Recenzja: Stanisław Strękowski, Sofiologia św. Grzegorz z Nyssy. Elementy teologii trynitarnej i antropologii w Homiliach do Pieśni nad Pieśniami, Wydawnictwo WAM, Kraków 2006, 396 s

Myszor, Wincenty

Repozytorium Uniwersytetu Śląskiego RE-BUŚ

               Title: Sofiologia św. Grzegorza z Nyssy - recenzja  Author: Wincenty Myszor  Citation style: Myszor Wincenty. (2009). Sofiologia św. Grzegorza z Nyssy - recenzja. "Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne" (T. 42, z. 1 (2009), s. 244-248).  RECENZJE244Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne 2009, t. 42, z. 1, s. 244–248Stanisław Strękowski, Sofiologia św. Grzegorz z Nyssy. Elementy teologii tryni-tarnej i antropologii w Homiliach do Pieśni nad Pieśniami, Wydawnictwo WAM, Kraków 2006, 396 s.Podstawowym zagadnieniem tej rozprawy jest przedstawienie tego, co autor nazywa „sofiologią”, czyli ujęcie tematyki filozoficznej i teologicznej jako mądro-ści („sof…a”) czyli „umiłowania mądrości”, które autor zdefiniował jako „poszu-kiwanie i poznanie prawdy, poszukiwanie i umiłowanie dobra, za pośrednictwem rzeczywistości widzialnej, pragnienie i ustawiczne dążenie do rzeczywistości nie-materialnej, duchowej, niewidzialnej, wiecznej” (s. 5). Sofiologię rozumie także jako wykorzystanie przez autora chrześcijańskiego „klasycznych filozofów grec-kich w refleksji teologicznej” oraz połączenie tego z poszukiwaniem religijnym w tradycjach wschodnich, zwłaszcza w myśli biblijnej, nurtu mądrościowego (s. 6). Strękowski w rozumieniu sofiologii odwołał się do podobnych opracowań (T. Spidlik, La sophiologie de S. Basile, Rome 1961 oraz P. Evdokimowa, według polskiego tłumaczenia dzieła, Prawosławie, Warszawa 1986). W tym opracowa-niu teologii prawosławnej pojawia się Grzegorz z Nyssy jako ten, który wskazu-jąc na element kosmiczny – świat pozytywnie ujęty jako droga do Boga – twier-dził, że „w miarę swego zjednoczenia z Duchem świętym człowiek poznaje piękno świata”. Św. Grzegorz z Nyssy mówi o „wrodzonym ruchu duszy, który unosi ją ku pięknu duchowemu” (s. 6, przyp. 1). Wybór Homilii do Pieśni nad Pieśniami jako źródła poznania sofiologii Grzegorza z Nyssy uzasadnił poglądem samego Grzegorza, który sądził, że „Pieśń nad Pieśniami” „stanowi ostatni etap postę-powania w mądrości człowieka” wobec „pierwszego etapu pouczeń w „Księdze Przysłów” (s. 7). Tematyka rozprawy ks. Strękowskiego jest nowatorska. Poza analogiczną roz-prawą Tomasza Spidlika na temat sofiologii Bazylego Wielkiego, ew. M. Szrama (Chrystus-Mądrość Boża według Orygenesa, Lublin 1997) nie znajdziemy w świa-towej literaturze opracowania wprost o Grzegorzu z Nyssy. Autor rozprawy po-służył się wydaniem tekstu greckiego z niemieckim tłumaczeniem i komentarzem F. Dünzla, w serii Fontes Christiani. Inne dzieła Grzegorza z Nyssy zna na pod-stawie krytycznych wydań w serii Gregorii Nysseni Opera. Autor rozprawy habi-litacyjnej wykorzystał także inne wypowiedzi „mądrościowe” Grzegorza z Nyssy,poza homiliami do „Pieśni nad Pieśniami”, o ile wiązały się tematycznie. Baza źró-RECENZJE 