Grzeliński, Adam

Polish

Akademicka Platforma Czasopism

Adam GrzelińskiUniwersytet Mikołaja Kopernika, Toruń ORCID: 0000-0002-4007-6507 e-mail: adamgrz@umk.plDOI: http://dx.doi.org/10.12775/RF.2020.020Filozofia po reformie –  uzupełniające się perspektywyJednym z zakładanych przez twórców wprowadzonej w 2019 roku re-formy szkolnictwa wyższego celów jest podniesienie jego jakości w taki sposób, by polskie badania zyskały odpowiednie (czytaj: odpowiednio wysokie) miejsce w obiegu międzynarodowym. Często jednak można usłyszeć zarówno hurraoptymistyczne głosy, które podkreślają ko-nieczność takiego procesu, jak i – równie donośne – głosy sprzeciwu. Z jednej strony twierdzi się zatem, że pora wyjść z zaścianka, z drugiej – że proces ten prowadzić będzie do zniweczenia dotychczasowych war-tościowych osiągnięć poprzez bezmyślne wcielanie w życie sztucznych rozwiązań. Jestem przekonany, że przynajmniej do pewnego stopnia skrajności opinii można byłoby uniknąć, gdybyśmy zwrócili uwagę na to, że w owych ocenach zwykle bierze się pod uwagę różny dystans czasowy, a także uwzględnia dwie uzupełniające się perspektywy doty-czące badań – ich znaczenie dla rodzimego środowiska i obieg między-narodowy. Chodzi mianowicie o konieczność odróżnienia niedogodno-ści, usterek i błędów dotyczących wprowadzania ustawy (dotyczących sposobu wprowadzania reformy, narzędzi oceny dyscyplin, sporzą-dzania wykazu czasopism czy wydawnictw naukowych) oraz skutków bardziej długofalowych, a także dwóch różnych ról, jakie pełni filozofia (szerzej – humanistyka), sprowadzających się zarówno do kształtowa-nia rodzimej kultury, jak i do aktywnego uczestnictwa w międzynaro-dowym życiu naukowym. Ruch FilozoFicznyLXXVI 2020  1266 Adam GrzelińskiMaszeruj albo gińWspomnianej sztuczności rozwiązań można upatrywać w wymuszaniu publikacji w języku angielskim (niekiedy całkowicie zbędnym), wyko-rzystaniu niedoskonałych kryteriów oceny (nieprzystających do pol-skich warunków baz indeksacyjnych czasopism), mierzeniu liczby cy-towań za pomocą narzędzi, które nie tylko nie uwzględniają specyfiki nauk humanistycznych, ale także w niewielkim stopniu oddają rzeczy-wistość (chociażby Google Scholar). Ponadto wskazuje się na dwie dość oczywiste wady sposobu wprowadzania reformy. Pierwszą jest pośpiech, któremu zdaje się towarzyszyć przeświadcze-nie twórców reformy, że albo wprowadzi się ją natychmiast, albo straci impet i rozmieni się na drobne w ciągu kolejnych poprawek, aż w koń-cu będzie miała jedynie charakter fasadowy. W efekcie reguły ewalu-acji dyscyplin naukowych w postaci wykazu punktowanych czasopism i wydawnictw znane są dopiero w połowie okresu podlegającego oce-nie. Chociaż jestem przekonany, że np. wymóg przedstawienia do oceny dyscypliny 4 publikacji w ciągu 4 lat jest ogólnie łatwy do spełnienia przez każdego aktywnego badacza co do zasady, to argument krytyczny dotyczący pośpiesznego wprowadzenia nowych reguł oceny jest w tym przypadku celny. Drugi zarzut dotyczy sposobu przygotowania mini-sterialnych list punktowanych czasopism i wydawnictw. Uwzględnio-no mnóstwo wydawnictw niewielkich i szerzej nieznanych, zrównując je co do liczby punktów z największymi wydawnictwami krajowymi, w związku z czym cała punktozowa zabawa straciła sens. Miałaby go, gdyby bardziej zróżnicować oceny, a także do węższego grona wysoko punktowanych wydawców dopisać kilka najlepszych polskich wydaw-nictw, ale także poszerzyć listę o najlepszych wydawców obcych, lecz nieanglojęzycznych. Ewidentnie tego zabrakło. Z perspektywy polskiej filozofii dobrze się stało, że skorygowano ów wykaz tak, że znalazły się na nim Wydawnictwo Marek Derewiecki, Academicon czy Officyna. Inny problem dotyczy