Centar za metale i energetiku, u okviru Instituta IMS, je od početka osnivanja i kroz celu njegovu istoriju kroz svoje multidisciplinarne delatnosti neizostavni deo poslovanja. Sam centar za metale predstavlja lidera u oblastima ispiti-vanja metala, sa i bez razaranja. Takođe, kroz delatnosti koje obavljaju akreditovane celine kontrolnog tela i sertifikacio-nog tela za sertifikaciju zavarivača široka lepeza poslova-nja ogleda se i kroz akreditovane laboratorije na poljima metrologije. Učešće u privredi uz učešća u naučnoistraži-vačkim aktivnostima i primeni savremenih tehnologija ispi-tivanja visoko pozicionira centar za metale u Republici Srbiji i regionu

Mladenović, Mladen

Repository of the Institute for Material Testing (RIMS)

INTEGRITET I VEK KONSTRUKCIJA Vol. 23, Specijalno izdanje (2023), str. S87–S89 STRUCTURAL INTEGRITY AND LIFE Vol. 23, Special issue (2023), str. S87–S89  S87 Mladen Mladenović CENTAR ZA METALE I ENERGETIKU INSTITUTA ZA ISPITIVANJE MATERIJALA - IMS (ISTORIJAT - SADAŠNJOST - BUDUĆNOST) CENTRE FOR METALS AND ENERGETICS OF THE IMS INSTITUTE (HISTORY - PRESENT - FUTURE)  Pregledni rad / Review paper UDK /UDC:  Rad primljen / Paper received:  Institute for Materials Testing (IMS), Belgrade, Serbia email: mladen.mladenovic@institutims.rs  Ključne reči • ispitivanja bez razaranja • ispitivanja sa razaranjem • čelične konstrukcije  • zavarivanje  • akreditovane laboratorije Izvod Centar za metale i energetiku, u okviru Instituta IMS, je od početka osnivanja i kroz celu njegovu istoriju kroz svoje multidisciplinarne delatnosti neizostavni deo poslovanja. Sam centar za metale predstavlja lidera u oblastima ispiti-vanja metala, sa i bez razaranja. Takođe, kroz delatnosti koje obavljaju akreditovane celine kontrolnog tela i sertifikacio-nog tela za sertifikaciju zavarivača široka lepeza poslova-nja ogleda se i kroz akreditovane laboratorije na poljima metrologije. Učešće u privredi uz učešća u naučnoistraži-vačkim aktivnostima i primeni savremenih tehnologija ispi-tivanja visoko pozicionira centar za metale u Republici Srbiji i regionu.  Keywords • non-destructive testing • destructive testing  • steel constructions • welding • accredited laboratories Abstract Centre for Metals and Energetics, within the IMS Insti-tute, has been an indispensable part of the Institute throughout its entire history through its multidisciplinary activities. The Center for Metals itself is a leader in the fields of metal testing, both destructive and non-destructive. Also, through activities performed by accredited units of the inspection body and the certification body for the certification of welders, a wide range of business is also reflected through accredited laboratories in the fields of metrology. Partici-pation in the economy along with scientific research and appli-cation of modern testing technologies positions the Centre for Metals highly in the Republic of Serbia and the region. ISTORIJAT CENTRA ZA METALE I ENERGETIKU Od svog osnivanja Centar za metale Instituta IMS bio je vodeća institucija u oblasti mehaničko tehnološkog ispitiva-nja metala i proizvoda od metala u oblastima građevinar-stva i mašinske industrije. Sa opremom nabavljenom u periodu od osnivanja pa do vremena tranzicije (početkom devedesetih godina XX veka) bio je neprikosnoven po ispit-nim mogućnostima na tržištu Jugoslavije. Ispitivanje metala metodama sa razaranjem - zatezanje i pritiskivanjem silom do 980 kN (sa više jedinica opreme - servohidrauličke kidalice 500 N, 5 kN, 300 kN i 980 kN, elektronskom kidalicom od 100 kN, mikrokidalicama od 1, 2, 5 i 10 N); savijanje do 980 kN (na kidalicama od 300 kN i 980 kN i posebnom mašinom do 400 kN); dinamičkim ispitivanjima (sa frekvencom: