Piskała, Kamil

Przegląd Nauk Historycznych

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Andrzej Czyżewski, Czerwono-biało-czerwona Łódź. Lokalne wymiary polityki pamięci historycznej w PRL, Instytut Pamięci Narodowej, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Warszawa–Łódź 2021, ss. 328 + 40 nlb.

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Przegląd Nauk HistoryczNycH R. XXI, nr 2 (2022) 383–390https://doi.org/10.18778/1644-857X.21.02.14REVIEW OF HISTORICAL SCIENCES Vol. XXI, No. 2 (2022) 383–390Received: 2022-07-22. Verified: 2022-07-22. Revised: 2022-08-15. Accepted: 2022-08-22© by the author, licensee University of Lodz – Lodz University Press, Lodz, Poland. This article is an open access article distributed under the terms and conditions of the Creative Commons Attribution license CC BY-NC-ND 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/)Andrzej Czyżewski, Czerwono-biało-czerwona Łódź. Lokalne wymiary polityki pamięci historycznej w PRL, Instytut Pamięci Narodowej, Wydaw-nictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Warszawa–Łódź 2021, ss. 328 + 40 nlb.K to rządzi przeszłością, w tego rękach jest przyszłość […]”1. Po kilkunastu latach gorą-cych sporów o „politykę historycz-ną” i po doświadczeniach memory boom w naukach społecznych oraz humanistyce Orwellowski aforyzm brzmi niemal jak banał. Odsłania oczywistą prawidłowość – wszelkie próby kształtowania pamięci zbio-rowej nie są „niewinne”; czy tego chcemy, czy nie, uczestnicy życia publicznego czynili i nadal będą czynić polityczne użytki z przeszło-ści. Dotyczy to nie tylko konser-watystów żyjących mitem „złotego wieku”, chcących ratować za wszel-ką cenę to, co zostało ze „starych dobrych czasów”, ale także – co może wydać się z pozoru para-doksem – zwolenników idei czy reżimów z natury „wychylonych” ku przyszłości, składających ofiary na ołtarzach postępu i goto-wych bez wahania burzyć wszystko, co stare, aby stworzyć miejsce dla nowego i lepszego. Nie powinno wobec tego dziwić, że w pań-stwach „realnego socjalizmu” – obiecujących mieszkańcom Europy Środkowo-Wschodniej budowę nowego i bardziej sprawiedliwego 1 G. Orwe l l, Rok 1984, przekł. T. Mirkowicz, Warszawa 2007.„Recenzje384porządku społecznego – przeszłość znalazła się „pod specjalnym nadzorem”, a w utrwalanie urzędowej wizji historii wkładano czę-sto niewiele mniej wysiłku, niż w propagowanie obrazów mającej nadejść świetlanej przyszłości. O tym, jak w praktyce wyglądały takie zabiegi, dobre wyobrażenie daje książka Czerwono-biało-czer-wona Łódź pióra Andrzeja Czyżewskiego, studium polityki pamięci historycznej, uprawianej w okresie PRL na poziomie lokalnym.Użyte w tytule rozprawy pojęcie „polityka pamięci historycz-nej” Czyżewski zapożycza od śląskich badaczy, Tomasza Pawelca i Doroty Malczewskiej-Pawelec2 i definiuje je, jako „odgórne dzia-łania w zakresie intencjonalnego kształtowania pamięci zbiorowej danej społeczności” (s. 11). Chociaż zaproponowane przez Pawel-ców pojęcie pozostaje wciąż raczej na marginesie dyskursu aka-demickiego – zdaniem Czyżewskiego – pozwala najlepiej uchwycić istotę badanej przez niego problematyki i uniknąć niejednoznacz-ności, jakie wiążą się z pokrewnymi i jednocześnie znacznie sil-niej zakorzenionymi w literaturze fachowej (a poniekąd również w publicystyce) terminami – „polityka historyczna”3 oraz „polityka pamięci”4. Choć zdeklarowani zwolennicy jednego bądź drugiego pojęcia, zapewne gotowi byliby polemizować z wyborem dokona-nym przez Czyżewskiego, to uznać trzeba, że jego argumentacja jest spójna, a przyjęta definicja „polityki pamięci historycznej” oka-zuje się użytecznym narzędziem podjętej w Czerwono-biało-czer-wonej Łodzi analizy.Wbrew temu, co może sugerować tytuł, książka Czyżewskiego nie jest próbą