Nation and Ethnic Conflict

Review of: Małgorzata Budyta-Budzyńska, Socjologia narodu i konfliktów etnicznych [The Sociology of Nation and Ethnic Conflict], Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN 2010.

 

Naród i konflikt etniczny

Recenzja: Małgorzata Budyta-Budzyńska, Socjologia narodu i konfliktów etnicznych, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN 2010

Wojciech Stankiewicz

Sprawy Narodowościowe

Directory of Open Access Journals

242nARÓD I KOnFLIKT ETnICZnYAutorka książki wskazuje na konflikty narodowoś­ciowe występujące w Europie na przełomie XX i XXI wieku oraz na zadania państwa narodowe­go w czasie globalizacji i nowoczesności. Opisuje złożo­ność i różnoznaczność nacjonalizmu oraz problematykę związaną ze stereotypami narodowościowymi, a także wpływem, jaki wywierają one na zachowanie jednostek i grup społecznych. W monografii problemy narodowe omówiono z perspektywy europejskiej, zawarto rów­nież wiele przykładów, w szczególności z rejonu Bałka­nów (s. 10). Istotę problemu zaprezentowano w dziesięciu roz­działach; każdy rozdział poprzedza seria pytań dotyczą­ca omawianego zagadnienia. Rozdziały zatytułowano kolejno: I. Co to jest naród, II. Proces narodowotwór­czy, III. Tożsamość i tradycja narodowa, IV. Stereotypy i uprzedzenia narodowe, V. Mniejszości narodowe – de­finicja i typologie, VI. Ochrona mniejszości narodowych, VII. Nacjonalizm, VIII. Konflikty etniczne – próba typo­logii, IX. Nacjonalizm w Europie Środkowej i Wschodniej pod koniec XX wieku, X. Państwo narodowe w dobie globalizacji.  Wykład poprzedza „Wstęp”, w którym wskazano na aktualność prezentacji tego problemu, na cele i zadania poznawcze oraz na istotę socjologii narodu i konfliktów narodowościowych. W „Zakończeniu” ukazano trudno­ści w jednoznacznym sformułowaniu odpowiedzi na za­gadnienia dotyczące różnorodności etnicznej i kulturo­wej oraz jej wpływu na rozwój polityczny i gospodarczy danego kraju................................  Małgorzata Budyta­Budzyńska, Socjologia narodu i konfliktów etnicznych, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010, ss. 316.243nARÓD I KOnFLIKT ETnICZnY •W rozdziale pierwszym autorka odpowiada na pytania: czym jest naród?, jak i kiedy powstał?, dzięki jakim cechom wspólnotę określa się jako naród? Stwierdzono tu, że sformułowanie definicji narodu całkowicie niezależnej od historii lub przynależności nie jest możliwe, sam termin „naród” pochodzi od łacińskiego słowa „natio”, tzn. rodzić się (s. 23). Typ idealnego narodu opisuje się jako wspólnotę powstałą w wyniku rozwoju hi­storycznego, mającą własną nazwę, język, terytorium, pochodzenie, historię, kulturę i po­czucie wspólnoty i solidarności. Autorka dowodzi, że w ciągu ostatnich dwustu lat defi­nicją narodu manipulowano dla wykluczenia lub zaliczenia pewnej liczby ludności do danej wspólnoty. Wskazuje dwa odmienne typy narodowotwórcze, pierwszym jest naturalizm, utrzymujący tezę o bycie pierwotnym narodu, powstałym w sposób naturalny w procesie historycznym, drugi – konstruktywistyczny, prezentuje naród jako byt stworzony świado­mie głównie przez nacjonalizm (s. 28). Wyróżniono trzy warianty narodu: „demos”, „ethnos” oraz „naród kulturowy”. „Demos” przed stawiono jako naród posiadający cechy woluntaryzmu, przynależności narodowej (uwarunkowanej miejscem urodzenia) oraz „zasadą obywatelskości” równoznaczną z przynależnością narodową (s. 44). „Ethnos” przedstawia przynależność narodową jako uwarunkowaną więzami krwi: jednostka nie wybiera narodu, rodzi się w nim. Trzeci wa­riant – naród kulturowy – wprowadził Friedrich Meinecke w 1908 roku; stwierdza