ewaluacji czasopism. Na ministerialnej liście obej-mującej gigantyczną liczbę tytułów nie znalazła się spora liczba pism, które jakością nie ustępują innym, ale nie spełniły wymaganych kryte-riów, takich jak obecność w bazach Scopus i Web of Science lub ERIH PLUS (w tym przypadku dochodziła merytoryczna ocena środowisko-wa). Rzecz w tym, że aplikacja do pierwszych dwóch wymaga czasu, którego wielu czasopismom zabrakło. O ile zarzut pierwszy ma charakter tymczasowy, jeśli podczas kolejnej ewaluacji nie zmienią się ponownie kryteria oceny, o tyle zarzut drugi jest poważniejszy – czasopisma, które nie znalazły się na ministerialnej liście, są – by użyć ewolucyjnego porównania – mocno zagrożone wy-ginięciem ze względu na warunki finansowe i punktowo-publikacyjne. 267Filozofia po reformie – uzupełniające się perspektywyOczywiście rzecz nie w tym, by koniecznie miało istnieć tak wiele cza-sopism jak dotychczas, ale w tym, że niekiedy przyczyny niemożności umieszczenia konkretnego tytułu w wykazie czasopism punktowanych były dość przypadkowe, jak znalezienie się na liście ERIH PLUS. Jak pamiętamy, obecność w tej bazie była kilka lat temu promowana wy-soką punktacją artykułów, które ukazywały się w pismach przez ERIH PLUS indeksowanych, choć zarazem wskazywano – poniekąd słusznie – że wymaga to spełnienia jedynie pewnych kryteriów formalnych, a nie jakościowych. W ostatnich latach obecność w tej bazie nie miała znacze-nia dla wysokości ministerialnej punktacji. Nagle jednak okazało się, że przy obecnej ewaluacji czasopism indeksowanie przez ERIH PLUS jest warunkiem koniecznym, aby dany tytuł mógł być dodany do ministe-rialnej listy na podstawie oceny eksperckiej. Kto zdążył – wygrał. Chociaż ogólne dążenie do zwiększenia widoczności publikacji na arenie międzynarodowej i wprowadzenie polskich periodyków do światowego obiegu – choćby częściowo i poprzez tak formalne działania jak umieszczenie ich w bazach indeksacyjnych – jest słuszne, to wydaje się, że sposób wprowadzenia nowej ewaluacji zawierał nazbyt wiele ele-mentów przypadkowych. Oczywiście, zapobiegliwość czy to badaczy publikujących także za granicą, czy to redakcji czasopism, które dbają o to, aby nadążać za zmieniającymi się sposobami funkcjonowania, jest chwalebna. Nie sposób jednak nie odnieść wrażenia, że skala wprowa-dzonych zmian (duża rozpiętość punktacji czasopism i wydawnictw) powoduje, że jest to ewaluacja szczególna: rzecz nie dotyczy bowiem, jak dotychczas, zmiany punktacji z 8 na 10 punktów, ale prawdziwego być albo nie być pism i wydawnictw. W tej sytuacji o obecności pisma czy wydawnictwa na liście ministerialnej nie powinien decydować przy-padek.Dwie perspektywy czasowe i dwa zagrożeniaKieruje to uwagę na fakt, że wskazywane usterki bądź – na odwrót – szanse wynikające z funkcjonowania filozofii „po reformie” często odno-szą się do bardzo różnych perspektyw czasowych. Ze względów oczy-wistych dużo błędów i idących za nimi głosów krytycznych dotyczy perspektywy najbliższej: pospiesznego wprowadzania zmian w poło-wie okresu podlegającego najbliższej ewaluacji. W dalszej perspektywie rzeczywiście można mówić również o pozytywnych skutkach reformy: wymuszeniu aktywizacji naukowej osób, które publikują bardzo mało lub zgoła wcale, promowaniu umiędzynarodowienia badań, a także ko-nieczności spełnienia przez czasopisma i wydawnictwa podstawowych wymogów formalnych (takich jak odpowiednie procedury recenzowa-nia, regularność ukazywania się). Wydaje się zresztą, że twórcy refor-268 Adam Grzelińskimy właśnie tę dalszą perspektywę uznali za podstawową, a obiecana lepsza przyszłość miałaby przy tym usprawiedliwić przejściowe usterki i błędy. Warto jednak wskazać na