Szymańska, Izabela

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Szymańska, IzabelaSakowiczowie herbu Pomian i ich związki zziemią juchnowiecką"Juchnowieckie szepty o historii", 2, 2017, s. 63-70 Zdigitalizowano w ramach projektu pn. Budowa platformy "Podlaskie CzasopismaRegionalne", dofinansowanego z programu „Społeczna odpowiedzialność nauki” MinistraNauki i Szkolnictwa Wyższego (umowa SONB/SP/465121/2020).Udostępniono do wykorzystania w ramach dozwolonego użytku.63Izabela SzymańskaSakowiczowie herbu Pomian i ich związki  z ziemią juchnowieckąRód Sakowiczów najprawdopodobniej wywodził się z bojarskiego rodu Saka. Protoplastą był Stanisław Sak, którego w  1413 r. w  Horodle do herbu Pomianów przyjął biskup włocławski Jan Pella1. Przedstawiciele tego rodu w XV i XVI w. dostąpili wielu dostojeństw, pełniąc urzędy staro-stów, wojewodów, namiestników. Ród był bardzo prężny, a jego członko-wie w swych rękach skupili duże majątki2. W 1892 r. Konstanty Sakowicz, próbując odtworzyć dzieje swojej rodziny, zwrócił się do Aleksandra Walickiego z prośbą o pomoc w po-szukiwaniu informacji. W jednym ze swoich listów napisał: „herb rodziny mojej Korwin. Jednak zapytuję i o Sakowiczów Pomianów, gdyż jest poda-nie w rodzinie […], że w początkach XVI wieku, któryś z Pomianów przyjął herb Korwin”3.Herb Pomian wywodzi się od herbu Wieniawa, a ich wersja graficz-na jest bardzo podobna. Oba zawierają w polu herbowym głowę żubra, z tą jednak różnicą, że w herbie Wieniawa żubr dodatkowo ma kółko prze-ciągnięte przez nozdrza. Wyjaśnieniem tych rozbieżności stała się legenda herbowa. Zgodnie z nią Łastek Hebda z Grabia, pieczętujący się herbem Wieniawa, zabił swego brata Jaranda, dziekana gnieźnieńskiego, za to, że ten często strofował go za nieodpowiednie życie. Karą dla Łastka było zdjęcie z herbu kółka i przebicie mieczem głowy żubra. Zmieniono także nazwę herbu na Pomian, co miało oznaczać pomnij nań, czyli pamiętaj4.Niestety pomiędzy XV- i  XVI-wiecznymi przedstawicielami tego 1  E. Kelma, Ród Sakowiczów i jego majętności w XV i pierwszej połowie XVI wieku, w: Lituano-Slavica Posnaniensia. Studia Historica, t. 3, red. J. Bardach, Poznań 1989, s. 114.2  Tamże, s. 155–156.3  Biblioteka Narodowa w Warszawie (dalej: BN), Korespondencja i drobne utwory XIX i XX wieku, nr 41322, k. 2.4  Herby rycerstwa polskiego na zamku w Kórniku, t. 2, oprac. J. Wisłocki, Warszawa 64szlacheckiego rodu a związanymi z Podlasiem w XIX w. Sakowiczami ist-nieje duża luka źródłowa, której nie udało się do końca wypełnić. Powstała zatem potrzeba dalszych badań nad dziejami tej rodziny.Pierwszym potwierdzonym źródłowo przedstawicielem rodu Sakowiczów związanym z  Podlasiem był Jan Sakowicz, który urodził się około 1772 r. w majątku Tylwica pod Zabłudowem. W aktach parafii za-błudowskiej zachował się akt chrztu, w którym zapisano, że 17 maja 1772 r. ochrzczono Jana Nepomucena Franciszka Sakowicza, syna Franciszka Sakowicza i Ludwiki z Izbickich. Rodzicami chrzestnymi zostali: Franciszek Chocianowski komisarz i  Anna Wołkowycka podczaszyna starodubow-ska5. Ojciec Jana był dość ważną osobą, gdyż w akcie chrztu pojawił się zapis „Tylwica