245dłowa, którą Autor wykorzystał, wydaje się właściwa. W analizie tekstów zastoso-wał metodę filologiczną, to jest tłumaczenie wypowiedzi Grzegorza z Nyssy, pa-rafrazę i analizę terminologiczną (badanie pola znaczeniowego). Treść rozprawy habilitacyjnej podzielił na trzy odcinki: 1) Terminologia sofio-logiczna, 2) Mądrość Trójjedynego Boga i 3) Człowiek i Mądrość. Odpowiedział tym samym na zapowiedź w podtytule pracy: „Elementy teologii trynitarnej i antropologii”. Jeszcze bardziej skrótowo można by ująć zagadnienie w dwu aspektach: „mądrość” Boga i „mądrość” człowieka w „Homiliach do Pieśni nad Pieśniami”. Pozostaje do wyjaśnienia, dlaczego Autor zajął się przede wszystkim tymi „Homiliami”. Próżno by szukać odpowiedzi w uwagach wstępnych Autora („Źródła” s. 10 i n.). Wygląda na to, że chodzi o wybór aprioryczny bez głębsze-go uzasadnienia. Pewne uzasadnienie rzeczowe znajdziemy jednak w rozprawie w innym miejscu. Zastanawiając się nad mądrością jako celem wychowania, przy wykorzystaniu trzech ksiąg sapiencjalnych Starego Testamentu (Księga Przysłów, Księga Koheleta i Pieśni nad Pieśniami) wyjaśnia, powołując się na Grzegorza z Nyssy (a ten znów na Orygenesa), że w „Pieśni nad Pieśniami” egzegeta może znaleźć najwyższy stopień zbliżenia do mądrości (por. s. 37 i 79, 87 i n. Por. tak-że inne uwagi na s. 259). Tu Autor rozprawy mógł znaleźć rzeczowe uzasadnie-nia dla preferencji „Homilii” do tej księgi Grzegorza z Nyssy jako tekstu źródło-wego dla badania „sofiologii”. W pierwszej części analizuje terminologię sofiologiczną, to jest zakres zna-czeniowy takich terminów jak sof…a, qewr…a, gnîsij, —pist»mh, filosof…a, pa…deusij, oraz pojęcia pochodne. Przeprowadza najpierw analizę tych pojęć w tek-stach biblijnych, następnie w tradycji kultury helleńskiej, pogańskiej i chrześci-jańskiej. W tym zakresie przede wszystkim powołuje się opracowania innych ba-daczy. Z badań terminologicznych ks. Strękowskiego wynika, że w homiliach do „Pieśni nad Pieśniami” szczególne rolę odegrało pojęcie qewr…a oraz pochodne (s. 42-65), które Grzegorz zastosował do wyjaśnienia znaczenia Pisma Świętego (por. obszerny ekskurs s. 54, przyp. 151!) jak i opisu mistycznego zjednoczenia człowieka z Bogiem. Mniejsze znaczenie w dziele Grzegorza z Nyssy miały inne terminy. Analiza podstawowych pojęć „sofiologicznych” w homiliach okazała się pożyteczna w dalszych badaniach teologii Grzegorza. Autor wykazał ich pocho-dzenie, tradycję znaczeniową w piśmiennictwie teologicznych przed Grzegorzem oraz związki z innymi dziełami tego Ojca Kościoła. Nie mogę się jednak zgodzić ze wszystkimi uwagami Autora rozprawy. Nie jest tak, jak twierdzi Autor, że ter-min filosof…a i pochodne nabrał dopiero „sofiologicznego” znaczenia (to jest: połączenie dążenia do prawdy z dążeniem do doskonałości moralnej), w ujęciu chrześcijańskich autorów (tak twierdzi na s. 77 i n.; 85 i n.). Ujęcie „mądrościo-we” filozofii znajdziemy także u filozofów pogańskich, zwłaszcza w epoce helle-nistycznej i Cesarstwa Rzymskiego (na przykład u Plutarcha!). W części II pracy Autor zajął