Gręźlikowski, Janusz

Polish

Akademicka Platforma Czasopism

26(2014)2KwartalnikkS. JanuSz GręźlikOwSki*włOcławek–warSzawahenryk Pietras sj, Sobór nicejski (325). Kontekst religijny i polityczny, dokumenty, komentarze, wydawnictwo apostolstwa modlitwy, kraków 2013, ss. 235.DOI: http://dx.doi.org/10.12775/TiCz.2014.028Z zainteresowaniem należy odnotować i zaprezentować kolejny tom, już siedemdziesiąty czwarty, serii „Myśl Teologiczna”, wydawanej przez krakowskie Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy, zatytułowany Sobór nicejski (325). Kontekst religijny i polityczny, dokumenty, komentarze. Jego Autorem jest znany i ceniony profesor, patrolog, rektor i wykła-dowca Akademii „Ignatianum” w Krakowie, który tym razem w sposób źródłowy, krytyczny, wnikliwy i dogłębny prezentuje Sobór nicejski, jego dokumenty, kontekst religijny i polityczny jego zwołania i obrad, jak też same dokumenty i ich znaczenie dla Kościoła.Temat roli i znaczenia soborów powszechnych w Kościele jest wciąż aktualny, ważny i do końca niezbadany. Sobory bowiem jako instytucje za pomocą których, w sposób uroczysty, Kolegium Biskupów wykonuje swoją najwyższą władzę w Kościele, miały decydujący wpływ na kształt i obraz Kościoła, jego naukę, prawo i dyscyplinę. Prowadzo-ne w tym zakresie badania naukowe, tak historyczne, jak i teologiczne oraz prawne, ujawniają coraz to nowsze fakty, które wskazują, w jak * Ks. dr hab. Janusz Gręźlikowski profesor WSD Włocławku i UKSW w War-szawie, oficjał Sądu Biskupiego.252 recenzjeskomplikowanych czasach i warunkach się odbywały, jak Kościół był uwikłany w historię i współczesny mu „świat”. Jednocześnie skupiając przywódców Kościołów lokalnych, rozpatrywały dotyczące ogółu kwe-stie doktrynalne i dyscyplinarne oraz podejmowały decyzje normatywne w świetle biblijnego Objawienia i ciągłości Tradycji. Szczególnie ważny dla Kościoła był pierwszy powszechny Sobór nicejski, który bronił bóstwa Chrystusa, uchwalił i podpisał credo Kościoła, stąd ważność i aktualność bardzo dynamicznego i merytorycznego opracowania, jak też możliwość pogłębienia wiedzy na temat początków Kościoła. Opracowanie, pięknie edytorsko wydane, z tekstami źródłowymi w języku greckim i tłumaczeniami w języku polskim, składa się z wykazu skrótów (s. 5), wprowadzenia zatytułowanego po co ta książka? (s. 7–10) oraz rozdziału wprowadzającego w zagadnienie pt. Zarys sporów chry-stologicznych przed kontrowersją ariańską (s. 11–14), ośmiu ponumerowa-nych i zatytułowanych rozdziałów (s. 15–212), podsumowania (s. 213–215), bibliografii (s. 216–221), indeksu biblijnego (s. 222–223), indeksu cytowanych tekstów źródłowych (s. 224–227) indeksu osób (s. 228–232) i spisu treści (s. 233). Na końcu publikacji zamieszczono wykaz wszystkich publikacji książkowych wydanych w serii „Myśl Teologiczna”.  We wprowadzeniu Autor zauważa, że zwyczaj zwoływania soborów (od łacińskiego concilium) czy synodów (od greckiego synodos) jest po-świadczony od II wieku i zachował się niemal we wszystkich Kościołach chrześcijańskich. Szczególnie ważnym dla Kościoła był pierwszy sobór powszechny – nicejski odbyty w 325 r. Okoliczności jego zwołania, prze-bieg obrad, jak też kwestia rzekomego potępienia arianizmu i przyjęcia wyznania wiary do dziś nie zostały w pełni wyjaśnione i budzą sporo kontrowersji. Stąd Autor uzasadnia swoją próbę podjęcia opracowania tego zagadnienia „pod kątem jak najbardziej źródłowym, próbującym oderwać się od utartych wyjaśnień” (s. 8). Jednocześnie Ojciec Pietras wskazuje, że wiele razy na te tematy pisał, a obecna publikacja jest pewnego rodzaju zebraniem poprzednich tekstów, jednakże bardziej dopracowanych źródłowo i doprecyzowanych, szczególnie pod kątem kontrowersji ariańskiej jako powodu zwołania soboru. Po udzieleniu odpowiedzi na pytanie: po co ta książka? Autor kreśli zarys sporów chrystologicznych przed kontrowersją ariańską i wyjaśnia trudne kwestie „uprawiania teologii” w tamtym okresie historii Kościoła.Rozdział  p i e r w s z y (s. 15–37) przybliża i omawia w sposób nowatorski początek „kontrowersji ariańskiej” do potępienia Ariusza, któ-253recenzjere miało miejsce około roku 323. Autor komentuje tutaj spory i dysputy teologiczne opisane w podręcznikach i publikacjach opisujących arianizm jako doktrynę teologiczną