usystematyzowanej, monograficznej prezentacji różnych wymiarów aktywności lokalnych władz w odniesieniu do pamięci zbiorowej łodzian. Autor przyjął inną strategię – mechanizmy dzia-łania peerelowskiej polityki pamięci historycznej próbuje odsłonić za pomocą trzech pogłębionych studiów przypadku. Przedmiotem analizy są wobec tego działania władz, ale także mniej lub bar-dziej sformalizowanych grup pamięci, mające na celu upamiętnie-nie ważnych epizodów z historii okupowanej przez Niemców Łodzi. Skupienie się właśnie na wydarzeniach z okresu II wojny światowej 2 D. Ma l c zewska-Pawe l ec, T. Pawe l ec, Rewolucja w pamięci historycznej. Porównawcze studium nad praktykami manipulacji zbiorową pamięcią Polaków, Kraków 2011.3 Por. np. R. Chwedoruk, Polityka historyczna, Warszawa 2018.4 Por. np. L.M. N i j akowsk i, Polska polityka pamięci. Esej socjologiczny, War-szawa 2008.Recenzje 385wydaje się całkowicie zasadne – pamięć o nich była wciąż świeża i budziła szczególnie silne emocje, a poddana odpowiedniej inter-pretacji historia okupacji i powojennej odbudowy stanowiła przecież jedno z najważniejszych źródeł legitymizacji nowej, „ludowej” władzy.Czyżewski przygląda się kolejno polityce władz w odniesieniu do pamięci o działalności grupy „Promienistych”, historii obozu dla dzieci i młodzieży przy ulicy Przemysłowej oraz dziejów Litzmann-stadt Ghetto. „Życie po życiu” konspiracyjnej grupy młodzieżowej „Promieniści” to niemal modelowy przykład „wynajdywania tra-dycji”, zjawiska mistrzowsko opisanego swego czasu przez Erica Hobsbawma5. Władze PRL, zarówno na szczeblu ogólnopolskim, jak i na poziomie lokalnym, wykazywały się dużą kreatywnością w tworzeniu własnych wyobrażonych genealogii, mających upra-womocniać je w oczach społeczeństwa. Niezbyt liczna i raczej mar-ginalna z perspektywy całego antyhitlerowskiego podziemia grupa „Promienistych” stała się przedmiotem rozbudowanych praktyk komemoratywnych (uroczyście odsłaniane tablice pamiątkowe, wy- dawnictwa wspomnieniowe i popularne opracowania, adresowa-ne do masowej publiczności, pochody, rajdy oraz biegi rocznico-we itd.6), urastając do rangi jednego z najważniejszych lokalnych symboli oporu w okresie okupacji. Jak przekonuje Czyżewski, ten pamięciowy sukces „Promienistych” prawdopodobnie nie byłby aż tak spektakularny, gdyby nie aktywność Stanisława Gajka, jed-nego z przywódców grupy. Jego zabiegi na rzecz odpowiedniego upamiętnienia konspiracyjnej działalności poległych przyjaciół (i oczywiście własnej) zbiegły się z zapotrzebowaniem popaździer-nikowych władz, czego rezultatem było przesunięcie się pamięci o „Promienistych” z marginesu do centrum oficjalnego przekazu. Przykład ten dobrze pokazuje, że w niektórych sytuacjach indywi-dualni aktorzy czy nieformalne grupy pamięci mogli zyskać istotny wpływ na kierunek oficjalnej polityki pamięci historycznej, a sam proces jej kształtowania bywał pod pewnymi względami przygodny i zależny od zmieniających się koniunktur.5 E. Hobsbawm, T. Range r, Tradycja wynaleziona, przekł. M. Godyń, F. Go- dyń, Kraków 2008.6 Można jedynie żałować, że Autor nie pokusił się również o analizę okoliczno-ści, w jakich doszło do nadania dwóm łódzkim ulicom nazw wprost nawiązujących do historii grupy – „swoich” ulic doczekali się Franciszek Prożek (w dzielni- cy Bałuty) oraz rodzeństwo Fibaków (na osiedlu akademickim „Lumumbowo”). Por. J. K i t a, M. Nar tonow ic z-Ko t, Patroni łódzkich ulic, Łódź 2012.Recenzje386Potwierdza to również analiza drugiego studium przypadku, które znajdziemy w Czerwono-biało-czerwonej Łodzi, poświęcone-go upamiętnieniom obozu koncentracyjnego dla dzieci i młodzieży, działającego w okresie okupacji przy ulicy Przemysłowej. W pierw-szych powojennych latach wątek ten był w zasadzie nieobecny w oficjalnych