstawą klasyfikacji słowotwórczo-semantycznej derywatów, charak-terystyki podstaw ze względu na ich klasę gramatyczną oraz opisu funkcji pełnionych przez formanty. Pomijam derywaty od skrótowców i nazw włas-nych. Przykłady podaję wraz z kwalifikatorami. Parafrazy słowotwórcze konstruuję samodzielnie. Objaśnienia znaczeń leksemów podaję za Nowym słownictwem polskim.Zapożyczanie wyrazów jest jednym ze sposobów wzbogacania języ-ka naturalnego. Przemiany, które dokonały się w Polsce po 1989 roku, oraz dominująca rola Stanów Zjednoczonych we współczesnym świecie spowo-dowały, że – jak podaje T. Smółkowa (2001: 88–89) – największy odsetek neologizmów leksykalnych zanotowanych w prasie w latach osiemdziesią-tych i dziewięćdziesiątych minionego wieku stanowią zapożyczenia z języka angielskiego. Należą one głównie do odmian o ograniczonym zasięgu spo-łecznym, z których przechodzą do polszczyzny potocznej, a niekiedy ogólnej powszechnej. Już na początku lat osiemdziesiątych D. Buttler (1981: 208) za-uważyła, że do polszczyzny przejmowane są całe rodziny wyrazów obcych, które stają się zalążkami gniazd słowotwórczych, np. rap, rapper//raper, rap-ping. Rzeczowniki zapożyczone, ze względu na potrzeby czysto składniowe – konieczność użycia w zdaniu przymiotnika relacyjnego czy czasownika – uzyskują szybko rodzimą „obudowę słowotwórczą”, jeszcze zanim ustabili-zuje się ich pisownia czy fleksja, np. yuppie//japi ‘młody, rzutki wykształco-ny człowiek o dużych ambicjach, nastawiony na robienie kariery i pieniędzy’ >  yupifikacja ‘upodobnienie się do yuppie’, yuppieszon//japiszon ‘ironicznie o yuppie’, chip > chipować, chipowanie, chipowy.Adaptacja słowotwórcza zapożyczeń w języku polskim polega na tworze-niu od nich wyrazów pochodnych, co ilustrują powyższe przykłady, bądź na uzyskiwaniu przez wyrazy zapożyczone motywacji słowotwórczej, np. rap-er ‘ten, kto wykonuje muzykę rap’, snowboard-er ‘ten, kto uprawia snow-Wahania budowy słowotwórczej neologizmów rzeczownikowych… 243board’. Poprzez tworzenie wyrazów pochodnych bądź poprzez uzyskiwanie motywacji słowotwórczej na gruncie polszczyzny wyrazy zapożyczone są adaptowane do systemu słowotwórczego polszczyzny. 2. analizaCharakteryzowane derywaty tworzące współpodstawowe pary należą do czterech kategorii słowotwórczych: nazw osobowych wykonawców czyn-ności i nazw subiektów właściwości, nazw środków czynności – maszyn i urządzeń, nazw czynności. Najwięcej zróżnicowanych strukturalnie dery-watów od wspólnych podstaw należy do kategorii nazw osobowych subiek-tów czynności.2.1. Nazwy osobowych wykonawców czynności i nazwy nosicieli cech2.1.1. Derywaty z formantami -er, -owiec, -ista//-ysta Wśród podstaw nowych nazw subiektów czynności wyrazistą podgru-pę znaczeniową stanowią rzeczowniki nazywające dyscypliny sportowe bądź rekreacyjne. Zostały one przejęte z języka angielskiego wraz z odpo-wiadającymi im nazwami wykonawców czynności: snowboarding, snow-boarder; trekking ‘długa wycieczka piesza po bardzo trudnym terenie; tak-że rodzaj turystyki’, trekker; windsurfing, windsurfer. (Ponieważ surfować można także po sieci internetowej, przytoczę tu jeszcze zapożyczenia sur-fing, surfer). Niezależnie od zapożyczonych nazw reprezentantów dyscy-plin sportowych tworzone są na gruncie rodzimym struktury z niezwykle produktywnym i mającym nieograniczoną łączliwość formalną sufiksem - owiec, por. snowboard<>owiec, trekkingowiec, windsurfingowiec. Ponie-waż w polszczyźnie istnieje seria nazw sportowców z