Michalski, Karol

Polish

Akademicka Platforma Czasopism

183Die Geschichte des philosophischen Begriffs der Wahrheit, Herausgegeben von Markus Enders und Jan Schaif,  Walter de Gruyter, Berlin–New York 2006, ss. 404Prawda jest centralnym pojęciem ludzkiego myślenia. Dlatego filozoficzna refleksja nad ludzkim światem i  relacją do rzeczywistości była zawsze tak-że, pośrednio albo bezpośrednio, namysłem nad zawartością sensu pojęcia prawdy i  nad warunkami oraz kryteriami prawdy. Pojęcie prawdy określa cel i sposób filozofowania. Pytanie o prawdę w dziejach filozofii nie zawsze spotykało się z prostą i jednoznaczną odpowiedzią. Kant powiada: „Chcecie filozofa zapędzić w kozi róg, to zapytajcie go, czym jest prawda”.Prezentowane dzieło usiłuje przedstawić w istotnych aspektach całościowo i w sposób wyważony dzieje filozoficznego pojęcia prawdy od czasów antycz-nych aż do XX wieku. Książka ukazała się w wydawnictwie Walter de Gruyter, które specjalizuje się w wydawaniu prac filozoficznych, w serii wydawniczej „de Gruyter Studienbuch”. Autorzy pracy reprezentują ośrodki filozoficzne w Niemczech i Austrii oraz w Paryżu i Amsterdamie.Bezpośrednim powodem powstania tego zbiorowego dzieła było zorgani-zowanie konferencji w wydawnictwie Schwabe-Verlag w Bernie, która miała autorom przygotowującym fragmenty do hasła „prawda” dla Historycznego słownika filozoficznego (Historische Wörterbuch der Philosophie) stworzyć okazję przedłożenia swoich tekstów do dyskusji. Niestety organizator konfe-rencji nie zrealizował zapowiadanego projektu opublikowania przedstawio-nych prac. Autorzy konferencji, uznając ważność i  niezbywalność pełnego przedstawienia historii filozoficznego pojęcia prawdy, postanowili sami pod-jąć inicjatywę urzeczywistnienia publikacji. Początkowo publikacja miała ograniczać się do pokazania historii pojęcia prawdy od starożytności do śre-dniowiecza. Niebawem okazało się, że trzeba rozszerzyć projekt w taki spo-DOI: http://dx.doi.org/10.12775/szhf.2014.024184MArKuS ENDErS uND JAN SCHAIfsób, by obejmował również czasy nowożytne. Dwudziestowieczna historia prawdy miała być pierwotnie zaprezentowana w osobnym tomie ze względu na złożoność problematyki. Aby uniknąć stworzenia konkurencyjnego dzieła i aby pokazać istotną ciągłość rozwijania się pojęcia prawdy w dziejach filo-zofii zachodniej, zdecydowano się jednak rozszerzyć projekt publikacji o naj-ważniejsze teorie prawdy w tradycji filozofii XX wieku.W książce zostały opracowane dzieje filozoficznego pojęcia prawdy w na-stępujących okresach: 1.  W  greckiej starożytności (przedsokratycy, Platon, Artystoteles, stoicy i hellenizm). 2.  W  filozoficznym neoplatonizmie (szczególnie: Plotyn, Proklos, Porfi-riusz, Iamblich).3. W Biblii, w Starym i Nowym Testamencie.4.  We wczesnym Kościele chrześcijańskim, zwłaszcza u  greckich Ojców Kościoła: Klemens z  Aleksandrii, Grzegorz z  Nyssy, Dionizy Pseudo Areopagita.5.  u Augustyna, Boecjusza i we wczesnym średniowieczu (szczególnie: Jan Szkot Eriugena i Anzelm z Canterbury).6.  W  XIII stuleciu (szczególnie: Albert Magnus, Tomasz z  Akwinu, Bo-nawentura), w  potomaszowym okresie (szczególnie: Henryk z  Gan-dawy, Duns Scotus) i  w  późnym średniowieczu (zwłaszcza: Wilhelm z Ockham, Jan Buridan, Walter Burleigh).7. W metafizyce światła roberta Grosseteste.8.  W filozofii renesansu (szczególnie: Nicolaus Cusanus, Marsilio ficino, Giordano Bruno).9.  We wczesnej nowożytności i epoce oświecenia (szczególnie: Descartes, Hobbes, Spinoza, Berkeley, Locke, Leibniz, Kant).10.  W niemieckim idealizmie (zwłaszcza: fichte, Hegel).11. W historyzmie (szczególnie: Gustav Droysen, Wilhelm Dilthey).12.  W neokantyzmie (szczególnie: rudolf Hermann Lotze, Wilhelm Win-delband, Heinrich rickert). 13.  