przekazach, co wiązać należy z forsowaną wówczas odgórnie polityką „walki z cierpiętnictwem”. Sytuacja zmieniła się w latach sześćdziesiątych XX w., m.in. za sprawą Wiesława Jażdżyńskiego i jego publikacji Reportaż z pustego pola (pierwsze wydanie: 1965). Jednak to nie walory literackie książki Jażdżyń-skiego przesądziły o tym, że historia obozu przy ul. Przemysłowej stała się wkrótce jednym z najważniejszych wątków oficjalnego przekazu o okresie okupacji, lecz zmiana koniunktury politycz-nej, będąca konsekwencją wzrostu pozycji Mieczysława Moczara i grupy „partyzantów”. W nowej konfiguracji obóz przy ul. Przemy-słowej mógł odegrać rolę jednego z symboli polskiej martyrologii i wzmocnić siłę oddziaływania narracji „partyzantów” głoszącej, że to Polacy – ze względu na swoją niezłomną postawę – doświadczyć mieli okupacyjnej przemocy w sposób szczególnie dotkliwy. Nie było dziełem przypadku, że w oficjalnych przekazach obóz zdarzało się nazywać „Małym Oświęcimiem” – jego tragiczna historia mogła być przedstawiana jako argument podważający pogląd o szczególności Zagłady, co współbrzmiało z antysemickimi resentymentami oto-czenia Moczara.O tym, że gehenna łódzkich Żydów była przemilczana albo spy-chana na margines oficjalnego przekazu przez niemal całą histo-rię PRL, przekonuje lektura rozdziału o wymownym tytule Pamięć nieobecna, w którym Czyżewski pisze o miejscu, jakie w oficjal-nych przekazach rezerwowano dla pamięci o Litzmannstadt Ghet-to. W pierwszych latach powojennych wyczuwalne było napięcie pomiędzy praktykami komemoratywnymi – inicjowanymi zwykle oddolnie przez lokalną społeczność żydowską – a oficjalną polityką i potrzebami władz. W latach pięćdziesiątych XX w. pamięć o getcie i zagładzie łódzkich Żydów została zepchnięta do sfery prywatnej i stan ten trwał aż do pierwszej połowy lat sześćdziesiątych, kiedy to wydano kilka ważnych publikacji poświęconych tej problematyce. Były to jednak prace adresowane do raczej wąskiego grona odbior-ców, często dodatkowo eksponujące przede wszystkim konflikty klasowe w getcie (opór wobec „elity” getta skupionej wokół Chaima Recenzje 387Rumkowskiego, działalność tzw. Lewicy Związkowej, czyli grupy radykalnych działaczy i działaczek sympatyzujących z komuni-zmem itp.). Ta względnie dobra koniunktura trwała jednak krótko i ostateczny kres położył jej Marzec ’68. Okres „zorganizowanego zapominania”, jak celnie określił to Czyżewski, trwał aż do drugiej połowy lat osiemdziesiątych, kiedy znów – gdzieś na marginesie ofi-cjalnej polityki pamięci historycznej – pojawiać zaczęły się nawią-zania do historii getta, była to jednak pamięć reglamentowana, ściśle kontrolowana przez władzę i w jakimś sensie elitarna – ogra-niczona głównie do obiegu akademickiego i publicystycznego. Pew-ne zmiany pod tym względem zaczęły zachodzić dopiero w latach dziewięćdziesiątych i w pierwszej dekadzie XXI w.Omówione tutaj zwięźle studia przypadków, które prezentuje w swojej książce Czyżewski, traktowane łącznie pozwalają na wie-lowymiarową analizę polityki pamięci historycznej PRL w jej lokal-nym wariancie i wzajemnie się dopełniają. Wydaje się jednak, że kryterium, na podstawie którego dokonano wyboru akurat tych epizodów z okupacyjnej historii Łodzi, a pominięto inne, też silnie obecne w oficjalnej polityce ówczesnych władz (np. dzieje więzie-nia na Radogoszczu) nie zostało we wstępie omówione w sposób wystarczająco jasny. Zaakcentowano swoistą przestrzenną „bli-skość” analizowanych case studies, jednak ten wątek podejmowa-ny jest w pracy w sposób raczej marginalny, natomiast dokonany przez autora wybór wdaje się przede wszystkim intuicyjny (co wca-le nie oznacza, że nietrafiony!).Wspomniane studia przypadku poprzedzono rozdziałem poświę-conym „zapleczu organizacyjnemu” prowadzonej na