formantem -ista//- ysta od nazw dyscyplin sportowych, np. golfista, hokeista, rugbysta, slalomi-sta, tenisista, od wskazanych podstaw notuje się także leksemy pochodne: snowboardz<>ista, trekk<>ista, windsurf<>ista, surf<>ista. Zgodnie z tym modelem zostały również utworzone nie mające dubletów słowotwórczych neologizmy: duathlonista, biathlonista, triathlonista, funboardzista. Przewa-gę formacji z - ista//-ysta nad synonimicznymi derywatami z formantami -er i -owiec w tej podklasie umacniają tworzone od nich nazwy żeńskie: snow-boardzistka, biathlonistka, duathlonistka. W tym miejscu chciałabym podać jeszcze jeden przykład na ścieranie się obcego formantu -ista//-ysta z forman-244 Małgorzata Urbantem rodzimym. Niezbyt udany rzeczownik tatuator < tatuować ‘ten, kto ta-tuuje’ jest wymiennie używany z formacjami tatuażnik i tatuażysta. Derywat tatuażnik swoją budową nawiązuje do serii odobiektowych nazw rzemieślni-ków bądź sprzedawców z formantem -nik, które współcześnie wyszły z uży-cia, takich jak: czapnik, futernik, kapelusznik, parasolnik. Nowsze przykłady realizujące dany typ to boazernik czy glazurnik. Z kolei derywat tatuaży-sta należy uważać za bardziej udany, gdyż wpisuje się on w serię modnych współcześnie nazw zawodowych, takich jak stylista, wizażysta (mających swoje odpowiedniki w innych językach). Dodatkowo biorąc pod uwagę lek-semy manikiurzystka, pedikiurzystka, utworzone bezpośrednio od nazw obiektowych makijaż, pedicure bez pośrednictwa formacji r. męskiego na - ista//-ysta, należy stwierdzić, że formacja ta będzie lepszym ogniwem łań-cucha słowotwórczego zawierającego nazwę żeńską niż derywat tatuażnik, por. tatuaż > tatuażysta > tatuażystka (zamiast tatuażnik > tatuażniczka).Nieustabilizowanie postaci słowotwórczej wykazują także nowe nazwy wykonawców bądź miłośników określonych gatunków muzycznych (te zna-czenia nakładają się na siebie). Zapożyczone z języka angielskiego rzeczowni-ki z sufiksem -er, motywowane słowotwórczo w polszczyźnie, są dublowane przez synonimiczne derywaty z formantem -owiec, np. rap > rapper//raper, rap-owiec; rock > rock-er, rock-owiec; funky > funk-er, funk-owiec. Lekse-my spolszczone mogłyby uzupełnić serię nazw wykonawców//miłośników muzyki z sufiksem -owiec, takich jak: bluesowiec, big-beatowiec, countro-wiec, heavymetalowiec, hardrockowiec, punkowiec. Rację bytu zapożyczeń z -er podtrzymują jednak tworzone od nich bez komplikacji formalnych na-zwy żeńskie, neutralne pod względem stylistycznym, np. raper > raperka, rocker > rockerka, funker > funkerka. Nazwy żeńskie z -ówa lub -ówka od podstaw na -owiec: heavymetalówa, punkówka bądź punkówa nacechowane są potocznością i ekspresywnością.Powyżej przytoczyłam przykłady, w których najproduktywniejsze współ-cześnie wykładniki kategorii nazw subiektów osobowych, formanty -owiec oraz -ista//-ysta, konkurują w tworzeniu derywatów od wspólnych podstaw z sufiksem -er, w większości przykładów wydzielanym w motywowanych słowotwórczo zapożyczeniach. Oba formanty ponadto ścierają się w nowych nazwach specjalistów, zwolenników, miłośników tego, na co wskazuje pod-stawa, np. komputerowiec//komputerzysta ‘znawca komputerów’, interne-towiec//internecista ‘miłośnik internetu’, alternatywowiec//alternatywista Wahania budowy słowotwórczej neologizmów rzeczownikowych… 245‘zwolennik alternatywy’, amfetaminowiec//amfetaminista2. Szczególnie za-znacza się to w derywatach od nazw własnych, które nie były tu przedmio-tem analizy, np. chirakowiec//chirakista. Rzeczowniki