u zorientowanych na egzystencję myślicieli XIX wieku: Sören Kierkega-ard, Ludwig feuerbach, friedrich Nietzsche.14.  W tradycji myślenia filozoficznego XX wieku, w filozofii fenomenolo-gicznej Edmunda Husserla, fundamentalnej ontologii i  hermeneutyce fenomenologicznej Martina Heideggera i  hermeneutyce filozoficznej Hansa-Georga Gadamera. 185Die Geschichte des philosophischen Begriffs der Wahrheit15.  W  teoriach prawdy tradycji analitycznej (szczególnie: Gottlob frege, Alfred Tarski, Willard Van Quine, Michael Dummert, Donald David-son) i tradycji pragmatycznej (szczególnie: Charles Sanders Peirce i Hi-lary Putnam).Dzieło to jest pierwszym całościowym, krytycznym opracowaniem dzie-jów pojęcia prawdy w  europejskim myśleniu. Przedstawione są w  nim nie tylko teorie prawdy, w  kolejności historycznej ich powstawania, lecz także dziejowy rozwój i nieprzerwana ciągłość myślenia centralnego pojęcia filozo-fii zachodniej. Historyczne teorie prawdy zostały ujęte w sposób wyczerpują-cy i każdorazowo przedstawione w kontekście całej filozofii poszczególnego myśliciela. Autorzy zadali sobie trud podania po każdym artykule zarówno literatury pierwszorzędnej, jak i wyczerpująco literatury drugorzędnej. Nie wszystkie teksty zawierają podsumowania i wnioski końcowe (Fazit). Na wyjątkową uwagę zasługuje tekst „Dzieje pojęcia prawdy w  klasycz-nym antyku”, pokazujący źródłowe pojęcie prawdy, które kryje się w słowie „aletheia”. W  badawczej debacie o  przedfilozoficzne starogreckie rozumie-nie prawdy, pytanie o etymologię słowa „aletheia” odgrywa centralną rolę. Autor artykułu pisze: „Szczególne znaczenie mają przy tym dowody z oby-dwu najstarszych eposów Iliada i Odyseja. Przyglądając się pochodnej mor-fologicznej wyrażenia aletheia (czy też typowej dla wczesnogreckiego eposu wersji aletheie, w dialekcie jońskim) jako nomen qualitatis od przymiotnika ‘alethes’, można by się spodziewać, że wyrażenie to funkcjonuje jako abstrak-cyjne określenie właściwości. W rzeczywistości u Homera ‘altheie’ występuje wyłącznie w zastosowaniu konkretnym, a mianowicie jako obiekt do czasow-ników mówienia w  zwrotach formy: (pasan) alethein mythesasthai/katale-gein, ‘które opowiadają/wyliczają (całą) aletheie’. Wychodząc z interpretacji etymologicznej, która wyprowadza to słowo od rdzenia ‘leth/lath’ w połącze-niu z alpha – privativum, nasuwa się wiele tłumaczeń” (s. 4–5). Pierwotnie słowo „aletheia” miało znaczenie czysto epistemologiczne, że ktoś informuje o czymś, co jest mu niezakryte (unverborgen) albo, że informuje o czymś, co dobrze zachował w pamięci, albo, że ktoś kogoś informuje o czymś nieza-wodnie, także co do rzeczy, o której informuje, nic nie pozostaje dla niego zakryte (verborgen). Mimo, że słowo „aletheia” w pierwotnych eposach greckich nie zawsze ma związek z prawdziwością, to jednak źródłowo wskazuje na znaczenie prawdy jako „niezakrytości” (Unverborgenheit), które w filozofii Martina Heideggera zostało rozwinięte w oryginalną teorię prawdy, wykraczającą poza tradycyjne teoriopoznawcze i ontologiczne rozumienie prawdziwości i prawdy. Wszyst-186MArKuS ENDErS uND JAN SCHAIfkie właściwie próby określenia pojęcia prawdy przed Heideggerem biorą za punkt wyjścia i odniesienia klasyczą formułę: veritas est adaequatio rei et in-tellectus, niezależnie od tego, czy się mówi o „zgodności”, „korespondencji”, „podobieństwie, „zrównaniu”, „izomorfii”, „odbiciu”, „podobiźnie” i tak dalej.Prezentowana praca nie jest tylko zwykłym przedłożeniem różnych filozo-fii prawdy. Książka pokazuje całą złożoną problematykę historycznego my-ślenia o prawdzie. Teorie prawdy z przeszłości zostały tak zinterpretowane, że widoczny jest ich głęboki związek z nowożytnym i współczesnym rozwa-żaniem tematyki prawdy. Interpretacje ujawniły aktualność dawnych teorii w dzisiejszej filozoficznej debacie o prawdzie. Pytaniem jest, czy