Recenzja książki: "W kręgu kultury książki ewangelików cieszyńskich na przykładzie zbioru druków polskich w Bibliotece i Archiwum im. B.R. Tschammera – do 1918 r." / Jadwiga Picha. – Bielsko-Biała: Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka, 2018. – 258 s.: il. – ISBN 978839435251

Langer, Hanna

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Śląskiego RE-BUŚ

Title: „W kręgu kultury książki ewangelików cieszyńskich na przykładzie zbioru druków polskich w Bibliotece i Archiwum im. B. R. Tschammera - do 1918 r.” / Jadwiga Picha. - Bielsko-Biała, 2018 [recenzja] Author: Hanna Langer Citation style: Langer Hanna. (2018). „W kręgu kultury książki ewangelików cieszyńskich na przykładzie zbioru druków polskich w Bibliotece i Archiwum im. B. R. Tschammera - do 1918 r.” / Jadwiga Picha. - Bielsko-Biała, 2018 [recenzja]. "Bibliotheca Nostra" (2018), nr 1, s. 187-191.  BiBliotheca Nostra. Śląski kwartalnik naukowyNr 1 (51) 2018, s. 187-191W kręgu kultury książki ewangelików cieszyńskich na przykładzie zbioru druków polskich w Bibliotece i Archiwum im. B.R. Tschamme-ra – do 1918 r. / Jadwiga Picha. – Bielsko-Biała: Pedagogiczna Biblio-teka Wojewódzka, 2018. – 258 s.: il. – ISBN 9788394352516hanna lanGer11śląsk Cieszyński to region, w którym książki gromadzili przedstawi-ciele wszystkich warstw społecznych i różnych wyznań. Do znanych cie-szyńskich bibliofilów należy Jerzy Gajdzica (1777-1840) z Cisownicy koło Ustronia. Był on nie tylko właścicielem jednej z pierwszych chłopskich bibliotek na Śląsku Cieszyńskim, ale także autorem „zapiśnika” – ręko-pisu zawierającego fragmenty różnych książek, opisy faktów historycznych, odnotowane pieśni religijne, wiadomości przyrodnicze czy np. informacje o rodzinie – i posiadaczem pierwszego chłopskiego ekslibrisu na ziemi cie-szyńskiej. Podobnie jak Jerzy Wacławik (zm. przed 1796 r.) z Zamarsk J. Gajdzica darował książki swoim dzieciom, które pomnażały odziedzi-czone kolekcje.Kilkadziesiąt tomów zgromadził też Jerzy Fryderyk Bludowski (1655-1730), przedstawiciel śląskiej szlachty protestanckiej o polskich tradycjach. Po śmierci J.F. Bludowskiego księgozbiór stał się własnością jego zięcia, Adolfa Bogumiła Schmelinga, oraz córki Marii Luizy. Około 1750 r. obie biblioteki przekazano do cieszyńskiego kościoła ewangelickiego, a z cza-sem stały się one zalążkiem przyszłej książnicy zborowej2. Ufundował ją Bogumił Rudolf Tschammer (1711-1787) z Iskrzyczyna, adwokat i wielo-letni kasjer cieszyńskiego zboru. Ofiarował on swój księgozbiór, liczący 500 dzieł, oraz przekazał dotację pieniężną służącą dalszemu powiększaniu zborowej kolekcji. Obecnie zbiory te przechowywane są w Bibliotece i Archiwum im. B.R. Tschammera. Licząca około 23 000 tomów kolekcja stanowi przed-miot dociekań zarówno o charakterze informacyjnym, jak również badań ukazujących proces tworzenia się systemu książki na Śląsku Cieszyńskim (Broda, 1970; Gładkiewicz, red., 1997; Łaskarzewska, red., 1993; Pawło-wiczowa, 1986; Pawłowiczowa, 1988). W nurt badań drugiego typu wpisuje 1 Uniwersytet Śląski w Katowicach, Instytut Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej.2 Wedle wyników ostatnich badań początki kolekcji biblioteki kościelnej sięgają 1709 r. (Gabryś, 2013).188  BiBliotheca Nostra. Śląski kwartalNik Naukowy Nr 1 (51) 2018się publikacja Jadwigi Pichy. Autorka zbadała polską część cieszyńskiej kolekcji, obejmującą książki wydane do 1918 r. Swoje rozważania prowa-dziła uwzględniając aspekty księgoznawcze i kulturowe, dążąc do przed-stawienia rozwoju kultury książki na Śląsku