tworzone formantem -ista//-ysta należą do erudycyjnej warstwy polszczyzny i może tym należy tłumaczyć dublowanie najnowszych leksemów z tym formantem od rzeczow-ników o charakterze przedmiotowym przez struktury z sufiksem -owiec.2.1.2. Derywaty z formantami -ant i -atorFormantami, które systemowo tworzą nazwy subiektów czynności od podstaw genetycznie obcych, są -ant i -ator. Formanty te mają porównywal-ną produktywność, która w ostatnich latach wykazuje tendencję rosnącą, co należy tłumaczyć napływem zapożyczeń do polszczyzny. Podczas gdy w wy-niku badań aktywności słowotwórczej sufiksalnych formantów rzeczowni-kowych za lata 1989–2000, dokonanych przez H. Jadacką (2001: 77), for-manty -ant i -ator znalazły się w trzeciej strefie aktywności słowotwórczej (6– 35 derywatów), to K. Waszakowa (2005: 115) umieściła je już w drugiej strefie aktywności słowotwórczej (35–100 derywatów), notując po 37 neolo-gizmów z każdym formantem. Należy zauważyć, że nowe nazwy osobowych subiektów czynności z formantem -ant często mają charakter okazjonalny, gdyż informują o skłonności, upodobaniu subiektu do wykonywania czynno-ści wskazanej przez ich podstawę słowotwórczą bądź zawierają ocenę nega-tywną, np. kalkulant, manewrant, moralizant, politykant. Tym faktem należy tłumaczyć występowanie derywatów z formantami -ant i -ator, tworzonymi od wspólnych podstaw, por. manipulować > manipulant, manipulator, nego-cjować > negocjant, negocjator.2.2. Nazwy środków czynności Do wyspecjalizowanych w polszczyźnie wykładników kategorii nazw środków czynności należą: formant -arka, np. drukarka < drukować, łado-warka < ładować, zmywarka < zmywać oraz wychodzący już z użycia for-mant -(ow)nica, np. lutownica < lutować. Z kolei w terminologii technicznej i chemicznej nazwy urządzeń, maszyn czy substancji służących do wykony-wania czynności urabiane są za pomocą obcego formantu -ator, np. amor-2 Można uznać, że konkurencję między rzeczownikami internecista i internetowiec rozwiązała formacja internauta, utworzona sufiksoidem -nauta.246 Małgorzata Urbantyzator < amortyzować, depilator < depilować, wentylator < wentylować. Nowszy materiał dostarcza przykładów nazw urządzeń utworzonych for-mantem -er, np. dekoder ‘urządzenie do dekodowania’, masażer ‘przyrząd do masażu’, transkoder ‘urządzenie do transkodowania’. Wielofunkcyjność formantów -ator i -er (oba formanty tworzą nazwy osobowych subiektów i obiektów czynności – patrz wyżej) powoduje, że w urabianych przez nie leksemach równolegle mogą występować obok siebie znaczenia osobowego wykonawcy bądź obiektu czynności i urządzenia, np. tester 1. ‘przyrząd do sprawdzania autentyczności banknotów, czeków, kart kredytowych’, 2. ‘ten, na kim wypróbowuje się, testuje działanie nowych kosmetyków, leków itp.’ (NSłP II). Nowy derywat testownik oznaczający ‘przyrząd za pomocą które-go testuje się autentyczność banknotów’ posłużył zatem do rozdzielenia zna-czenia osoby i urządzenia w derywatach od czasownika testować.Nie wszystkie próby polonizowania zapożyczonych nazw środków czyn-ności za pomocą sufiksów rodzimych zakończyły się powodzeniem. Tak można powiedzieć o synonimicznych derywatach tościarka i tostownica, oznaczających ‘przyrząd do robienia tostów’, które poprzez strukturalne nawiązanie do wyspecjalizowanych w polszczyźnie modeli nazw narzędzi z formantami -arka oraz -nica miały być rodzimą alternatywą dla zapoży-czonego leksemu toster. Natomiast nazwa laminarka ‘urządzenie, którym