łódzkim grun-cie polityki pamięci historycznej, przy czym Czyżewski ogranicza się tutaj w zasadzie do omówienia aktywności na tym polu lokal-nych struktur Związku Bojowników o Wolność i Demokrację. Od strony konstrukcyjnej jest to wybór dość zaskakujący, jak prze-konuje bowiem sam autor, w proces ustalania i wcielania w życie oficjalnej polityki władz w odniesieniu do pamięci o historii miasta w okresie II wojny światowej zaangażowanych było wielu aktorów instytucjonalnych (m.in. odpowiednie komórki w aparacie PPR/PZPR, Okręgowa Komisja Ścigania Zbrodni Niemieckich/Hitlerow-skich, Wydawnictwo Łódzkie, Związek Harcerstwa Polskiego itd.), a także mniej sformalizowane grupy pamięci. Struktury ZBoWiD-u w niektórych okresach odgrywały w tego rodzaju działaniach rolę Recenzje388wiodącą, w innych jednak sytuowały się na dalszym planie, a na przykład w odniesieniu do upamiętniania historii Litzmannstadt Ghetto, któremu w recenzowanej pracy poświęcono szczególnie dużo miejsca, trudno mówić o jakiejkolwiek wartej odnotowania aktywności kombatanckiej organizacji. O ile jednak pod względem konstrukcyjnym taka struktura rozdziału rozprawy Czyżewskie-go może budzić pewne wątpliwości, o tyle pod względem czysto poznawczym jest on niezwykle wartościowy. Nie tylko pozwala prześledzić udział struktur ZBoWiD-u w toczącej się w okresie powojennym „grze o pamięć”, lecz również odsłania trzy kwestie istotne z perspektywy podejmowanej w książce problematyki. Po pierwsze, w odniesieniu do polityki pamięci historycznej peerelow-ska „władza” nie była monolitem – działania na tym polu podej-mowali różni aktorzy instytucjonalni, na dodatek mający często rozbieżne cele i w związku z tym rywalizujący między sobą. Po dru-gie, próby realizacji oficjalnej polityki pamięci historycznej napo-tykały na liczne ograniczenia, które często istotnie wpływały na jej skuteczność. Jak pokazuje przykład struktur łódzkiego ZBoWiD-u i losy działającej pod jego auspicjami Okręgowej Komisji Historycz-nej, w bieżącej działalności niemal nieustannie trzeba było mierzyć się z problemem ograniczonych zasobów i niedoborem odpowied-nio wykwalifikowanych kadr, a ambitne plany pozostawały często jedynie na papierze. Po trzecie wreszcie, cechą charakterystyczną różnych przejawów polityki pamięci historycznej okresu PRL była postępująca nieuchronnie konwencjonalizacja i skostnienie. Zna-ne z historycznych anegdot „akademie ku czci” i urzędowe cele-bracje stawały się z czasem pustym, bezrefleksyjnie powtarzanym rytuałem, w coraz mniejszym stopniu – jak można przypuszczać – wpływającym na kształt pamięci zbiorowej.W Czerwono-biało-czerwonej Łodzi podjęte zostały wątki mają-ce charakter lokalny, które nie weszły do ogólnopolskiego kano-nu pamięci o okresie okupacji (być może poza epizodami, takimi jak wyreżyserowany przez Zbigniewa Chmielewskiego film Twarz anioła z 1970 r., poświęcony dziejom obozu przy ul. Przemysłowej). Jednak błędem byłoby założenie, że mamy do czynienia z przyczyn-karstwem czy też z traktowaną przez niektórych z pewną pobłaż-liwością (jakże niesłusznie!) regionalistyką. Przeciwnie, książka Czyżewskiego z pewnością stanie się koniecznym punktem odnie-sienia dla badaczy podejmujących temat polityki kształtowania Recenzje 389pamięci zbiorowej i oficjalnego obrazu przeszłości w PRL. Nieła-two byłoby znaleźć w polskiej historiografii drugie tak pogłębione, wielowymiarowe i oparte na tak szerokiej bazie źródłowej studium analizujące proces formowania oficjalnej polityki historycznej/poli-tyki pamięci/polityki pamięci historycznej (w zależności od tego, jaka siatka pojęciowa będzie czytelnikowi najbliższa) w okresie tzw. Polski Ludowej. Czyżewski nie tylko rozkłada na czynniki pierwsze „gotowe” wytwory tejże polityki czy przebieg odgórnie organizowa-nych