ad praesens straż”. Prawdopodobnie Franciszek był zarząd-cą lub nadzorcą majątku Tylwica w dobrach zabłudowskich. Możliwe, że już wtedy rodzina Sakowiczów była związana z domem Radziwiłłów, do których należało hrabstwo zabłudowskie. Jan Sakowicz ożenił się z  Anną z  Mierkowskich lub Mirkowskich. Z  tego związku urodziło się dziewięcioro dzieci – siedmiu synów (Władysław, Artur, Jakub, Dionizy, Jan, Eugeniusz i Witold) oraz dwie cór-ki (Idalia i  Laurentyna). Do tej pory nie udało się ustalić, jakie były losy wszystkich dzieci Jana Sakowicza i czy wszystkie dożyły wieku dorosłego. W  1855 r. zmarła jego żona, pozostawiwszy dzieci – Dionizego, Jakuba, Eugeniusza, Jana, Witolda i Idalię. Jan Sakowicz związał się z  Radziwiłłami. W  1808 r. był geome-trą (komornikiem6) w  dobrach radziwiłłowskich7. W  liście z  Nieświeża z 27 czerwca 1810 r. książę Dominik Radziwiłł tak o nim pisał: „Kiedy nasz Komornik Sakowicz wiele w  dobrach moich gruntów przemierzywszy i  one uregulowawszy dla objaśnienia niektórych wątpliwości do nieja-kiego czasu jeszcze mnie jest potrzebny. Generalna Administracja moja póty tegoż Jegomościa przy dawnych obowiązkach utrzyma, póki inna 1998, s. 738–739.5  Archiwum Archidiecezjalne w Białymstoku (dalej: AAB), Akta parafii Zabłudów, Chrzty 1770–1791, k. 16v.6  Komornik – dawniej wysoki urzędnik dworski, książęcy, magnacki, państwowy, sprawujący różne funkcje (Słownik języka polskiego, t. 1, Warszawa 1995, s. 914).7  Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie (dalej: AGAD), Archiwum Radziwiłłowskie (dalej: AR), dz. XXI, Teka 33, k. 11.65wyraźna w tej mierze nie nastąpi wola”8. W 1815 r. Jan występuje już jako sędzia graniczny powiatu nowogródzkiego. W  tym samym roku otrzy-mał plenipotencję do rozliczeń pomiędzy majątkiem księżniczki Stefanii Radziwiłłówny, córki Dominika Radziwiłła, a dzierżawcami dóbr „[…] ra-chunki realizować względem ich decydować, wszelki porządek podług regulaminu geometryczno-ekonomicznego wprowadzać, inwentarze po-dawcze z zakreśleniem powinności, danin podpisywać. […] do sporządza-nia inwentarzy regulamentowo-ekonomicznych tak dóbr Zabłudowskich jako też Sławatyckich, Domaczewskich, Bielskich. Lustratorom dawać lasy i straż leśną organizować, włościan do powinności i posłuszeństwa inwen-tarzami zakreślonej przez przodki, […] plany zabudowań zatwierdzać, […] umowy zawierać, pensje wyznaczać, układy czynić, itd.”9. W 1815 r. otrzymał prawo zastawne na folwark Janopol vel Królowy Most na okres dwunastu lat10. Między 1815 a 1846 r. stał się jego właścicie-lem i w rękach Sakowiczów pozostał do 1921 r. Jan Sakowicz zmarł przed 1846 r. Kolejny z Sakowiczów, Jakub, syn Jana, zarządzał powyższym ma-jątkiem, rozwijając go. Urodził się prawdopodobnie w 1810 r. Ożenił się z Wiktorią z Grądzkich. Grądzcy herbu Rawicz pochodzili od Grotów – Rawiczan. Nazwisko wzięli od nazwy wsi Grądy w ziemi wiskiej. Jedna linia tej rodziny w  XV w. przesiedliła się na Podlasie, a  wśród jej potomków znalazł się Franciszek Grądzki, właściciel wsi Srebrowo, który był sędzią pokoju powiatu łomżyńskiego. Wylegitymował się w Królestwie Polskim w 1837 r.11 Właśnie z