się tu, że uczestnictwo w życiu i kulturze danego narodu to główny czynnik narodowotwórczy (s. 48). W drugim rozdziale autorka wskazuje różnice w zachodnio­ i wschodnioeuropejskim procesie narodowotwórczym, omawia też główne czynniki prowadzące do powstania narodów. Według Budyty­Budzyńskiej najważniejszymi procesami społecznymi, politycz­nymi i gospodarczymi tworzącymi narodowości są: centralizacja państw, reformacja, ka­pitalizm, druk, oświata, sekularyzacja (więzi religijne ustępowały miejsca więziom narodo­wym) oraz rewolucja francuska (s. 65). Wyodrębniono trzy fazy ruchu narodowego w Europie Wschodniej, Południowej i Środ­kowej: językowo­kulturowa, polityczna, ideologiczna, do których przypisane zostały trzy rodzaje nacjonalizmu: kulturowy, polityczny i ideologiczny. Według Krzysztofa Pomiana występuje pięć modeli kształtowania się narodów w Europie: przez państwo i dynastię rządzącą (np. Anglicy, Francuzi, Szwedzi, Hiszpanie), porozumienie związków terytorial­nych przeciw wspólnemu wrogowi (Szwajcaria, Belgia), po zniesieniu autonomii (kataloń­ski, baskijski, norweski), kształtowane w trakcie zjednoczenia (włoski i niemiecki) oraz od­rębny model narodów (czeski, węgierski i narody bałkańskie) (s. 70). W dalszej części monografii zauważa się, że związek między religią a wspólnotą spo­łeczną istniał od najdawniejszych czasów, podkreśla się, iż współcześnie związek ten nie tworzy tak ścisłych relacji. Według autorki znaczenie religii w procesie narodowo­twórczym miało największy wpływ w Europie Zachodniej na przełomie XVI i XVII wieku (s. 75). Podkreślono rolę mitu wspólnego pochodzenia, który posiada każda wspólnota narodowa. Mitom przypisuje się rolę kompensacyjną, wyjaśniającą obrzędy oraz symbole narodowe, wyjątkowości danej grupy. Autorka zaznacza ważność wiary w posłannictwo dziejowe w okresach trudnych dla społeczeństwa, jak np. wojny, klęski, okupacje, zabory. Kolejnym ważnym czynnikiem narodowotwórczym i wyróżnikiem odrębności narodo­wej jest język. W wieku XIX język uznano podstawowym korelatem nowoczesnej toż­samości narodowej. Przedstawia się ważność języka z identyfikacją narodową oraz two­rzenie standardu językowego, służącego już nie tylko do integracji wspólnoty politycznej, ale jako główną cechę decydującą o przynależności narodowej (s. 77). Omówiono dzieje 244• RECEnZJE I OMÓWIEnIAjęzyka po I wojnie światowej, gdy język określał terytorium i władzę państwa, oraz przyna­leżność etniczną. Autorka wskazuje wiele przykładów historycznych, obrazując rolę wojny w kształtowa­niu identyfikacji narodowej np.: wojny napoleońskie lub izraelsko­arabskie (po II wojnie światowej). Podkreśla się w wykładzie, że ostatnie konflikty na Bałkanach potwierdzają tezę, że wojna jest ważnym czynnikiem narodowotwórczym (wzmocniono świadomość narodową i stworzono przynajmniej jeden naród – Bośniacki). Pokazano wiele przykładów dowodzących, że dotkliwe przeżycia, traumatyczne, doznane od grup dominujących ce­mentują wspólnotę narodową. W rozdziale trzecim „Tożsamość i tradycja narodowa” autorka opisuje dwa sposoby konstruowania tożsamości (przez akcentowanie różnic oraz podtrzymywanie własnej cią­głości). Termin „tożsamość” oznacza świadomość siebie, wyróżnia się: tożsamość jed­nostkową i grupową, tożsamości indywidualną jednostki, społeczną, etniczną i narodową. Opisano trzy rodzaje tożsamości jednostkowych: tożsamość indywidualną cechu­je autokoncepcja (coś, co nas określa, obraz samego siebie), powstaje przez interakcje z innymi, utrzymywanie poczucia bycia tym samym człowiekiem, tożsamości społeczne, powstające przez socjalizację oraz nauki