się laminuje’ okazała się lepsza od rzeczownika laminator, który nie komuniko-wał jednoznacznie, czy odnosi się do osobowego wykonawcy czynności, czy do urządzenia.2.3. Nazwy czynnościW zebranym materiale odnotowano współpodstawowe nazwy czynności utworzone za pomocą formantów: -anie i -ing, -ing i -at, -ing i -izm//-yzm. Nazwy czynności z sufiksem -ing przejmowane są z języka angielskiego naj-częściej wraz z wyrazami powiązanymi z nimi formalnie i znaczeniowo, np. lobby, lobbing; menedżer, menedżering; rap, raping; sponsor, sponsoring. Od rzeczowników o znaczeniu konkretnym tworzone są czasowniki z przy-rostkiem -ować (lobby > lobbować, menedżer > menedżerować, rap >  ra-pować, sponsor > sponsorować), przez które motywują się już na gruncie polszczyzny zapożyczone leksemy z -ing oraz tworzone równolegle do nich nazwy czynności z formantem -anie: lobbować > lobb-ing, lobbow-anie, me-nedżerować > menedżer-ing, menedżerow-anie, sponsorować > sponsor-ing Wahania budowy słowotwórczej neologizmów rzeczownikowych… 247>  sponsorow-anie. Dużo trudniej uzyskują rodzime odpowiedniki z forman-tem -anie nazwy czynności na -ing zawierające w swej strukturze temat cza-sownikowy, jak surfing, surfowanie < surfować. Wiele zapożyczeń tego typu nie ma w polszczyźnie motywacji słowotwórczej, por. catering, rafting, ro-aming, tramping, trekking, zapping. Nieregularnym zjawiskiem jest tworze-nie nazw czynności z dwoma obcymi wykładnikami -at i -ing, por. sponso-rat//sponsoring; -izm//-yzm i -ing, por. kloszardyzm//kloszarding.  3. WnioskiAnaliza zebranego materiału pokazuje, że w parach synonimicznych dery-watów utworzonych od wspólnych podstaw zapożyczonych najczęściej kon-kurują ze sobą formant obcy i rodzimy, np. -er i -owiec (rocker, rockowiec), -ista//-ysta i -owiec (alternatywista, alternatywowiec), -ator i -arka (lamina-tor, laminarka), -er i -ownica (toster, tostownica), -anie i -ing (lobbowanie, lobbing). Rzadziej spotyka się formacje utworzone od tych samych podstaw za pomocą różnych formantów obcych (tu: -ator i -ant, -at i - ing). O nie-ustabilizowaniu postaci słowotwórczej danego neologizmu świadczą dublety z trzema różnymi formantami, np. snowboarder, snowboardowiec, snowbo-ardzista; tatuator, tatuażnik, tatuażysta. K. Waszkowa (2005: 181, 204) in-terpretuje występowanie słowotwórczych dubletów z formantem rodzimym i obcym jako przejaw ścierania się tendencji do internacjonalizacji z tenden-cją narodową. Analiza powyższych przykładów pokazuje, że tworzenie de-rywatów współpodstawowych od najnowszych zapożyczeń jest motywowa-ne nie tylko czynnikami zewnętrznymi, lecz także wiąże się z działaniem systemowych tendencji słowotwórczych – do precyzji informacji oraz do au-tomatyczności procesów derywacyjnych. Tendencja do precyzji informacji wyraża się w przejmowaniu jednego ze znaczeń wieloznacznego derywa-tu przez derywat z innym formantem, jak w parze tester i testownik (p. 2.2). Wyrazem dążenia do automatyczności derywacji jest preferowanie forman-tów, które wywołują jak najmniej zmian formalnych w podstawie. Działa-nie tej tendencji ujawnia się, gdy derywat rozpatrujemy jako człon łańcucha słowotwórczego. Przykładowo, nazwy subiektów osobowych z formantami -er i -ista//-ysta wydają się lepszym ogniwem dla nazw żeńskich niż ich sy-nonimiczne odpowiedniki z formantem -owiec (p. 2.1.2). Na zakończenie na-leży zauważyć, że opracowanie modeli ciągów sufiksalnych w gniazdach 248 Małgorzata Urbansłowotwórczych z centrum rzeczownikowym