pewne niebezpieczeństwa związane z takim myśleniem. Podstawowe zagrożenie dotyczy odwrócenia hierarchii środków i celów. Otóż zgodnie z oficjalną wykładnią ministerialną wprowadzo-na właśnie reforma ma przeciwdziałać punktozie, tj. nadmiernej liczbie niskopunktowanych publikacji, zjawisku, w którym chociaż każda z pu-blikacji z założenia ukazuje się w kiepskich miejscach (cokolwiek by to nie miało znaczyć), to suma punktów za sporą liczbę takich publikacji jest już akceptowalna i przekłada się niezłą ocenę badacza. Jak sądzę, takie rozumowanie zawiera kilka błędów, choć zapewne sprawdzenie tego przypuszczenia wymagałoby szczegółowych uzasadnień, na które nie ma tu miejsca (dodajmy jednak, że zakłada ono przystawalność jako-ści naukowej i wysokości punktacji za publikacje, pomija natomiast fakt, że ci, którzy publikują mało, publikują mało niezależnie od tego, gdzie publikują i za ile punktów). Chodzi jednak o rzecz bardziej zasadniczą: o to, że wymogi instytucjonalne – ocena dyscypliny, a w dalszej konse-kwencji hierarchizacja uniwersytetów – powodują, że powodem publi-kacji nie jest ogłoszenie wyników badań, ale zdobycie punktów. Osta-tecznie celem działań staje się to, co powinno być środkiem – punktacja, która nie jest niczym innym, jak próbą zestandaryzowania czegoś tak niewymiernego, jak osiągnięcie naukowe, po to, aby móc porównać ze sobą elementy układanki instytucjonalnej – pracowników, ośrodki na-ukowe, dyscypliny, uniwersytety. Ponieważ zaś owo zestandaryzowa-nie potrzebne jest ze względu na podział środków na badania – zarówno w procedurach grantowych, jak i codziennej praktyce uniwersyteckiej – ostatecznym realnym działaniem jest obieg twardej punktozowej walu-ty, badania zaś i ich efekty stają się niejako efektem ubocznym owych praktyk. Przeciwko takiej pesymistycznej interpretacji można oczywiście wy-sunąć dwie obiekcje. Pierwsza głosi, że ostatecznie jakieś kryteria oceny parametrycznej są niezbędne i że dwa porządki: wartości naukowej oraz indywidualnej i instytucjonalnej ewaluacji w ostatecznym rozrachunku powinny się zbiegać – przynajmniej po wprowadzeniu niezbędnych korekt w przypadku jaskrawych niedostatków, o których wspomnia-łem powyżej. Choć diabeł tkwi w szczegółach, to przynajmniej można starać się zminimalizować jego działania. Oto druga obiekcja: skoro ja-kieś – oby jak najlepsze – wymogi ewaluacji ostatecznie muszą istnieć, to należy je przyjąć, ale poza tym i niejako obok tego prowadzić badania, których wartość nie przekłada się na punkty. Jeśli mielibyśmy pozostać w tej samej poetyce, moglibyśmy powiedzieć, że sytuacja wymusza co prawda zapalenie ogarka bibliometrycznym wymogom (choćby pełnym szatańskich usterek), ale pozostawia możliwość zapalenia w zbożnym 269Filozofia po reformie – uzupełniające się perspektywycelu świeczki na biurku, na którym prowadzi się prace ważne, choć nie-przekładające się na ewaluacyjną walutę. O ile z pierwszą obiekcją jestem skłonny do pewnego stopnia się zgodzić, o tyle z drugą już nie. To racja, że wymóg zapełnienia 4 slotów publikacyjnych faktycznie jest niewygórowany i pozostawia czas na ba-dania i publikacje inne, mniej punktowane; zasadna wydaje się także konieczność przedstawienia publikacji przez wszystkich pracowników naukowych. Kłopot jednak w tym, że w sytuacji ograniczonych środków projekty cenne dla kultury, ale nisko punktowane po prostu nie będą fi-nansowane, bo okres zwrotu poniesionych nakładów jest bardzo krótki, wyznaczony najbliższą ewaluacją dyscyplin. Czas, po którym znaczenie takich prac może przynieść ewaluacyjnie wymierne skutki, często wie-lokrotnie przekracza ów okres. Może się zatem okazać, że owej świeczki nie da się już zapalić.Kolejne