tej linii rodziny Grądzkich pochodziła Wiktoria, żona Jakuba Sakowicza. Z  tego małżeństwa urodziło się troje dzieci: Ksawery Bolesław (ur. w 1851 r.), Zygmunt (zm. w 1846 r.) oraz Augusta Wiktoria (ur. w 1849 r.), która była jedyną spadkobierczynią Jakuba Sakowicza. Fakt ten wskazuje na to, że Ksawery Bolesław zmarł jako dziecko, a wieku doro-słego dożyła jedynie córka.Jakub Sakowicz pełnił funkcję marszałka szlachty powiatu biało-stockiego i  wchodził w  skład Rady Szlacheckiej12. Po III rozbiorze Polski 8  Tamże, k. 1.9  Tamże, k. 7–10.10  Centralne Archiwum Historyczne Białorusi w Mińsku (dalej: CAHB), F. 694, op. 2, dz. 2648, k. 90.11  S. Uruski, Rodzina. Herbarz szlachty polskiej, t. 9, Warszawa 1914, s. 369–370.12  Archiwum Państwowe w Białymstoku (dalej: APB), Starszy Notariusz Sądu 66duża część Białostocczyzny znalazła się w zaborze pruskim. W 1807 r. od-łączono wschodnią część departamentu białostockiego i jako obwód bia-łostocki włączono do Rosji. Obwód ten podzielono na cztery powiaty – białostocki, bielski, sokólski i drohiczyński, a jego stolicą stał się Białystok. Szlachcie przyznano pewne prerogatywy i dopuszczono do obejmowania stanowisk w  instytucjach publicznych. W  powiatach działały tzw. Rady Szlacheckie. Co trzy lata ze stanu szlacheckiego wybierano marszałka ob-wodu, który wraz z czterema delegatami powiatowymi tworzył powyższą Radę. Szlachta każdego powiatu wybierała swego marszałka powiatowego na okres trzech lat13. Jakub Sakowicz w swoim majątku Janopol vel Królowy Most ufun-dował rzymskokatolicką kaplicę pw. św. Anny. Do takich kaplic, które często funkcjonowały przy polskich dworach, uczęszczali właściciele majątków i służba dworska. Szczególnie ważną rolę odgrywały wówczas, gdy parafia była daleko. Zwłaszcza w drugiej połowie XIX w.,  wobec prze-szkód, jakie stawiał carat, kaplice te stanowiły namiastkę parafii. W związ-ku z utrudnieniami uniemożliwiającymi powstawanie nowych kościołów, niektóre prywatne kaplice przejmowały funkcje kościołów parafialnych14. 7 lipca 1856 r. Jakub Sakowicz wystąpił z prośbą do władz carskich o zezwolenie na wybudowanie kaplicy w swoim majątku15. Zgodę otrzy-mał 8 stycznia 1857 r.16 i  już w  marcu tego roku plany budowy zostały zatwierdzone17. Pomimo tego, że większość mieszkańców okolicznych wsi była wyznania prawosławnego, wydano pozwolenie na budowę rzym-skokatolickiej kaplicy. Co mogło przekonać władze carskie do tej decyzji? Otóż Jakub Sakowicz podał bardzo przekonujący argument, a mianowicie – ciężką chorobę jego żony Wiktorii, której stan zdrowia nie pozwalał na uczęszczanie do kościoła parafialnego w Białymstoku18. Również powstanie styczniowe nie ominęło majątku Jakuba Sakowicza. Na Białostocczyźnie rozpoczęło się ono we wsi Kamionka Okręgowego w Grodnie, nr 79, k. 107.13  H. Mościcki, Białystok. Zarys historyczny, Białystok 1933, s. 93.14  J. Skarbek, Organizacja parafialna w diecezji wileńskiej w latach 1772/3–1914, „Studia Teologiczne” 1987–1988, t. 5–6, s. 121–130.15  CAHB, F. 1, op. 34, nr 2154, k. 3.16  Tamże, k. 4.17  Tamże, k. 14.18  Tamże, k. 1–2.67należącej do majątku Majówka w kwietniu 1863 r. koncentracją