od 2 i 4 Hz na mašini od 980 kN, 4 i 8 Hz na mašini od 300 kN i visokofrekventnom pulzatoru - 100 kN), ispitivanje udarom (udarno savijanje-žilavost po Šarpiju) opsega 150 i 300 J; tehnološkim ispiti-vanjem - mašinama za savijanje, povratno savijanje, uvijanje i previjanje - čeličnih užadi, ispitivanje tvrdoće po Brinelu, Vikersu, Rokvelu; ispitivanje puzanjem - petostruka mašina za ispitivanje puzanjem; ispitivanje habanjem, ispitivanje uvijanjem - elektromehanička mašina do 1500 Nm; ispitiva-nje hidrauličkim pritiskom - uređaji od 100 i 2000 bar sa tegovima, itd. U okviru delatnosti Centra izvođeno je i ispitivanje hemij-skog sastava metalnih materijala. Saradnici Centra za metale - poznati i priznati inženjeri (profesori i doktori i magistri nauka) i tehničari bili su prisut-ni na izgradnji svih većih građevinskih objekata – hidro-elektrane na Vlasini, HE Đerdap 1 i Đerdap 2, HE Pirot, Limske hidroelektrane (Bistrica, Potpeć, Kokin brod), Drin-ske elektrane - Zvornik, Bajina Bašta, Višegrad, hidroelek-trane u Jugoslaviji (Perućica, Piva, Jajce); termoelektrane - TE Nikola Tesla A i B, Pljevlja, TE Kostolac A i B, TE Kolubara A i B, TE Morava; Površinski kopovi Kolubare i Kostolca, Rudnici sa podzemnom eksploatacijom; brodo-gradilišta; objekti visoko - hale i nisko gradnje - mostovi – klasične i prednapregnute betonske konstrukcije u Jugosla-viji i inostranstvu (Irak) - vršeći stalni stručni nadzor i ispi-tivanje u svojim i terenskim laboratorijama svih ugrađenih materijala na bazi metala (čelika).  Takođe, u okviru dela za mehaničko tehnološka ispitiva-nja metala Centar je bio u skladu sa važećim Naredbama o obaveznoj sertifikaciji (atestiranju) ovlašćen od strane države za sertifikaciju (atestiranje) vijaka, navrtki i podloški, lanaca i sastavnih elemenata lanaca, užadi za opšte svrhe i rudar-skih užadi. Krajem šezdesetih godina XX veka započinje se sa razvo-jem dela za kontrolu i prijem opreme hidroelektrana, termo-elektrana i kopova sa površinskom i podzemnom eksploata-cijom metodama bez razaranja, sa opremom koja je za to vreme bila na naprednom nivou svetskih proizvođača - Kraut-kramer, Tiede, Helling, Simens. Uvođenje ispitivanja povr-šinskim metodama (magnetne čestice i penetranti), zapremin-Centar za metale i energetiku Instituta za ispitivanje materijala -  Centre for metals and energetics of the IMS Institute -   INTEGRITET I VEK KONSTRUKCIJA Vol. 23, Specijalno izdanje (2023), str. S87–S89 STRUCTURAL INTEGRITY AND LIFE Vol. 23, Special issue (2023), str. S87–S89  S88 skim metodama (ultrazvuk i radiografija -  i X zracima) uz vizuelno dimenzionu kontrolu primenjeno je na prijemu nove opreme kao i ispitivanju opreme u toku eksploatacije na ovim objektima. U okviru ove delatnosti kao i mehaničko tehnoloških ispitivanja Centar je izdavao i uverenja za zavarivače po priznatim postupcima zavarivanja. Sedamdesetih godina XX veka delatnost Centra prošire-na je nabavkom opreme za etaloniranje (baždarenje i kali-brisanje) opreme za ispitivanje zatezanjem, pritiskivanjem - sila i opreme (uz obuku kadrova) za etaloniranje uređaja za tvrdoću i uređaja za ispitivanje udarom (Šarpi klatna). Period tranzicije (devedesete godine XX veka) i usvaja-nja novih standarda i pravilnika, ukidanja Naredbi o obavez-nom atestiranju (sertifikaciji), procesima akreditacije labo-ratorija, smanjenjem i podelom tržišta, kao i jačanjem konku-rencije doveo je do značajnog smanjenja udela delatnosti Centra na tržištu Jugoslavije i Srbije. SADAŠNJOST CENTRA ZA METALE I ENERGETIKU Organizacija Centra kroz odeljenje i laboratorije je sledeća: • Odeljenje za kontrolu opreme i mehaničko tehnološka ispi-tivanja • Laboratorija za ispitivanje metala  • Metrološka laboratorija za