zagrożenie dotyczy działalności publikacyjnej, która należy do podstawowej pracy naukowej i choć sama nie jest może spektakular-na, to umożliwia pojawienie się prac powszechnie czytanych i szeroko komentowanych. Chodzi o czasopiśmiennictwo oraz wyraźnie niedoce-nioną przez twórców reformy edycję źródeł oraz działalność translator-ską. Z oczywistych względów w kolejnych latach czasopism naukowych będzie mniej. Niektóre znikną nie tylko dlatego, że nie dorównały kroku lepszym i zostały zamknięte; będzie ich mniej także i z tego prostego względu, że w wyniku ograniczenia wymaganej liczby publikacji mniej będzie tekstów zgłaszanych do czasopism. Zapewne ograniczenie licz-by periodyków było jednym z zamysłów twórców reformy, skoro np. zeszłoroczny ministerialny program wsparcia czasopism humanistycz-nych i kulturalnych ogłoszony przez Ministerstwo Kultury i Dziedzic-twa Narodowego wpisywał się w limity pomocy de minimis i obejmował tylko tytuły, które dostały się na listę ministerialną. Niektóre pisma z po-wodów formalnych nie mogły zatem ubiegać się o finansowanie z tego źródła: selekcja dokonała się wcześniej. Oczywiście istnieje nikła szansa, że tytuły, które nie znalazły się na liście ministerialnej, czas do momentu kolejnej oceny wykorzystają do podniesienia jakości. Będzie to jednak wysiłek iście herkulesowy, skoro publikacja w nich nie przekłada się na ewaluacyjne pieniądze. Drugim, co najmniej tak samo istotnym, obszarem prac są przekłady literatury i krytyczne edycje źródeł. Niestety, gromko ogłaszane przez MNiSW docenienie ich znaczenia jest zupełnie gołosłowne. Ponieważ za publikację przekładu przysługuje 25% punktów, które można uzyskać za wydanie monografii, w praktyce najpewniej żadna tego rodzaju publi-kacja nie będzie zgłaszana do ewaluacji, bo wszystkie zostaną wyparte przez monografie i artykuły w czasopismach. Nie martwiłbym się przy tym o to, czy znajdą się chętni do przygotowywania edycji i przekła-dów, bo taka praca zawsze była wynikiem czyjejś pasji, a nie kalkulacji. 270 Adam GrzelińskiKłopotem jest jednak możliwość wydania takich prac z powodów finan-sowych. Mało rozbudowany system grantowy (sprowadzający się za-sadniczo do konkursu Uniwersalia 2.2 Narodowego Programu Wspiera-nia Humanistyki oraz działalności nielicznych fundacji) może stanowić jedynie bardzo niewielką pomoc, a uczelniom zainteresowanym przede wszystkim zdobyciem punktowego „kapitału” rzecz po prostu nie bę-dzie się nijak opłacać, bo finansowanie takich publikacji będzie oznacza-ło wyrzucanie je w ewaluacyjne błoto. Dobro kultury, nawet doceniane, może być zbyt odległe, a koszty muszą zwracać się szybko, przy najbliż-szej ewaluacji.Różne, uzupełniające się celeHurraoptymizm zwolenników reformy i kasandryczne głosy jej prze-ciwników wskazują na dość prosty fakt, że praca naukowa służy różnym celom, które – jestem o tym przekonany – nie są wzajemnie przeciwstaw-ne, lecz uzupełniają się. Pierwszym z nich jest poszerzanie poznania na najwyższym możliwym poziomie, poszerzanie, które nie jest możliwe bez udziału w międzynarodowym obiegu badawczym. To oczywiste i wie o tym każdy, kto brał udział chociażby w specjalistycznych kon-ferencjach naukowych, podczas których spotykają się najlepsi badacze z różnych krajów – w tym gronie rzeczywiście istotne są najważniejsze osiągnięcia, a wyniki badań przedstawia się z reguły w językach innych niż polski. Dlatego publikacje w języku obcym oraz w czytanych czaso-pismach zagranicznych mają oczywiście sens choćby i z tego powodu, że bardzo zaawansowane, szczegółowe badania skierowane są niekiedy do wyselekcjonowanego, wąskiego grona odbiorców – dobrze zatem, je-śli mogą być czytane przez innych