uczest-ników podczas Zielonych Świątek (19 maja według kalendarza starego stylu). Funkcjonował wówczas zwyczaj udawania się katolików z okolicz-nych miejscowości w procesji do Supraśla. W ten sposób powstańcy mo-gli przejść niezauważeni przez władze carskie. Pielgrzymki szły Traktem Napoleońskim i  właśnie w  Królowym Moście dochodziło do rozłącze-nia się powstańców i pielgrzymów. Ci pierwsi kierowali się na prawo do Kamionki, a  drudzy na lewo do Supraśla19. Potwierdzają to wspomnie-nia powstańców – Ignacego Aramowicza i  Pawła Powierzy. Pierwszy z nich jako miejsce koncentracji wskazuje Kamionkę, drugi zaś lasy koło Królowego Mostu20. W  kwietniu 1863 r. przeprowadzono mobilizację pierwszych oddziałów powstańczych: „Na punkt zborny oddziałów bia-łostockich wybrano lasy koło Królowego Mostu, należące do marszałka szlachty Jakuba Sakowicza. Stawiło się do tysiąca powstańców. Byli to przeważnie: urzędnicy, studenci, uczniowie, oficjaliści i  drobna szlachta. Mniej więcej połowa miała broń palną, a pozostali kosy”21. Represje popowstaniowe dotknęły też Królowy Most. Na szczęś-cie majątek nie został skonfiskowany, tak jak wiele innych pobliskich ma-jątków, np. Michałowo-Niezbudkę przekazano carskiemu pułkownikowi Stankiewiczowi, a  Majówkę otrzymał inny carski pułkownik Kawelin22. Jednym z  najdotkliwszych skutków powstania styczniowego, jakie do-tknęły Królowy Most i  jego właściciela, było zamknięcie rzymskoka-tolickiej kaplicy pw. św. Anny, filii parafii białostockiej, i  zamienienie jej na cerkiew prawosławną. 21 grudnia 1865 r. do generała-gubernatora Kaufmana wpłynęło podanie włościan wsi: Załuki, Pieszczaniki, Kołodno, Nowosiółki, Downiewo, Zasady i  Sokole. Była to prośba o  utworzenie cerkwi prawosławnej w zamkniętym poprzedniego roku kościele katolic- kim. „W Janopolskim kościele zbierali się «miateżniki» [powstańcy] przed wstąpieniem do «bandy» [oddziału powstańczego]. W ogóle wokół tego 19  J. Maroszek, Supraśl. Dzieje klasztoru i miasta [w druku].20  I. Aramowicz, Marzenia. Pamiętnik o ruchu partyzanckim w województwie gro-dzieńskim w 1863 i 1864 roku, w: Zapomniane wspomnienia, oprac. E. Kozłowski, Warszawa 1981, s. 9; P. Powierza, Wspomnienia z Powstania Styczniowego 1863 roku. Testament moralny autora, Białystok 1996, s. 12.21  P. Powierza, Wspomnienia z Powstania Styczniowego…, s. 12.22  P. Borowski, Powstanie 1863 roku: szanse, oceny, tradycje, w: Obok Orła znak Pogoni… Powstańcy styczniowi na Białostocczyźnie, red. Z. Kosztyła, Białystok 1985, s. 72.68miejsca gdzie stoi kościół wiele było ofiar od bestialskich, zdemoralizowa-nych i zajadłych Polaków oddanych swojemu rządowi”23.Jakub Sakowicz zmarł 27 sierpnia 1903 r. w  Białymstoku, w  wie-ku 93  lat. Pozostawił po sobie jedynie córkę Augustę Wiktorię24. Prawdopodobnie był powtórnie żonaty, gdyż w  metryce pogrzebowej w rubryce „Kogo zostawił?” obok córki wpisano wdowę Leokadię urodzo-ną Wojtkiewicz25. Augusta Wiktoria z Sakowiczów Małachowska zmarła w Warszawie 12 lipca 1914 r. Nie udało się odnaleźć żadnych informacji o bracie Janie i siostrze Idalii, po mężu Tołłoczko. Pozostali bracia zarzą-dzali swoimi majątkami ziemskimi. Dionizy