dałoby pełniejszy obraz dzia-łania tendencji do automatyzacji technik derywacyjnych w słowotwórstwie rzeczowników.BibliografiabuttleR d., 1981, Tendencje rozwojowe w zasobie słownym powojennej polszczyzny, w: H. Kurkowska (red.), Współczesna polszczyzna, Warszawa: PWN, s. 187–219.gRzegoRczykowa R., 1979, Słowotwórstwo współczesnego języka polskiego. Rze-czowniki sufiksalne rodzime, Warszawa: PWN.gRzegoRczykowa R., puzynina j., 1999, Problemy ogólne słowotwórstwa i Rzeczow-nik, w: R. Grzegorczykowa, R. Laskowski, H. Wróbel (red.), Gramatyka współ-czesnego języka polskiego. Morfologia, wydanie trzecie, poprawione, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 361–388, 389–468.jadacka h., 2001, System słowotwórczy polszczyzny (1945–2000), Warszawa: Wy-dawnictwo Naukowe PWN.jadacka h., 2005, Kultura języka polskiego. Fleksja. Słowotwórstwo. Składnia, War-szawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.nagóRko a., 1987, Zagadnienia derywacji przymiotników, Warszawa: Wydawni-ctwa Uniwersytetu Warszawskiego. nagóRko a., 2003, Zarys gramatyki polskiej, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.sMółkOWa t. (red.), 1998–1999, Nowe słownictwo polskie. Materiały z prasy lat 1985–1992. Część I: A–O, Część II: P–Ż, Kraków: Wydawnictwo Instytutu Języ-ka Polskiego PAN.sMółkOWa t., 2001, Neologizmy we współczesnej leksyce polskiej, Kraków: Wydaw-nictwo Instytutu Języka Polskiego PAN.sMółkOWa t. (red.), 2004–2005, Nowe słownictwo polskie. Materiały z prasy lat 1993–2000, Część I: A–H, Część II: I–O, Część III: P–Ś, Część IV: T–Ż, Kraków: Wydawnictwo Instytutu Języka Polskiego PAN.WaszakOWa k., 1994, Słowotwórstwo współczesnego języka polskiego. Rzeczowniki sufiksalne obce, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.waSzakowa k., 2005, Przejawy internacjonalizacji w słowotwórstwie współczesnej polszczyzny, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.Wahania budowy słowotwórczej neologizmów rzeczownikowych… 249Changes in the derivational structure  of nominal neologisms formed from adopted bases ( s u m m a r y)The article is concerned with the derivational characteristics of nominal neolo-gisms formed by co-functional suffixes derived from adopted bases. The analysed derivatives belong to the following classes and are composed with the following suf-fixes: a) the names of personal agents: -owiec, -er, -ista//-ysta (snowboardowiec, snowboarder, snowboardzista); -ant, -ator (manipulant, manipulator), b) the names of personal owners of attributes: -owiec, -er (rockowiec, rocker); -owiec, -ista//-ysta (amfetaminowiec, amfetaminista), c) the names of instruments: -ator, -arka (lamina-tor, laminarka), and d) the names of activities: -anie, -ing (lobbowanie, lobbying). It is claimed in literature that synonymic derivatives with native and foreign suffixes show a rivalry between the native tendency, and the tendency to internationalize (e.g. Waszakowa 2005). The analysis reported in this paper indicates further causes of this process, such as the tendency to automatize derivation, and the need for informative precision. Finally, there exist stylistic reasons to be taken into account. 

Wahania budowy słowotwórczej neologizmów rzeczownikowych od podstaw zapożyczonych

https://apcz.umk.pl/LinCop/article/download/LinCop.2010.030/6747

Wahania budowy słowotwórczej neologizmów rzeczownikowych od podstaw zapożyczonych

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Akademicka Platforma Czasopism