się „mądrością” Boga, na ile jest ona poznawal-na i dostępna dla człowieka. Według Grzegorza, jak przekazuje to Autor rozprawy, „mądrość” Boga jest dostępna człowiekowi pośrednio, dzięki obserwacji wszech-świata, i bezpośrednio, ze słowa objawionego, czyli z Pisma Świętego. Poznanie „mądrości” Boga łączy się wprost z zagadnieniem poznania samego Boga. Ten ści-sły związek przymiotu Boga, czyli mądrości, z samym Bogiem, z jego istotą, dla Autora rozprawy stał się okazją głębokich dygresji, a nawet odchodzenia od głów-nego tematu swojej rozprawy. Autor z konieczności musiał się zająć zagadnieniem poznania Boga w ogóle zajmując się zagadnieniem poznania Jego mądrości (por. RECENZJE246s. 121 i n. i 138 n.). Podobnie stało się także z innymi zagadnieniami „mądrości”;dostępu człowieka do bożej mądrości, czyli obdarowaniu go łaską, udziału w ży-ciu bożym człowieka. Niemal we wszystkich tych zagadnieniach Autor rozprawyrozbudował ją bardzo obszernie, analizując bardzo szczegółowo i w różnorod-nych kontekstach wypowiedzi Grzegorza z Nyssy. Najbardziej owocne dla bada-nia chrześcijańskiego znaczenia „mądrości Boga” mają analizy związane z poję-ciem „opatrzności” (prono…a, por. s. 149-158), która mając w ujęciu Grzegorzaprzede wszystkim biblijną genezę, była przeciwstawieniem dla pogańskiego uję-cia „losu” fatum. W tym aspekcie „mądrość Boga” zwłaszcza w odniesieniu do„ekonomii zbawienia”, czyli do planu zbawczego Boga, jawi się jako „mądrość”mająca na celu dobro człowieka, czyli jego zbawienie.Idąc za Grzegorzem z Nyssy, pominął jednak analizę komentarza do Prz 8,23 (Mądrość Boża stworzona przed innymi stworzeniami). Nie oznacza to jednak, ja-koby Grzegorz skapitulował w dyskusji z arianami, którzy na ten werset biblijny się powoływali. Autor rozprawy nie zauważył tylko, że w homiliach nie poruszał tego zagadnienia z czysto duszpasterskiego względu. Wrócił do tego zagadnienia w innym miejscu, analizując naukę Grzegorza o Chrystusie jako mądrości Bożej (s. 140 i n. i 165 i n.). Ale i tu warto zauważyć, że nie mógł się powołać na wypo-wiedzi Grzegorza w homiliach. Odwołał się do innych jego dzieł, bądź do opraco-wań tego zagadnienia. Autor zna bardzo bogatą literaturę przedmiotu w tym wzglę-dzie. Wydaje się jednak, że tematyka w tej części rozprawy („Mądrość w życiu wewnętrznym Trójcy Świętej” i następny s. 122-143) w bardzo małym stopniu do-tyczy „Homilii do Pieśni nad Pieśniami”. Autor odwołał się tu tylko do 3 cytatów z tego dzieła, zresztą bez głębszej analizy. Całe swoje rozumowanie oparł na in-nych dziełach Grzegorza, przede wszystkim polemicznych i opracowaniach. Skoro jednak sięgał także do opracowań, to szkoda, że pominął bardzo ważne opraco-wanie „sofiologii” w przekazie nowotestamentalnym, Felix Christ, Jesus-Sophia, Die Sophia-Christologie bei den Synoptikern, Zurich 1970, które z pewnością po-mogło by mu opracować aluzje nowotestamentalne w Homiliach Grzegorza (mó-wi o nich przede wszystkim na s. 176 i n.). Mądrościowy wątek w rozprawie, który nawiązuje do chrystologii („Chrystus jako Mądrość Boga”: 2.3.1-6, s. 