mehaničke veličine • Kontrolno telo i Sertifikaciono telo za sertifikaciju osoblja Instituta IMS koje direktno učestvuju u radu Centra za metale i energetiku Centar radi i na istraživačkim projektima i studijama, pruža konsultantske usluge i izvodi ispitivanja na osnovnim materijalima i zavarenim spojevima. Razvojni projekti i stručne usluge obuhvataju širok opseg istraživanja kompo-nenata i opreme za održavanje, rekonstrukciju i revitaliza-ciju energetskih, procesnih i drugih postrojenja, kao što su: ispitivanje i analiza stanja metala i proizvoda od metala, kontrola izrade i kontrolisanje-ispitivanje mašinske opreme metodama sa i bez razaranja, ekspertske analize uzroka pojave oštećenja, otkaza i lomova, nadzor nad izgradnjom gasovoda, etaloniranje uređaja mehaničkih veličina, inže-njering i konsalting usluge. Laboratorija za ispitivanje metala Usluge ispitivanja obavlja akreditovana Laboratorija za ispitivanje metala. Visoka stručnost zaposlenih, dobra oprem-ljenost (novom referentnom opremom) i dobra laboratorij-ska praksa čine osnovu profesionalnog pristupa kojim se ostvaruje dobar odnos sa korisnicima usluga laboratorijskih ispitivanja. Metode ispitivanja bez razaranja Metode ispitivanja bez razaranja obuhvataju vizuelna ispi-tivanja, ispitivanje magnetnim česticama, ispitivanje pene-trantima, ultrazvučno ispitivanje, radiografsko ispitivanje, merenje tvrdoće i ispitivanje mikrostrukture metodom replika osnovnog materijala i zavarenih spojeva. Metode ispitivanja sa razaranjem Metode ispitivanja sa razaranjem obuhvataju analize hemij-skog sastava (OES), ispitivanje zatezanjem (Re, Rm, A, Z) -statička i dinamička, na sobnoj i povišenoj temperaturi, u opsegu do 700 kN, određivanje energije udara - žilavost po Šarpiju (KV, KU), na sobnoj i sniženoj temperaturi, ispiti-vanje tvrdoće (HB, HV, HV, HRB, HRC), metalografska ispitivanja i tehnološke probe - uvijanje, savijanje, previjanje i smicanje. Centar za metale i energetiku kroz realizaciju ispitivanja sa razaranjem učestvuje u sertifikaciji betonskog čelika prema važećim propisima. Kontrolisanje iz delatnosti Centra za metale i energetiku Akreditacija kontrolnog tela Instituta IMS obuhvata oblas-ti kontrolisanja koje se sprovode u Centru za metale i ener-getiku: • Kontrolisanje proizvoda od gvožđa i čelika - pljosnati proiz-vodi, limovi, trake, profili, cevi, šipke, žice, odlivci, otkovci, liveno gvožđe, vijci, navrtke, podloške. • Kontrolisanje metalnih konstrukcija - čeličnih i alumini-jumskih • Kontrolisanje delova postrojenja i objekata pri izgradnji, rekonstrukciji, revitalizaciji i remontu - procesnih, hidro-energetskih, turbinske i hidromehaničke opreme, termo-energetskih, turboenergetskih)  • Kontrolisanje tehnologija zavarivanja metalnih materijala - elektrolučno zavarivanje, gasno zavarivanje, elektroot-porno zavarivanje, navarivanje. Hidro i termo-energetska postrojenja i površinski kopovi Stručni timovi Instituta IMS permanentno su uključeni u rad na revitalizaciji, rekonstrukciji i održavanju hidroelek-trana, kroz kontrolisanje, Ispitivanje, analizu stanja i procenu preostalog radnog veka opreme (turbina, cevovoda, hidro-mehaničke opreme: zatvarača, vrata, servomotora...), izradu tehničkih uslova, kontrolu izrade i prijem mašinske i hidro-mehaničke opreme i izradu tehnologija sanacije oštećenja na opremi. Centar za metale i energetiku, u saradnji sa ostalim orga-nizacionim celinama Instituta IMS, učestvuje u kontrolisa-nju, ispitivanju, analizi stanja i proceni preostalog radnog veka opreme na termoelektranama (turbinske opreme, paro-voda, delova kotlova, mlinova, transportnih uređaja). Na površinskim kopovima, Centar sprovodi ispitivanje, analizu stanja i procenu veka opreme rotornih i Eš