Sakowicz posiadał majątek Dubno w powiecie bielskim26. Ożenił się z  Józefą, z  którą miał syna Jana i  córkę Bronisławę. Ta ostat-nia 19  września 1861 r. wyszła za mąż za Włodzimierza Dąbrowskiego. Ślub odbył się w kaplicy pw. św. Anny w Janopolu vel Królowym Moście. Świadkami byli: stryj Jakub Sakowicz, Wacław Karpowicz i Józef Mudkowski – ziemianie powiatu białostockiego. Bronisława Sakowicz miała 24 lata i  należała do kościoła bielskiego. Jej narzeczony (lat 34) był kapitanem Mohylewskiego Pułku Piechoty27. O Janie udało się ustalić tylko tyle, że miał córkę Janinę, po mężu Dederko. Po śmierci Augusty Małachowskiej, córki Jakuba Sakowicza, zo-stał dożywotnim użytkownikiem majątku Janopol vel Królowy Most28. O kolejnym z braci, Witoldzie, też niestety wiemy niewiele. Wiadomo je-dynie, że był właścicielem dwóch wsi w powiecie łomżyńskim w guberni augustowskiej. Były to Siestrzanki i Mocarze29. Z informacji znajdujących 23  CAHB, F. 97, op. 1, nr 102, k. 21 (tłumaczenie z rosyjskiego autorki).24  AAB, Księgi metrykalne, Księga pogrzebów za 1903, nr 453.25  Tamże, nr 65.26  P. Dikov, Spisok ziemlewladinij w grodnienskoj guberni, cz. 1, Grodno 1890, s. 94.27  APB, Księgi metrykalne kościoła janopolskiego, Wypisy o zaślubionych z 1861 r., nr 50, k. 170.28  Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne w Wilnie (dalej: LPAH), F. 604, op. 1, nr 5988, k. 2.29  APB, Komisja Województwa Augustowskiego i Rząd Gubernialny Augustowski, nr 129.69się w testamencie Augusty Wiktorii Małachowskiej wiadomo, że pozosta-wił syna Mariana Sakowicza30.Następny z  braci, Eugeniusz Sakowicz, posiadał dobra Złotniki i  Kożany, i  to właśnie on związał się z  ziemią juchnowiecką31. Z  danych zamieszczonych w  metryce pogrzebowej wynika, że w  chwili śmier-ci był on „ważnym sztatskim sowietnikiem” (rzeczywisty radca stanu)32. W  zaborze rosyjskim taką rangę szlachta otrzymywała za zasługi na rzecz rządu rosyjskiego. Nie wiadomo, czym zasłużył się Eugeniusz, aby otrzymać ten tytuł. Urodził się prawdopodobnie około 1810 r. Poślubił Józefę z  Janiewiczów, córkę Teodozego Janiewicza, właściciela majątku Złotniki. Teodozy Janiewicz, który początkowo był rosyjskim tłumaczem rządowym, w 1810 r. podjął się nauczania języka rosyjskiego w białostoc- kim gimnazjum. Później został sekretarzem gubernatora białostockie-go. Ze związku Eugeniusza Sakowicza i  Józefy z  Janiewiczów urodziło się dwoje dzieci – syn Bronisław oraz córka Józefa Maria Eugenia. Józefa Sakowiczowa zmarła młodo w  1848 r.33 Jej grób znajduje się na starym cmentarzu katolickim w Grodnie, a na płycie nagrobnej widnieje inskryp-cja: „J.W. Radczyni Józefie z Janiewiczów Sakowiczowej dobrej matce i żo-nie ten pomnik żalu i pamięci jej cnót domowych jako wzór do naślado-wania dla jej dzieci. Mąż zasmucony postawił. Umarła 22 września 1848 roku. Żyła lat 29”. Na kolejnych metalowych tabliczkach zachowały się na-pisy, na jednej „Józefa z Sakowiczów Ostromęcka”, a na drugiej „Stanisław Ostromęcki”. Świadczy to o tym, że pochowana jest tam również córka Eugeniusza Józefa, Maria, oraz jej mąż Stanisław Ostromęcki. Józefa Maria z  Sakowiczów Ostromęcka