165-183) jest właściwie wykładem chrystologii Grzegorza z Nyssy, nie rozwija tylko i wyłącznie zagadnienia zaznaczonego w ty-tułach podrozdziałów. W tej kwestii, a więc szeroko pojętej chrystologii Autor roz-prawy wykorzystał niemal wszystkie opracowania. W rozprawie nie jest to jednak zawsze dobrze udokumentowane. Zna wprawdzie bardzo ważną rozprawę z teologii patrystycznej na temat „udziału” człowieka w boskim życiu (F. Normann, Teilhabe – ein Schlüsselwort der Vätertheologie, Münster 1978, dotyczące Grzegorza z Nyssy, s. 219-236), co wykazał w wykazie bibliograficznym, ale nie znalazłem konkret-nego zastosowania albo stosunku Autora rozprawy do cytowanej pracy. A wydajemi się, że na s. 189 swojej rozprawy powinien to uczynić.Nie jestem także pewien, czy Autor dobrze postąpił umieszczając w części do-tyczącej „Bożej mądrości” zagadnienie opatrzone tytułem „Stworzenie człowieka” (s. 144-149), pod względem konstrukcji rozprawy, bardziej nadawała się ta część do działu „antropologii”. Nie mogę tu także zaakceptować wyrażenia „dywinizator kosmiczny” (kalka francuskiego „l’homme divinisateur cosmique”), zwłaszcza, że Autor znalazł dobre tłumaczenie opisowe tego wyrażenia: „(człowiek) pośredni-kiem przebóstwienia w wymiarze kosmicznym. Niezależnie od związku z głównym tematem rozprawy poszukiwania Autora, zwłaszcza uściślenia terminologiczne, RECENZJE 247opis zakresu znaczeniowego pojęć, są bardzo cenne. I tak, zajmując się zagadnie-niem „Mądrości [Bożej] przebóstwiającej” (s. 186-209) z konieczności musiał się zająć samym terminem „przebóstwienia” (q˜wsij), jego związku z innym bardzo ważnym dla greckiej teologii terminem „boskich mocy” (—n˜rgeiai), jak również z bliskoznacznymi pojęciami (sugg˜neia, parrhs…a, kr©sij, metoc», metous-…a), które łączą się z ideą „przebóstwienia” a pośrednio także z udziałem człowieka w Bożej mądrości. Wszystkie te analizy wzbogacają rozprawę o dodatkowe wartości.W III części pracy Autor zajął się antropologicznym aspektem „mądrości” („Człowiek i mądrość”), a więc na ile Boska mądrość może być udziałem człowie-ka i co oznacza, że mądrość cechuje człowieka jako cnota. W tej części pracy wraca do idei stworzenia człowieka na obraz i podobieństwo Boga, a więc do antropolo-gii teologicznej. W opisie tego zagadnienia wykorzystuje metodę wyjaśniania po-jęć „technicznych”; terminologię – jego zdaniem stoicką – yuc», noàj, di£noia, logismÒj, ale nie analizuje pojęć podstawowych e„kèn i Ðmo…wsij, a występują one w obszernie przytoczonych cytatach z Homilii do Pieśni nad Pieśniami (por. s. 216 i n.). Autor nie skorzystał tu ze swojej filologicznej wiedzy, aby dokładnieprzeanalizować te pojęcia.Tematyka antropologiczna tej części rozprawy (s. 210-232) łączy się dość luź-no z głównym nurtem, czyli z zagadnieniem mądrości. Do zagadnienia mądro-ści wprost wraca w części poświęconej antropologii moralnej („Mądrość ludzka”, s. 232-275). Analiza wypowiedzi Grzegorza z Nyssy w tym ujęciu jest bardzo cen-na i źródłowo dobrze uzasadniona. Autor rozprawy odwołuje się także do analizypola znaczeniowego