Ariusza. Ukazuje cały kontekst historyczny i teologiczny tamtych czasów i sporów teologicznych z udziałem biskupa Aleksandra i prezbitera Ariusza, wysuwając nowe hipotezy i komentarze do kwestii związanych z Ariuszem, jego wystąpieniem i rozumieniem po-chodzenia Syna od Boga Ojca i wiary w wieczność i bóstwo Syna Bożego. W rozdziale d r u g i m zatytułowanym Wojna epistolarna (s. 38–94) Autor przytacza i wnikliwie analizuje podstawowe teksty dotyczące roz-wijającej się „kontrowersji ariańskiej”, a mianowicie list biskupa Aleksan-dra do wszystkich biskupów, list Ariusza do Euzebiusza z Nikodemii, Euzebiusza z Nikodemii do Paulina z Tyru oraz Aleksandra z Aleksan-drii do Aleksandra z Konstantynopola. Lektura tych tekstów w języku greckim i polskim pozwala czytelnikowi zorientować się i poznać całe otoczenie i okoliczności sporu teologicznego Ariusza z biskupem Alek-sandrem, jak też  ich charakterze, odzewie w Kościołach lokalnych oraz sytuacji, w jakiej znalazł się potępiony Ariusz. Listy te ukazują również źródła oraz samą istotę sporu teologicznego, podejmują próbę jego wy-jaśnienia i oceny. Stanowiska biskupa Aleksandra, jak i samego Ariusza są przez Autora szczegółowo analizowane i komentowane oraz wskazują hipotetycznie, jak mogła wyglądać między nimi debata, w czasie której doszło do poróżnienia, a w której chodziło o obronę bóstwa Chrystusa.List cesarza Konstantyna do Aleksandra i Ariusza jest treścią t r z e- c i e j części opracowania (s. 95–12). Ten datowany dokument z począt-ków „kontrowersji ariańskiej” jest ważnym elementem w zrozumieniu całego sporu między biskupem Aleksandrii Aleksandrem a Ariuszem, a przede wszystkim przybliża stosunki panujące w Cesarstwie i rolę Konstantyna jako pontifex maximus odpowiedzialnego za wszystkie reli-gie w Cesarstwie, w tym za pierwotny Kościół i chrześcijaństwo. Z tego powodu Konstantyn zaniepokojony sporem Aleksandra z Ariuszem w Aleksandrii pisze do nich list, w którym zmierza do ujednolicenia – jak zauważa Autor – wiary w Boga we wszystkich religiach Cesarstwa i zaprowadzenia pokoju religijnego. Autor omawia tutaj pontyfikalną władzę cesarza i rolę jego listu w wyciszeniu i złagodzeniu powstałego sporu religijnego, który uważany był przez cesarza Konstantyna za „gor-szący wybryk, który należy skrytykować, ale który nie ma większego znaczenia” (s. 121).  Autor wskazuje też na przyjęcie przez Konstantyna chrześcijaństwa do grona religii prawnie chronionych w Cesarstwie, co 254 recenzjepowodowało że cesarz stał się zwierzchnikiem chrześcijaństwa i był zo-bowiązany do kurateli nad nim.C z w a r t a  część opracowania została poświęcona zwołaniu i przebiegowi Obra synodu w Nicei (s. 121–142). Autor wskazuje, że Kon-stantyn wysyłając list do Aleksandra i Ariusza miał nadzieję, że oponenci się pogodzą i problem się rozwiąże. Jednak tak się nie stało. Fiaskiem zakończyła się misja Hozjusza mająca doprowadzić do porozumienia między Aleksandrem a Ariuszem, stąd konieczność zwołania soboru powszechnego mającego rozwiązać sprawę arianizmu. Ojciec Pietras wykazuje jednak, że kwestia arianizmu nie stanowiła głównej przyczyny i powodu zwołania soboru. Wnikliwie te przyczyny analizuje i formułuje nowe hipotezy na temat kolejności wydarzeń związanych ze sporem Aleksandra z Ariuszem oraz misją Hozjusza, a także okolicznościami, datą i miejscem zwołania soboru do Nicei. Możemy też w tej części publi-kacji zapoznać się z przebiegiem obrad soboru, problemami ówczesnego Kościoła, jak też powstawania credo soboru nicejskiego. Obok credo na Soborze nicejskim ustalono i ogłoszono kanony dys-cyplinarne, które miały stać się punktem odniesienia dla wielu następnych synodów. W rozdziale p i ą t y m (s. 143–165) Autor kanony te omawia i analizuje, przytaczając ich treść w języku polskim. Znajdujemy tutaj prezentację 20 kanonów soborowych i ich wnikliwą analizę treściową, która przybliża czytelnikowi problemy, z jakimi borykał się ówczesny Kościół i próby ich rozwiązywania oraz uporządkowania konkretnych kwestii pozwalających na lepsze zorganizowanie działalności Kościoła, o czym – zdaniem Autora – świadczy bardzo dobre ich przyjęcie w Ko-ściele. Ta część opracowania, stanowiąca bardzo ważny jego element, daje możliwość szczegółowego poznania uchwał soborowych oraz faktycznych