bagera, izradu planova i programa preventivnog održavanja bagera, izradu tehnologije sanacije oštećenja na bagerima i ispitiva-nje čeličnih užadi za bagere. Čelične konstrukcije i zavarivanje Centar za metale i energetiku vrši ispitivanje, analizu stanja i procenu veka čeličnih konstrukcija mostova, sport-skih i proizvodnih hala, dalekovoda, antenskih stubova. Stručnjaci Instituta IMS rade na izradi i kvalifikaciji tehno-logije zavarivanja i sertifikaciji zavarivača. Metrološka Laboratorija (za mehaničke veličine) Usluge etaloniranja obavlja akreditovana Laboratorija za etaloniranje mehaničkih veličina. Laboratorija za mehaničke veličine opremljena je savremenom opremom za merenje: • Sile - Uređaji za merenje sile-mašine za ispitivanje meha-ničkih osobina materijala; merni pretvarači sile - ukupnog opsega od 2N do 5 MN, • Moment sile-Moment ključevi od 10 Nm - 2000 Nm, Centar za metale i energetiku Instituta za ispitivanje materijala -  Centre for metals and energetics of the IMS Institute -   INTEGRITET I VEK KONSTRUKCIJA Vol. 23, Specijalno izdanje (2023), str. S87–S89 STRUCTURAL INTEGRITY AND LIFE Vol. 23, Special issue (2023), str. S87–S89  S89 • Energije udara - Charpy klatna 0-300 J, • Tvrdoća metala - Aparati za merenje tvrdoće po Brinelu, Vikersu i Rokvelu. Sertifikacija osoblja - zavarivača Akreditovano Sertifikaciono telo za sertifikaciju osoba IMS (STSO) je organizaciona celina koja se nalazi u sasta-vu Instituta za ispitivanje materijala, a većinom svog obima rada je posvećena radu u okviru delatnosti Centru za metale i energetiku, kroz sertifikaciju zavarivača za sledeće katego-rije sertifikacije osoba: zavarivanje čelika topljenjem i alumi-notermijsko zavarivanje šina. BUDUĆNOST CENTRA ZA METALE I ENERGETIKU U procesu pristupanja i usvajanja evropske regulative iz delatnosti Centra, budućnost se ogleda u povećanju udela ispitivanja metalnih materijala, u laboratorijskim uslovima (metodama sa razaranjem) i u okviru stručnih usluga na prijemu nove opreme i eksploataciji postojeće opreme. U saradnji sa ostalim centrima u okviru Instituta IMS (prvenstveno sa Centrom za konstrukcije i prednaprezanje) i Sertifikacionim telom (kako za proizvode tako i za procese), uz učešće mašinskih i građevinskih inženjera proširićemo delatnost na fabričku kontrolu proizvodnje proizvoda od metala (ne samo čelika za armiranje betona), usvajanjem šema sertifikacije i imenovanjem za metalne proizvode i sertifikaciju proizvođača čeličnih konstrukcija, pogona za zavarivanje itd. U okviru metoda kojima vlada Centar, usvojićemo nove metode ispitivanja bez razaranja - ultrazvuk metodom difrak-cije - Tofd, termografija, provera naponskih stanja. U oblasti etaloniranja uvešćemo metodu za merila dužine (eksten-zometri). Najveće angažovanje predstoji u implementaciji rezultata istraživačko-razvojnih delatnosti kroz „viši“ nivo usluga, tipa ekspertiza, ocena ponašanja materijala i konstrukcija u pri-sustvu greške i ocena stanja i preostalog veka konstrukcija.  © 2023 The Author. Structural Integrity and Life, Published by DIVK (The Society for Structural Integrity and Life ‘Prof. Dr Stojan Sedmak’) (http://divk.inovacionicentar.rs/ivk/home.html). This is an open access article distributed under the terms and conditions of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License       

Centar za metale i energetiku Instituta za ispitivanje materijala IMS (istorijat - sadašnjost - budućnost)

http://rims.institutims.rs/bitstream/123456789/497/1/bitstream_1205.pdf

Centar za metale i energetiku Instituta za ispitivanje materijala IMS (istorijat - sadašnjost - budućnost)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repository of the Institute for Material Testing (RIMS)