podstawowych pojęć (frÒnhsij, sof…a, kalokagaq…a, b…ojfilosofikÒj) do ich chrześcijańskiego rozumienia w pismach Grzegorza z Nyssy.Z łatwością można jednak zauważyć przewagę intelektualnego ujęcia życia mo-ralnego człowieka „mądrego”, a więc przemożny wpływ myśli greckiej. Pełniachrześcijańskiej mądrości to dążenie do zjednoczenia z Bogiem przez upodobnie-nie do Boga (tu znów można zaobserwować wpływ filozoficznej myśli greckiej!)i zjednoczenie mistyczne. Autor odwołał się tu do bardzo ważnego pojęcia w my-śli Grzegorza, czyli do —p˜ktasij „dążenie (do oglądu, zjednoczenia z Bogiem).Mimo zaznaczenia w tytule podrozdziału (s. 256) tym razem nie przeanalizowałgo dokładnie. Zajął się natomiast bardzo interesującym terminem dla „wewnętrz-nego oglądu Boga”, a mianowicie šnstasij, który ustalił w znaczeniu „tryb ży-cia” „postawa”. W procesie upodobnienia się do Boga Grzegorz przyznał najwięk-sze znaczenie życiu moralnemu i cnocie miłości (s. 275-289). Tym samym okazałsię bardziej chrześcijańskim teologiem niż greckim filozofem. Ostatnim zagadnie-niem, którym zajął się Autor rozprawy, to związek ekstazy w mistyce Grzegorzaz Nyssy z mądrością. Autor wyróżnił specyficzne ujęcie Grzegorza, odróżniające-go go od jego wielkiego nauczyciela, Orygenesa. Grzegorz nie odróżniał mistykiBoga od mistyki Chrystusa. Mistyka ekstazy sytuuje się – zdaniem autora rozpra-wy – w teologii apofatycznej Grzegorza z Nyssy.Rozprawa ks. Strękowskiego zasługuje na uznanie i stanowi znaczący postęp w badaniu teologii Grzegorza z Nyssy w Polsce. W czasie lektury znalazłem wpraw-dzie poważniejsze uchybienia, które już przedstawiłem w recenzji. Muszę jeszcze dodać zagadnienia, których nie bardzo rozumiem: Dlaczego Autor opatrzył i Syna Bożego, i Ducha Świętego określeniem „Jednorodzony” (s. 130)? Jaką kierował się zasadą, gdy jedne teksty Grzegorza z Nyssy przytaczał w greckim oryginale (bez tłumaczenia lub z tłumaczeniem polskim)? Powołując się na tłumaczenia innych autorów, czasem zaznaczał ich autorstwo, ale częściej opuszczał wzmianki o nich RECENZJE248(np. w bibliografii)? Dlaczego wskazując na wpływ teologii Ireneusza z Lyonu na myśl Grzegorza z Nyssy (np. s. 221), nie podał żadnego uzasadnienia? Praca została dobrze zredagowana wydawniczo. Znalazłem jednak kilka błę-dów (s. 55, w. 10 od góry; chyba winno być fusik¾ qewr…a, s. 156, przypis 449 powinno być: „Die Grundlagen heilsgeschichtlichen...”; s. 258 , 6 wiersz od dołu, chodzi raczej o „gnoseologiczny” ; s.279, 4 wiersz od dołu, powinno być raczej: „Ojcowie Kościoła zaadaptowali...”; inne „literówki” czytelnik poprawi z łatwo-ścią samodzielnie). Uwagi krytyczne nie przekreślają ogromnej naukowej wartości pracy. Jest to rozprawa, chyba pierwsza w polskiej literaturze na temat Grzegorza z Nyssy o tak wielkim wymiarze. Ks. Wincenty Myszor

Sofiologia św. Grzegorza z Nyssy - recenzja

https://rebus.us.edu.pl/bitstream/20.500.12128/22311/1/Myszor_Sofiologia_sw_Grzegorza.pdf

Sofiologia św. Grzegorza z Nyssy - recenzja

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Śląskiego RE-BUŚ