społeczne, ściśle związane z rolami społeczny­mi – tożsamość narodowa (etniczna), powstającą przez urodzenie, socjalizację, związaną z daną grupą etniczną (s. 94). W dalszej części autorka przybliża pojęcia tożsamości grupowej, kształtującej się przez interakcje z innymi grupami oraz podkreślanie różnic między nimi. Nawiązując do  tradycji „eriksonowskiej”, kładzie nacisk na kształtowanie tożsamości przez pamięć zbiorową, tra­dycje i historię (s. 96). Budyta­Budzyńska wnioskuje, iż zachowanie tożsamości narodo­wej nie polega na różnicach w stosunku do otoczenia, wskazuje na utrzymywanie ciągło­ści historycznej i kulturowej. Przedstawiono kilka tez rozumienia tożsamości narodowej, według G. Babińskiego tożsamość narodowa jednostki posiada dwa najważniejsze aspek­ty: psychologiczny i historyczny. A. Kłoskowska natomiast tożsamość dzieli na identyfika­cję narodową i walencję kulturową (znajomość kanonu kulturowego). Wskazano także na źródła tożsamości w tradycji, szczególnie tradycji narodowej. W rozdziale czwartym opisano stereotypy narodowe i etniczne. Zwraca się uwagę na społeczny charakter stereotypów, wskazując na socjalizację pierwotną (nauka poprzez ob­serwację innych i przejmowanie ich postaw). Przedstawia się kilka powszechnie znanych stereotypów odnoszących się do postrzegania innych, np. Włosi i Francuzi postrzegani są przez Polaków jako naród towarzyski, kulturalny, lubiący dobrą muzykę i kuchnię, sprzyja­jący Polsce; Amerykanów postrzegamy jako osoby pragmatyczne, sympatyczne, wywołu­jące podziw; Niemców postrzega się przez pracowitość, punktualność, ale i zasadniczość i upór; Rosjanie zaś nadużywają alkoholu, są wrażliwi i podstępni (s. 115).W dalszej części rozdziału podzielono stereotypy na dwa komponenty: deskryptywny (opisujący cechy grupy) i ewaluatywny (oceniający grupę). Autorka przypisuje stereoty­pom funkcje porządkującą obraz świata społecznego, pozytywny wizerunek osoby włas­nej oraz grupy, umacnianie i tworzenie tożsamości narodowej, racjonalizację uprzedzeń i usprawiedliwianie dyskryminacji oraz określenie warunków równowagi społecznej. Opi­sano także determinującą rolę stereotypu w postrzeganiu świata, kształtowaniu oczeki­wań i wpływaniu na zachowanie wobec innych (s. 127).Wskazuje się metodę zwalczania stereotypów poprzez kontakt międzygrupowy, mie­szanie klas społecznych, współpracę, uświadamianie i wyrównywanie szans życiowych. Stereotypy zostały przedstawione jako przedmiot badań społecznych monitorujących 245nARÓD I KOnFLIKT ETnICZnY •zjawiska społeczne. Na przestrzeni 10 lat stwierdzono zmniejszenie się dystansu społe­czeństwa Polaków wobec innych narodów i ras. Stereotypy pełnią w narodzie funkcje poznawcze, psychologiczne, obronne, społeczne i wyjaśniające.W rozdziale piątym przedstawiono kilka definicji mniejszości narodowych, zaliczające lub wykluczające z grona danej narodowości oraz pokazujące różnicę między mniejszością narodową a etniczną. Według 27 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Poli­tycznych z 1966 roku stwierdzono, iż w skład mniejszości etnicznych wchodzą mniejszo­ści narodowe, grupy etniczne i regionalne. Przedstawiono historię Romów uważanych za rozproszoną grupę etniczną, niemają­cą własnego państwa (s. 143). Wskazuje się państwa, w których nie używano terminu „mniejszość narodowa” (Litwa, Austria, Niemcy) ze względu na złe skojarzenia wyrażenia „mniejszość”. Według Francesco Carpotortiego mniejszością narodową nazywano zbio­rowość: znajdującą się w liczebnej mniejszości w stosunku do pozostałej ludności, nie mającą dominującej roli w państwie, której członkowie mają: cechy