kwestii, jakie sobór regulował.W rozdziale s z ó s t y m możemy zapoznać się w wersji greckiej i polskiej z listem Euzebiusza z Cezarei do swego Kościoła (s. 166–178), który został napisany po soborze i stanowi najstarszą relację z przebiegu obrad soboru. Jego treść prezentuje credo nicejskie nazywane cezarejskim z racji jego przytoczenia przez Euzebiusza z Cezarei oraz komentarz do tego wyznania wiary. Autor referuje tutaj niejako treści listu Euzebiusza z Cezarei. Natomiast w rozdziale s i ó d m y m zatytułowanym Wy-znanie wiary „318 Ojców” (s. 179–190), Autor podejmuje trudną próbę omówienia tego wyznania wiary, którego treść raz jeszcze zamieszcza (s. 180-181) oraz ukazania wszystkich okoliczności jego powstania oraz 255recenzjejego recepcji i interpretacji w Kościele. Autor zaznacza, że „niewątpliwym triumfem tego credo był dekret cesarza Teodozjusza nakazujący wszyst-kim trzymanie się takiej wiary, jaką wyznają Damazy w Rzymie i Piotr w Aleksandrii. Zwołani przez niego biskupi w 381 r. w Konstantynopolu ubrali to w treść kanonu 1, mówiącego, że „wiara nicejska” nie może być zmieniona” (s. 180). I wyraźnie nie została zmieniona, mimo podej-mowanych prób na różnych synodach. Dokumenty posoborowe stanowią treść rozdziału  ó s m e g o (s. 191–212). Autor wskazuje tutaj na „słuszność przekonania o zwycię-stwie w Nicei atanazjańskiej ortodoksji nad ariańską herezją”. Przytacza różne dawne relacje posoborowe w formie listów ukazujące klimat tam-tych czasów i kształtowania się wiary Kościoła, wszystkie jego trudności i problemy, a także podejmuje dyskusję z utartymi dotąd poglądami i opiniami na temat Soboru nicejskiego.W  P o d s u m o w a n i u  (s. 213–215) Ojciec Pietras wskazując na dotychczasową antyariańską legendę Soboru nicejskiego i jego mitu jako wielkiego zrywu Kościoła w obronie bóstwa Chrystusa,  uzasadnia zmianę tego spojrzenia i oceny, jaką należy przypisać Soborowi Nicejskie-mu. Stwierdza, że na Soborze Nicejskim „zebrani mieli ogłosić triumfalnie zwycięstwo Konstantyna nad wszystkimi wrogami, święty pokój, jedno wyznanie wiary, które miało być czymś w rodzaju metrum ortodoksji […] i ogłosić wspólną dla całego chrześcijaństwa datę Wielkanocy” (s. 213–214). Udało się to uczynić, gdyż dokonano ustalenia wspólnej wiary oraz umówiono się, że Wielkanoc będzie obchodzona przez wszyst-kich w tym samym dniu. Promulgowano też 20 kanonów regulujących dyscyplinę w różnych dziedzinach życia Kościoła. Weryfikacja dotych-czasowych poglądów na pierwszy powszechny sobór w Nicei wydaje się uzasadniona w świetle przeprowadzonych przez Autora dogłębnych analiz źródłowych i poczynionych badań. Jest ona kontrowersyjna, jed-nakże w świetle tego, co opisuje, wydaje się uzasadniona, chociaż trudno się pogodzić przeciętnie znającemu historię Kościoła  ze zdaniem Autora, że Sobór nicejski „jest jednym z mitów założycielskich Kościoła”(s. 215).Lektura prezentowanej publikacji przybliża nam trudne relacje Kościoła z jego otoczeniem społecznym i politycznym początków chrze-ścijaństwa, a także wewnętrzne procesy rozstrzygające o jedności Kościoła tamtego okresu, w których Sobór nicejski miał duże znaczenie. Publikacja Ojca Pietrasa to interesująca refleksja na temat pierwszego powszechnego soboru w Kościele, opisująca jego kontekst historyczny, historię, przebieg, 256 recenzjesame obrady, uchwały i znaczenie dla życia i rozwoju Kościoła. Jest to opracowanie bardzo wnikliwe, źródłowe i jakże przydatne dla poznania historii, roli i znaczenia soborów w życiu Kościoła. Z pewnością publi-kacja ta zainteresuje historyków Kościoła, teologów i kanonistów, a także studentów teologii i prawa kanonicznego, dając im okazję i możliwość poznania dziejów instytucji soborów w Kościele, a szczególnie tego pierwszego – Soboru nicejskiego.

Henryk Pietras SJ, Sobór nicejski (325). Kontekst religijny i polityczny, dokumenty, komentarze, Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy, Kraków 2013, ss. 235

https://apcz.umk.pl/TiCz/article/download/TiCz.2014.028/4524

Henryk Pietras SJ, Sobór nicejski (325). Kontekst religijny i polityczny, dokumenty, komentarze, Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy, Kraków 2013, ss. 235

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Akademicka Platforma Czasopism