specjalistów na świecie, bo w Polsce mogą przydać się niekiedy jedynie kilku osobom. Istnieje jednak drugi cel pracy naukowej, jakim jest kształtowanie rodzimej kultury filozoficznej. Znaczący jest tu fakt, że filozofia przypi-sana jest do dziedziny nauk humanistycznych, choć oczywiście jest to przypisanie nie do końca oddające jej specyfikę (inaczej sytuowane w jej obrębie są np. logika i historia filozofii, a i w tej ostatniej istotne mogą być różnice chociażby pomiędzy historią filozofii niemieckiej i polskiej). Oznacza to, że – inaczej niż w przypadku nauk ścisłych – w filozofii mamy do czynienia nie tylko z wyborem pomiędzy „pierwszym fron-tem badań”, najnowszymi zdobyczami wiedzy osiągniętymi w ścisłej współpracy międzynarodowej i popularyzacją, która stanowi uprasz-czające przedstawienie owych zdobyczy. Istnieje bowiem jeszcze cała sfera pośrednia – tworzenie kultury filozoficznej, do którego należy życie środowiska naukowego, kształtowanie języka filozoficznego czy przyswajanie, rozwijanie i krytykowanie osiągnięć światowych. Każda 271Filozofia po reformie – uzupełniające się perspektywypróba wyrugowania jednego z tych dwóch obszarów będzie prowadzić do niepożądanych następstw – zaniku rodzimej kultury bądź zasklepie-nia się w niej. Uczestniczymy w różnych obiegach naukowych, a nasze publikacje mają różnych czytelników. Postscriptum Wypowiedzi uczestników panelu „Filozofia w Polsce po reformie”, który odbył się podczas 11 Zjazdu Filozoficznego w Lublinie, ukazu-ją się w Ruchu Filozoficznym. W imieniu redakcji kwartalnika chciałbym bardzo serdecznie podziękować Autorom za nadesłanie rozszerzonych wersji swych wystąpień. Ufam, że przyczynią się do ożywienia dysku-sji w środowisku filozoficznym, i zachęcam do kolejnych wypowiedzi oraz polemik. Z uwagi na miejsce, w którym ukazują się te wypowiedzi, na ko-niec chciałbym wspomnieć o tym, jak na sytuację filozofii patrzymy z perspektywy naszego czasopisma. Ruch Filozoficzny usytuowany jest bowiem w szczególny sposób: wydawany jest dość lokalnie (czy „nie-metropolitalnie”), bo w Toruniu, ale pozostaje również organem Pol-skiego Towarzystwa Filozoficznego. Jest jednym z najstarszych polskich czasopism filozoficznych, ale stara się nadążać za najnowszymi wymo-gami, takimi jak elektroniczny obieg czytelniczy, rozwijanie współpracy międzynarodowej i obecność w cenionych bazach indeksacyjnych. Być może ta dość specyficzna perspektywa sprawia, że kiedy dyskutowa-liśmy w redakcji o roli, jaką powinien pełnić kwartalnik, doszliśmy do wniosku, że powinna ona polegać na godzeniu skrajności. Staramy się zatem z jednej strony propagować to, co rodzime i bliskie – stąd na przy-kład jubileuszowe, tematyczne numery czasopisma poświęcone posta-ciom Kazimierza Twardowskiego i Romana Ingardena. Z drugiej jed-nak strony systematycznie wydajemy dwa numery czasopisma rocznie w języku angielskim, udostępniając łamy także badaczom spoza Polski. Staramy się, aby poza prostym spełnieniem wymogów formalnych dzia-łalność ta docelowo służyła realnemu wprowadzeniu polskich badań do obiegu światowego. Ostatecznie Ruch Filozoficzny pełnił zawsze rolę in-tegrującą środowisko – pragniemy w redakcji, aby tak było i teraz, w no-wych warunkach, w których warto zachowywać to, co cenne w rodzi-mym dziedzictwie filozoficznym, ale też w których naturalne jest dbanie o obecność polskiej filozofii także w świecie. Jestem przekonany, że te dwa cele nie wykluczają się. 

Filozofia po reformie – uzupełniające się perspektywy

https://apcz.umk.pl/RF/article/download/RF.2020.020/25565

Filozofia po reformie – uzupełniające się perspektywy

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Akademicka Platforma Czasopism