kulturowe, etniczne, religijne i językowe odróżniające od pozostałej ludności, świadomość własnej odrębno­ści i dążą do jej kultywowania oraz solidaryzują się w celu zachowania kultury i tradycji. Wielkość grupy, istnienie ojczyzny zewnętrznej, związek mniejszości narodowej z krajem zamieszkałym pochodzeniem wskazano jako kryterium typologii mniejszości narodowych. Zauważa się, iż we współczesnych czasach mniejszości powstają częściej z powodów migracji ekonomicznych i politycznych, poprzednio częste były migracje religijne, także za­kończenie procesu narodowotwórczego (przekształcenie grupy etnicznej lub regionalnej w naród) powoduje powstanie mniejszości. W rozdziale szóstym omówiono prawo międzynarodowe zajmujące się mniejszościami a także przedstawiono ewolucję prawa od okresu międzywojennego do czasów współ­czesnych. Przedstawione zostały dokumenty prawa międzynarodowego oraz opisano ustawodawstwo i regulacje polskie dotyczące mniejszości narodowych. W okresie mię­dzywojennym system gwarancji ochrony praw mniejszości obejmował 16 państw euro­pejskich, aktualnie w Europie istnieją trzy międzynarodowe systemy ochraniające prawa mniejszości narodowych i prawa człowieka: system ogólnoświatowy związany z ONZ, system europejski związany z procesem helsińskim oraz europejski system związany z Radą Europy. Zwraca się uwagę na podpisanie przez Polskę, ze wszystkimi sąsiadami, traktatów o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy oraz poszanowaniu praw mniej­szości (s. 181). Osób należących do mniejszości w Polsce jest około 1 mln, największą część stanowi naród niemiecki (260­350 tys.) i ukraiński (300 tys.). Wskazuje się na rolę państwa, które nie uczestniczy w tworzeniu i finansowaniu organizacji oraz instytucji mniejszościowych. Wskazuje się, iż w roku 2007 w wyniku wyborów do sejmu mandat poselski zdobył tylko jeden przedstawiciel mniejszości narodowej w Polsce. Autorka za­uważa spadek zainteresowania problematyką mniejszościową. Rozdział siódmy poświęcono zagadnieniu nacjonalizmu. Opisano szczegółowo ka­tegorię nacjonalizmu, oraz funkcje jakie spełniał on w różnych okresach historycznych. Przedstawiając ewolucje nacjonalizmu zachodnioeuropejskiego, zauważa się podział tego okresu na dwie fazy: nacjonalizm liberalny (romantyczny, wyzwalający, jednoczący łączący suwerenność narodu z ideałami wolności i solidarności), oraz nacjonalizm integralny (im­perialny, dominujący, głoszący wyższość jednego narodu nad innymi). Wyróżniono nacjo­nalizm polityczny, kulturowy i gospodarczy (s. 195), odnoszący się do zjawisk społecznych i politycznych. Wyciągnięto wnioski, iż nacjonalizm jest nie tylko koncepcją społeczną, ale też ideologią polityczną. Przedstawionych zostaje większość XIX i XX wiecznych ideologii • RECEnZJE I OMÓWIEnIA246nacjonalistycznych, zawierających postulaty: naród jest dobrem najwyższym, jedynym su­werenem, a przynależność do narodu jest kwestią urodzenia. Podkreśla się, iż nacjona­lizm odgrywał różną rolę w różnych momentach dziejowych, od „narzędzia do tworzenia narodów” po „wynik ich istnienia”, dochodzi się do wniosku, iż współczesny nacjonalizm jest nastawiony na zachowanie odrębności i więzi narodowo­państwowych.W rozdziale ósmym opisano zewnętrzne i wewnętrzne konflikty etniczne, stawiając pytanie: czy można uniknąć konfliktów etnicznych, oraz przedstawiając konflikty, któ­re wydarzyły się w Polsce w ostatnich dwóch dekadach. Poruszono kwestię źródeł ze­wnętrznych konfliktów, do których zaliczono: rywalizację ideologiczną, utratę wpływów, aneksję terytorium, dążenie do niepodległości. Jako źródła wewnętrzne podaje się: poczu­cie zagrożenia lub zachwiania tożsamości narodowej grupy, walkę o symbole, instrumen­talne traktowanie grup mniejszościowych, niechęć do danej grupy etnicznej (s. 226). W dalszej części opisano przykłady konfliktów w obronie tożsamości (przypadek Kur­dów w Iraku i Turcji), związanych z poszanowaniem symboli narodowych (konflikt mace­dońsko­grecki), związanych z procesem narodowotwórczym (Katalończycy w Hiszpanii), jako rezultat zmiany systemowej (przypadek Bałkanów), instrument w polityce rządzącej, oraz jako wynik historycznych resentymentów lub fałszywej świadomości. Rozdział dziewiąty traktuje o przyczynach i skutkach nacjonalizmu w Europie Środkowo­ ­Wschodniej pod koniec XX wieku. Zwraca się uwagę na trzy horyzonty czasowe umoż­liwiające porównanie XIX­wiecznego nacjonalizmu zachodnioeuropejskiego z współczes­nym nacjonalizmem wschodnio­ i środkowoeuropejskim (s. 247). Nacjonalizm pokazano jako zjawisko ogólnoeuropejskich procesów politycznych i gospodarczych, wynik presji globalizacji i rozwoju, rezultat rozwoju historycznego Europy i sposób dokończenia proce­sów narodowotwórczych oraz jako skutek upadku komunizmu. W ostatnim rozdziale autorka próbuje odpowiedzieć na pytania: czy globalizacja elimi­nuje państwo narodowe, czym jest władza w dobie globalizacji oraz czy naród w dzisiej­szych czasach przeżywa kryzys. Stwierdza (na podstawie badań socjologicznych) zmiany nie tylko w świadomości spowodowane globalizacją, ale także zmiany w procesie orga­nizacji państw. Omówione zostały trzy przeciwstawne tendencje towarzyszące zjawisku globalizacji – lokalizacja, partykularyzm, fragmentaryzacja (s. 290). Zauważa się problem po­wszechnej dostępności telewizji, internetu i pozostałych mediów mogących prowadzić do zaniku więzi społecznych i narodowych. Prezentując problem roli i kształtu państwa w cza­sach globalizacji, wskazuje autorka na zmiany z państwa „weberowskiego” (wyodręb nione centrum, uporządkowana struktura piramidalna) na nowy typ państwa – „sieciowego”, ści­śle powiązanego z zagranicą i tworzącego nowy międzynarodowy porządek. Zauważa się, iż o sile państwa w czasach teraźniejszych nie decyduje jedynie siła militarna, ale możli­wość tworzenia sojuszy i porozumień międzynarodowych. Rozwój ekonomiczny oraz prze­miany społeczne sprzyjają ujednoliceniu kulturowemu. Od drugiej połowy XX wieku za­uważono wzmożoną chęć odkrywania na nowo odmienności etnicznej, wskazuje się kilka źródeł prezentowanego problemu: chęć przynależenia do lokalnej ojczyzny, powrót do et­niczności, reakcja na powstanie społeczeństw wieloetnicznych i ucieczka przed reżimem.Prezentowana praca otwiera drogę do pogłębionych studiów nad przemianami zacho­dzącymi w dobie globalizacji, w interesujący sposób przedstawia kwestię narodowości, procesów narodowotwórczych i konfliktów etnicznych. Monografia kierowana jest szcze­gólnie do studentów socjologii i stosunków międzynarodowych. WOJCIECh STAnKIEWICZ

Naród i konflikt etniczny

Crossref

Nation and Ethnic ConflictReview of: Małgorzata Budyta-Budzyńska, Socjologia narodu i konfliktów etnicznych [The Sociology of Nation and Ethnic Conflict], Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN 2010. Naród i konflikt etnicznyRecenzja: Małgorzata Budyta-Budzyńska, Socjologia narodu i konfliktów etnicznych, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN 2010

Stankiewicz, Wojciech

ISS PAS Journals

https://journals.ispan.edu.pl/index.php/sn/article/download/sn.2011.035/1257

Naród i konflikt etniczny

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Directory of Open Access Journals

Crossref

ISS PAS Journals