należało do-konać wykładni pojęcia prawdy wielkich filozofów tradycji, czy też w ogóle tych, którzy mieli coś istotnego do powiedzenia na temat prawdy? Prezentowane dzieło nie jest wolne od niedostatków. Pomimo ostrożności i zastrzeżeń autorów dotyczących ograniczeń, jakie zostały dokonane w wy-borze i opracowaniu poszczególnych filozofii prawdy, można stwierdzić brak niektórych ważnych myślicieli. Nie odczuwa się bynajmniej w tym towarzy-stwie nieobecności szkoły frankfurckiej. Natomiast zauważa się od razu brak osobnego opracowania teorii prawdy takich filozofów nowożytności i oświe-cenia, jak Malebranche, Hume, Schelling. Przy prezentacji prawdy w  neo-kantyzmie nie znajdujemy szczegółowo potraktowanej problematyki prawdy u Ernsta Cassirera. Na próżno szukać teorii prawdy Nikolaia Hartmanna, czy też teorii prawdy w strukuralizmie Claude Levi-Straussa i filozofiach Martina Bubera, franza rosenzweiga i Emmanuela Levinasa.Przede wszystkim rzuca się w  oczy wielka nieobecność Karla Jaspersa. W tej książce o historii prawdy została pokazana obecność Martina Heideg-gera w dziejach myślenia filozoficznego XX wieku tylko w tradycji fenome-nologiczno-hermeneutycznej. Natomiast pominięto istotną obecność Hei- deggera wraz z  Jaspersem w  tradycji filozofii egzystencji. Brak prezentacji, przynajmniej skrótowej, udziału filozofii egzystencji w historycznej dyskusji o prawdzie, odczuwa się dotkliwie. Problem prawdy należy bowiem do cen-tralnych wątków filozofii Jaspersa. Zresztą teorie prawdy zarówno Jaspersa, jak i Heideggera nie zostały do tej pory w ogóle wyczerpująco opracowane. Jaspers pisze wprost i  szczegółowo na temat prawdy w: Von der Wahrheit; Philosophie I – III; Existenzphilosophie; Vernunft und Existenz; Weltgeschich-te der Philosophie i  Nachlaß zur philosophischen Logik. Heideggera pytanie i myślenie prawdy obecne jest prawie wszędzie w jego 102-tomowym dziele, którego wydawanie całościowe i krytyczne dobiega końca (na przełomie lu-tego i marca ukażą się tomy 94–96).Die Geschichte des philosophischen Begriffs der WahrheitW historycznej debacie wokół pojęcia prawdy można wyróżnić nie tylko myślicieli filozoficznych, dla których prawda jest pojęciem ważnym, zawie-rającym sens, o który warto walczyć. Występuje też grupa filozofów, którzy utrzymują, że aletyczni realiści łudzą się, tropią jakąś chimerę, jeżeli wierzą, że prawda posiada naturę ontologiczną lub epistemologiczną albo mogłaby być semantycznie analizowana. Dla tych filozofów współczesnych prawda jest czysto formalnym pojęciem, podlegającym jedynie logiczno-językowej analizie. Opracowanie całych dziejów filozoficznego pojęcia prawdy, od greckiego antyku poprzez średniowiecze i nowożytność aż do czasów współczesnych pokazało co prawda ciągłość myślenia o prawdzie, ale dokonało znacznych, lecz nieuniknionych, skrótów i uproszczeń w przedstawieniu, przede wszyst-kim niezwykle ważnych teorii prawdy XX wieku i współczesnych. Ograni-czenia, które przyjęli autorzy, nie przeszkodziły jednak ująć istotnego sensu prawdy filozofii każdorazowo omawianego myśliciela. Prezentowana praca jest swoistą historią filozofii. Stanowi wyjątkowe wydarzenie w europejskim życiu filozoficznym. Chociaż książka ta nie jest opracowaniem podręcznikowym, to mogłaby liczyć także na zainteresowanie poza obszarem fachowej filozofii. Karol Michalski

"Die Geschichte des philosophischen Begriffs der Wahrheit", Herausgegeben von Markus Enders und Jan Schaif, Walter de Gruyter, Berlin–New York 2006, ss. 404

https://apcz.umk.pl/szhf/article/download/4068/3938

"Die Geschichte des philosophischen Begriffs der Wahrheit", Herausgegeben von Markus Enders und Jan Schaif, Walter de Gruyter, Berlin–New York 2006, ss. 404

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Akademicka Platforma Czasopism