Cieszyńskim na tle procesu kształtowania się tożsamości narodowej, religijnej i kulturowej społeczno-ści ewangelickiej. Podczas selekcji badanych dzieł J. Picha zastosowała kryterium językowe i terytorialne, wybierając 303 druki wydane w języku polskim w Cieszynie spośród wszystkich tomów zgromadzonych w zborowej bibliotece. Dostrzegła przy tym konieczność przeprowadzenia kolejnych, podobnych badań w odniesieniu do literatury i kultury przede wszystkim niemiecko- i czeskojęzycznej. Publikację otwiera obszerny Wstęp, który stanowi interesujące wpro-wadzenie do ukazanych w kolejnych częściach analiz. Uwidoczniono w nim zjawisko wielokulturowości Śląska Cieszyńskiego na tle procesu tworzenia się świadomości narodowej około połowy XIX w., polegającego m.in. na osią-gnięciu przez język polski, w jego odmianie gwarowej, równouprawnienia z językami niemieckim i czeskim w drugiej połowie XIX w. Wpływ na rozwój kultury polskiej miała także sytuacja wyznaniowa regionu, w tym pojawie-nie się znacznej grupy ludności ewangelickiej. Charakterystyczna dla niej potrzeba codziennego czytania Biblii sprzyjała nie tylko wzrostowi poboż-ności, ale także opanowaniu umiejętności czytania. Wszystkie te ustalenia mają istotne znaczenie dla postawionej przez Autorkę tezy o znaczeniu lek-tury w życiu codziennym ewangelików. Na uwagę zasługuje również zwięźle przedstawiona historia narastania zasobu ewangelickiej biblioteki, chociaż – jak Autorka dodaje – dokładne rozpoznanie wielkości kolekcji nie jest obecnie możliwe ze względu na brak dokończonych prac nad inwentarzami i katalogami. Sprawa porządkowania cieszyńskiej kolekcji zawsze była jed-nak ważna, a rejestrowaniem zbiorów zajmowali się m.in. Jan Muthmann (1685-1747), pierwszy pastor cieszyńskiej parafii ewangelickiej, a wiele lat później Jan Wantuła (1877-1953) i Jan Broda (1911-2007) – dwaj cieszyń-scy bibliofile. Sporządzone katalogi, mimo że nie są dokładne, dają ogólną informację o wielkości i strukturze zasobów.Przeprowadzona analiza polskojęzycznego fragmentu księgozbioru ukazuje szeroki kontekst funkcjonowania książki na Śląsku Cieszyńskim – uwarunkowania historyczne, społeczne i kulturowe, które wpłynęły na zróżnicowanie społeczności cieszyńskiej. Dla jej ewangelickiej czę-ści istotne znaczenie miał okres prześladowań w czasie kontrreformacji. Zwyczajem stało się wówczas odprawianie w domach nabożeństw, w cza-sie których czytano Biblię, kazania z postylli i śpiewano pieśni z kancjo-nału. Dzięki tym praktykom religijnym – jak wspomniano w recenzowanej publikacji – wzmacniano wiarę, jak również upowszechniano umiejętność czytania, którą dzieci opanowywały zazwyczaj przed rozpoczęciem nauki szkolnej. Tezy te Autorka ilustruje fragmentami wspomnień m.in. Jana 189recenzje i omówieniaPindóra (1864-1919), które pokazują miejsce książki w życiu codziennym ewangelików.Badaną część kolekcji zgromadzonej w cieszyńskim kościele ukazano jako konglomerat poszczególnych grup piśmiennictwa. Ze względu na charakter biblioteki, jej największy fragment obejmuje literaturę religijną w postaci 181 egzemplarzy poddanych dalszej analizie. Autorka wymie-niła i omówiła wydania modlitewników, katechizmów, Biblii, kancjonałów i postylli. Autorami licznych druków byli pastorzy ewangelickiego zboru, m.in. J. Muthmann, Samuel Ludwik Zasadius (1695-1756), Jan Kłapsia (1759-1805) i Jerzy Bogusław Heczko (1825-1907). Świadectwami życia religijnego były też – zdaniem Autorki – druki okolicznościowe, dokumen-tujące niejednokrotnie ważne wydarzenia w życiu ewangelickich parafii na