praktyk komemoratywnych, lecz przede wszystkim odsłania to, co działo się za kulisami, ukazując tym samym niejednoznacz-ności i wewnętrzne napięcia oficjalnie forsowanej narracji, proces negocjacji pomiędzy różnymi uczestnikami „gier pamięci” (s. 11) i często przygodny charakter rozstrzygnięć, będący wynikiem splo-tu różnych, nierzadko pomijanych przez badaczy, czynników.Książka Czyżewskiego, wynikająca z pogłębionych, rzetelnych badań źródłowych, w istotny sposób koryguje powszechnie przyj-mowane, a zwykle schematyczne i uproszczone interpretacje peerelowskiej polityki pamięci historycznej, zakorzenione w swo-iście pojętym „paradygmacie totalitarnym”. Lektura Czerwono-bia-ło-czerwonej Łodzi przekonuje, że niekoniecznie była ona w sposób całkowity narzucana odgórnie i podlegała zmianom w większym stopniu, niż zwykle się przypuszcza. Na jej kształt wpływały zarówno względy ideologiczne, jak i pragmatyczne. Ujmując rzecz obrazowo, można powiedzieć, że te pierwsze określały ogólną ramę, w jakiej musiał się mieścić oficjalny przekaz, te drugie jednak, w połącze-niu z aktywnością różnych aktorów i grup pamięci, dysponujących zróżnicowanymi zasobami czy możliwościami działania, określa-ły w szczegółach ostateczny kształt i formy realizowanej polityki pamięci historycznej.Na zakończenie czytelnikowi Czerwono-biało-czerwonej Łodzi na- sunąć może się jeszcze jedno spostrzeżenie. Polityka pamięci histo-rycznej (jak określa ją Czyżewski), oparta na nacjonalistycznym i martyrologicznym schemacie, pomimo zróżnicowanych kon-tekstów, przyjmuje zwykle podobne kształty. Tego rodzaju nar-racja może być zabarwiona czerwienią partyzanckiego sztandaru albo czernią sutanny, wraz ze zmianami politycznych koniunktur zmieniać mogą się również hołubieni bohaterowie, mity i symbo-le, jednak pewne ogólne wzorce, do których się odwołuje, okazu-ją się zaskakująco trwałe, nawet mimo upływu lat i ustrojowych Recenzje390transformacji. Z perspektywy badacza, historyka czy socjologa, ta ciągłość jest w pewnym sensie fascynująca. Z perspektywy obywa-tela pozostaje jednak powodem do niepokoju.Kamil PisKałaUniwersytet łódzKi / University of lodzhttps://orcid.org/0000-0001-9955-0472BibliografiaOpracOwaniaChwedoruk R., Polityka historyczna, Warszawa 2018.Czyżewski A., Czerwono-biało-czerwona Łódź. Lokalne wymiary polityki pamięci historycznej w PRL, Warszawa–Łódź 2021.Hobsbawm E., Ranger T., Tradycja wynaleziona, przekł. M. Godyń, F. Godyń, Kraków 2008.Kita J., Nartonowicz-Kot M., Patroni łódzkich ulic, Łódź 2012.Malczewska-Pawelec D., Pawelec T., Rewolucja w pamięci historycznej. Porów-nawcze studium nad praktykami manipulacji zbiorową pamięcią Polaków, Kra-ków 2011.Nijakowski L.M., Polska polityka pamięci. Esej socjologiczny, Warszawa 2008.Orwell G., Rok 1984, przekł. T. Mirkowicz, Warszawa 2007.notKa o aUtorze:Dr Kamil Piskała – adiunkt w Katedrze Historii Polski Najnowszej Uniwersytetu Łódzkiego.Zainteresowania naukowe: myśl polityczna XIX i XX w., historia społeczna, poli-tyka i społeczeństwo II Rzeczypospolitej, historia emancypacyjnych i radykalnych ruchów politycznych pierwszej połowy XX w.kamil.piskala@uni.lodz.pl

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/45924/1/383-390_Piskala_rec.pdf

Andrzej Czyżewski, Czerwono-biało-czerwona Łódź. Lokalne wymiary polityki pamięci historycznej w PRL, Instytut Pamięci Narodowej, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Warszawa–Łódź 2021, ss. 328 + 40 nlb.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Andrzej Czyżewski, Czerwono-biało-czerwona Łódź. Lokalne wymiary polityki pamięci historycznej w PRL, Instytut Pamięci Narodowej, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Warszawa–Łódź 2021, ss. 328 + 40 nlb.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w