zmarła w  lipcu 1904 r. w  Druskiennikach w wieku 53 lat. Cztery lata później w Domanowszczyźnie jej mąż Stanisław Ostromęcki w wieku 66 lat popełnił samobójstwo34. Eugeniusz Sakowicz zmarł 4 lutego 1903 r. w wieku 93 lat i został pochowany na cmentarzu farnym w Białymstoku35. Zastanawiająca jest zbieżność z rokiem śmierci 30  LPAH, F. 604, op. 1, nr 5988, k. 3.31  P. Dikov, Spisok ziemlewladinij…, s. 77.32  AAB, Księgi metrykalne, Księga pogrzebów za 1903, nr 65.33  J. Maroszek, Pięć wieków Ziemi Juchnowieckiej, Juchnowiec Kościelny 2013, s. 181–182, 194.34  Tamże.35  J.T. Sosnowski, Cmentarz farny w Białymstoku, Białystok 2012, s. 115.70i liczbą lat jego brata Jakuba. Być może byli bliźniakami, może to być rów-nież błędnie wpisany wiek zmarłego36. Założenie w  Złotnikach powstało w  1554 r. jako folwark gospo-darczy i pierwotnie nie miało zbyt rozbudowanej kompozycji ozdobnej. Zlokalizowane zostało w zakolu rzeczki Mionki, która wyznaczała jedną z  granic założenia. Kompozycję podzielono na dwie części: mieszkalno--ogrodową i  gospodarczą. Majątek Złotniki był własnością Jundziłłów, Lewickich, Małachowskich, Janiewiczów. Często też był wydzierżawiany. Od połowy XIX w. majątek Złotniki należał do rodziny Sakowiczów, około 1886 r. właścicielem był Bronisław Sakowicz. Dwór liczył szesnaście pokoi. Na północ od niego usytuowano oficynę. Większość zabudowań gospo-darczych zlokalizowano w części zachodniej założenia. Były tam: wozow-nia, stodoła, obora, lodownia, piwnice. Za dworem znajdowały się sady. Na południe od sadów, w stronę rzeczki Mionki, dawny lasek zamienio-no na park krajobrazowy. Całe założenie ogrodzone zostało drewnianym parkanem z dwoma bramami na drogach dojazdowych od wsi Czerewki i Złotniki37. W 1894 r. majątek wystawiono na licytację, a następnie rozpar-celowano. Grunty zakupili chłopi ze wsi Tryczówka. Zabudowania dwor-skie przeszły na własność Aleksandra i Jana Prokopczuków, którzy sprze-dali je Antoniemu Nalewajce. Bronisław Sakowicz zmarł w 1940 r., niestety nie udało się ustalić, gdzie został pochowany.Losy rodziny Sakowiczów początkowo związane były głównie z ma-jątkiem Janopol vel Królowy Most. Jan Sakowicz rozbudował kilkanaście otrzymanych folwarków w  jeden bardzo duży majątek. Dziedziczący po nim syn Jakub powiększył jego dochodowość. Pozostali bracia Sakowiczowie również posiadali majątki, a jeden z nich, Eugeniusz, związał swe losy z ziemią juchnowiecką i majątkiem Złotniki. Niestety w historii tego rodu wciąż istnieją luki, które należałoby uzupełnić, a ciekawe losy Sakowiczów wymagają dalszych kwerend źródłowych i badań.36  AAB, Księgi metrykalne, Księga pogrzebów za 1903, nr 65.37  Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Białymstoku, Dokumentacja ewiden-cyjna założenia dworsko-ogrodowego w Złotnikach, Białystok 1984, s. 5–8.

Sakowiczowie herbu Pomian i ich związki z ziemią juchnowiecką

https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/14713/1/I_Szymanska_Sakowiczowie_herbu_Pomian_i_ich_zwiazki_z_ziemia_juchnowiecka.pdf

Sakowiczowie herbu Pomian i ich związki z ziemią juchnowiecką

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)