Śląsku Cieszyńskim, jak wydawnictwa przedstawiające historię zborów, przybliżające sylwetki pastorów, obejmujące sprawozdania roczne i in. Opi-sano także publikacje na temat np. historii reformacji i dziejów kościoła ewangelickiego, dotyczące teologii porównawczej czy też prace charaktery-zujące życie religijne współwyznawców z innych krajów – które do druków okolicznościowych nie należą. W tej części pracy J. Picha omówiła ponadto mniej liczne wydawnictwa katolickie znajdujące się w zborowej bibliotece, np. pozycje ogłoszone przez stowarzyszenie Dziedzictwo bł. Jana Sarkan-dra w Cieszynie (1873). Informacje te zostały uzupełnione o proweniencje zamieszczone w ofiarowanych zborowi tomach, które potwierdzają m.in. tradycję przekazywania książek z pokolenia na pokolenie i praktykę obda-rowywania się książkami. Charakterystyka ta dokumentuje rynek książki religijnej, jak również dzięki różnorodnym przykładom ukazuje zaintereso-wania czytelnicze cieszyńskich ewangelików.Drugą grupę piśmiennictwa omówionego w recenzowanej książce sta-nowiły publikacje edukacyjne (49). Autorka szczegółowo ukazała wydawnic-twa o charakterze szkolnym i naukowym. Podkreśliła, że wśród pierwszych polskich podręczników szkolnych, pochodzących z pierwszej połowy XIX w., znajdowały się też książki kościelne, śpiewniki i słowniki, których autorami byli często księża związani z cieszyńskim zborem. Najpierw używano pod-ręczników czeskich i niemieckich, a dopiero dzięki inicjatywie nauczycieli cieszyńskich powstały podręczniki polskie. Na tle innych autorów tego typu dzieł wyróżniał się Jan Śliwka (1823-1874), który opracował kilkanaście polskich książek wykorzystywanych w ewangelickich szkołach na Śląsku Cieszyńskim. Spośród poradników i literatury fachowej Autorka opisała natomiast publikacje na temat np. rolnictwa, higieny i prawa. Rozdział poświęcony wydawnictwom z zakresu problematyki spo-łeczno-politycznej (39) dotyczy głównie druków ogłoszonych przez polskie towarzystwa kulturalno-oświatowe, np. Czytelnię Ludową w Cieszynie, czy organizacje i ugrupowania związane z polskim ruchem narodowym, jak np. Polityczne Towarzystwo Ludowe. Odnalezione zostały też prace na temat 190  BiBliotheca Nostra. Śląski kwartalNik Naukowy Nr 1 (51) 2018życia i aktywności działaczy narodowych, m.in. Pawła Stalmacha (1824-1891) – redaktora „Gwiazdki Cieszyńskiej”. Do tej grupy druków J. Picha zaliczyła także sprawozdania roczne Macierzy Szkolnej dla Księstwa Cie-szyńskiego (od 1918 r. przyjęła nazwę Macierz Szkolna Ziemi Cieszyńskiej), jednej z najstarszych śląskich organizacji patriotycznych, która koncentro-wała się na działalności oświatowej i szkolnej. Dopełnieniem problematyki społeczno-politycznej jest charakterystyka aktywności instytucji ewange-lickich i ich roli w rozwoju społeczno-kulturalnym Śląska Cieszyńskiego. Polegała ona m.in. na upowszechnianiu czytelnictwa, organizowaniu prelekcji, jak również rozwijaniu ruchu teatralnego i sportowego. Uwagę Autorki skupiła działalność Towarzystwa Ewangelickiego Oświaty Ludowej w Cieszynie (od 1905 r. znane jako Towarzystwo Ewangelickie) i Czytelni Ewangelickiej. Działały też stowarzyszenia prowadzące działalność chary-tatywną, jak np. Ewangelickie Stowarzyszenie Niewiast w Cieszynie. Trzeba podkreślić, że J. Picha udokumentowała funkcjonowanie tych instytucji, nieraz mało znanych, poprzez opis zgromadzonych w bibliotece zborowej publikacji, najczęściej statutów. Część publikacji poświęconą analizie zawartości polskiego fragmentu kolekcji zgromadzonej w Bibliotece i Archiwum im. B.R. Tschammera zamyka charakterystyka wydawnictw o treści literackiej i muzycznej. Jest to zespół nieliczny, bo liczący zaledwie 32 pozycje. Omówione druki, jak np. dzieła literatury religijnej czy śpiewniki, można było włączyć do uprzednio wydzielonych działów. W przypadku wydawnictw muzycznych (23 pozycje) zamysłem Autorki było zapewne podkreślenie znaczenia śpiewu w prak-tykach religijnych ewangelików. Śląsk Cieszyński jest bowiem regionem bogatym pod względem kultury muzycznej. Dla folkloru muzycznego nie-małe zasługi mieli Andrzej Hławiczka (1866-1914) i jego syn Karol Hła-wiczka (1894-1976) oraz Jan Tacina (1909-1990).Dłużej warto zatrzymać się nad ostatnim rozdziałem omawianej publikacji zatytułowanym Recepcja polskiej książki cieszyńskiej w śro-dowisku luterańskim, przygotowanym w znacznym stopniu na podstawie proweniencji. Zapiski proweniencyjne J. Picha podzieliła na instytucjo-nalne (a tutaj na znaki własnościowe niegdysiejszej Biblioteki Tscham-mera i należące do firm księgarskich, urzędów parafialnych, organizacji i stowarzyszeń) i prywatne (należące do pastorów, księży, wiernych; okre-ślające dane osobowe właściciela; anonimowe zapiski i notatki). Te znaki własnościowe ukazują losy książek przed zdeponowaniem ich w biblio-tece zborowej. Wskazują też nazwiska ich właścicieli, czyli dokumentują istnienie prywatnych bibliotek, np. szerzej opisanego zbioru Jana Sto-nawskiego (1870-1957) i Oskara Michejdy (1885-1966), oraz dowodzą funkcjonowania często mało znanych instytucji. Przede wszystkim jednak są one świadectwem kultury czytelniczej cieszyńskich ewangelików, co Autorce w pełni udało się ukazać.191recenzje i omówieniaPublikację uzupełnia Wykaz źródeł i literatury. J. Picha wymieniła pozy-cje znajdujące się w Bibliotece i Archiwum im. B.R. Tschammera w Cieszy-nie (zaznaczając występujące w nich proweniencje i sygnatury książek), następnie Inwentarze i katalogi (ich autorem jest J. Broda, wspomniany już bibliofil ze Śląska Cieszyńskiego), Pamiętniki i wspomnienia oraz Opraco-wania. Pracę uzupełniają fotografie (jest ich 45) ciekawszych proweniencji umieszczonych w badanych drukach. Broda, J. (1970). Biblioteka im. Tscham-mera w Cieszynie. Biuletyn Informacyj-ny Biblioteki Śląskiej, 15(1-4), 83-88.Gabryś, M. (2013). Pierwsi donatorzy lu-terańskiej biblioteki kościelnej: przyczy-nek do dziejów Biblioteki i Archiwum im. Bogumiła Rudolfa Tschammera w Cieszynie. Sobótka, 68(1), 9-21.Gładkiewicz, R. (red.). (1997). Historyczne księgozbiory Cieszyna na tle śląskim: rola kulturowa i przedmiot badań. Cie-szyn: Książnica Cieszyńskim.Łaskarzewska, H. (red.). (1993). Cieszyń-skie księgozbiory historyczne: materiały z sesji naukowej Cieszyn, 18-20 listopa-da 1991 r. Warszawa: Biblioteka Naro-dowa.Pawłowiczowa, M. (1986). Książka polska i biblioteka na Śląsku Cieszyńskim w la-tach 1740-1920. Katowice: Wydawnic-two Uniwersytetu Śląskiego.Pawłowiczowa, M. (1988). Księgozbiory prywatne na Śląsku Cieszyńskim w la-tach 1740-1920. Roczniki Biblioteczne, 32(1), 207-224.Bibliografia

„W kręgu kultury książki ewangelików cieszyńskich na przykładzie zbioru druków polskich w Bibliotece i Archiwum im. B. R. Tschammera - do 1918 r.” / Jadwiga Picha. - Bielsko-Biała, 2018

https://rebus.us.edu.pl/bitstream/20.500.12128/14351/4/Langer_w_kregu_kultury_ksiazki.pdf

„W kręgu kultury książki ewangelików cieszyńskich na przykładzie zbioru druków polskich w Bibliotece i Archiwum im. B. R. Tschammera - do 1918 r.” / Jadwiga Picha. - Bielsko-Biała, 2018

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Śląskiego RE-BUŚ