"Stare druki i ich konserwacja” to tytuł seminarium szkoleniowego
zorganizowanego w dniach 18-19 kwietnia 2016 r. w Bibliotece Diecezjalnej
w Toruniu przez Federację Bibliotek Kościelnych FIDES. Udział w szkoleniu
wzięli pracownicy piętnastu bibliotek naukowych, gromadzących
zbiory zabytkowe[…

Kycler, Maria

Warząchowska, Bogumiła

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Śląskiego RE-BUŚ

             Title: Seminarium szkoleniowe "Stare druki i ich konserwacja" : Toruń, 18-19 kwietnia 2016 r.  Author: Maria Kycler, Bogumiła Warząchowska  Citation style: Kycler Maria, Warząchowska Bogumiła (2016). Seminarium szkoleniowe "Stare druki i ich konserwacja" : Toruń, 18-19 kwietnia 2016 r.. "Bibliotheca Nostra. Śląski Kwartalnik Naukowy" (2016, nr 2, s. 139-144).  MARIA KYCLER1BOGUMIŁA WARZĄCHOWSKA2SEMINARIUM SZKOLENIOWE„STARE DRUKI I ICH KONSERWACJA”TORUŃ, 18-19 KWIETNIA 2016 R.BIBLIOTHECA NOSTRA. ŚLĄSKI KWARTALNIK NAUKOWYNR 2 (44) 2016, S. 139-1441     2„Stare druki i ich konserwacja” to tytuł seminarium szkoleniowego zorganizowanego w dniach 18-19 kwietnia 2016 r. w Bibliotece Diecezjalnej w Toruniu przez Federację Bibliotek Kościelnych FIDES. Udział w szko-leniu wzięli pracownicy piętnastu bibliotek naukowych, gromadzących zbiory zabytkowe.Odpowiedzialność za część merytoryczną spoczęła na pracownicach Zakładu Konserwacji Papieru i Skóry Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, które pod kierunkiem prof. dr hab. Elżbiety Jabłońskiej wygłosiły cykl wykładów poświęconych różnym aspektom konserwacji starych druków oraz – jako czynne konserwatorki zabytków – przygotowały pokaz wybranych projektów konserwatorskich, realizowanych w oparciu o zagrożone obiekty Archiwum Akt Dawnych Diecezji Toruńskiej i Biblioteki Diecezjalnej.Spotkanie otworzył wykład E. Jabłońskiej pt. Lepiej zapobiegać niż leczyć. Konserwacja zapobiegawcza zabytkowych księgozbiorów. Prele-gentka zdefi niowała pojęcia ‘konserwacji zapobiegawczej’ i ‘konserwacji--restauracji’, a następnie bardzo obszernie i szczegółowo omówiła zasady przeprowadzania audytu konserwatorskiego. Ma on na celu zdefi niowanie zagrożeń, m.in.: określenie stanu technicznego budynku biblioteki, ocenę pomieszczeń magazynowych (ich umiejscowienie, stan techniczny, umeblo-wanie, oświetlenie, infrastrukturę), przeprowadzane kontrole bezpieczeń-stwa (BHP i PPOŻ), prawidłowe rozmieszczenie zabytkowych zbiorów na półkach wraz z uwzględnieniem zastosowanych opakowań ochronnych oraz stan zachowania zbiorów pod kątem zniszczeń mechanicznych, fi zykoche-micznych i biologicznych. E. Jabłońska zwróciła uwagę, że przy określaniu zagrożeń zbiorów należy brać pod uwagę historię badanego księgozbioru 1 Biblioteka Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach.2 Uniwersytet Śląski w Katowicach. Biblioteka Teologiczna.140  BIBLIOTHECA NOSTRA. ŚLĄSKI KWARTALNIK NAUKOWY NR 2 (44) 2016lub pojedynczego obiektu – analiza ich dziejów pozwala sprecyzować, które z czynników niszczących nadal wpływają degradująco. Wśród czynników wewnętrznych wskazała na chemiczną i fi zyczną stabilność zabytkowych obiektów, surowce z których zostały wykonane oraz procesy technologiczne wykorzystane do produkcji. Na liście czynników zewnętrznych negatywnie oddziałujących na księgozbiory wyszczególniła przede wszystkim niepra-widłowe warunki przechowywania, w tym: niewłaściwą/niestabilną tem-peraturę i wilgotność powietrza, zanieczyszczenia atmosferyczne i pyłowe, zanieczyszczenia gazowe (np. SO2, NO2, O3, H2S), oświetlenie (w zakresie światła widzialnego, podczerwieni i ultrafi oletu), zabrudzenia i zaplamienia, katastrofy naturalne, kradzieże, akty wandalizmu. Do destrukcji zbiorów przyczyniają się też nieprofesjonalnie wykonywane prace introligatorsko--konserwatorskie. Prelegentka podkreśliła, że działania biblioteki w zakre-sie konserwacji zapobiegawczej należy skoncentrować na właściwym prze-chowywaniu i ekspozycji zbiorów, wykorzystując skalibrowane urządzenia do pomiaru parametrów mikroklimatycznych. Zabytkowe książki powinny być całkowicie wyłączone z obiegu czytelniczego.W kolejnym wykładzie pt. Zagrożenia biologiczne w archiwach i bibliote-kach kościelnych – jak diagnozować i zapobiegać Joanna Karbowska-Berent zwróciła uwagę jak istotne znaczenie dla przetrwania zasobów bibliotecz-nych ma ich zabezpieczenie przed wpływem czynników biologicznych. Nawet nieznaczne odstępstwa od optymalnych warunków przechowywania mogą bowiem skutkować nadmiernym rozwojem mikroorganizmów (grzy-bów, promieniowców i bakterii), owadów oraz gryzoni. Prelegentka – w opar-ciu o bogaty materiał ilustracyjny – uczyła jak rozpoznać atak na pergamin, papier i oprawy książek różnych grup drobnoustrojów, a także larw i następ-nych postaci rozwojowych owadów. Zwróciła uwagę na zniszczenia wywo-łane przez najczęściej spotykane w polskich bibliotekach owady – żywiaka chlebowca, kołatka domowego, pustosza kradnika, tykotka pstrego, mrzyka muzealnego i krostowca, skórnika słonińca, szubaka dwukropka, a także gryzki i rybiki cukrowe. J. Karbowska-Berent obszernie omówiła sposoby zabezpieczenia materiałów bibliotecznych przed mikroorganizmami oraz owadami; scharakteryzowała wybrane metody ochrony, m.in. sterylizację, dezynfekcję, dezynsekcję oraz fumigację. Stosowane w bibliotekach metody zwalczania drobnoustrojów i owadów stały się przedmiotem żywej dyskusji bibliotekarzy.Profi laktyka konserwatorska – bezpośrednie zabezpieczenie woluminów (pudła, obwoluty, nauka ostrożnego manipulowania zabytkiem) to temat wystąpienia Doroty Jutrzenki-Supryn. Pokrowce, pudła, obwoluty stanowią – oprócz właściwego przechowywania zabytków – najistotniejszy element ich ochrony. Wykonane z materiałów zgodnych z wytycznymi konserwatorskimi zapobiegają uszkodzeniom mechanicznym i fi zyko-chemicznym zbiorów, ograniczają rozprzestrzenianie się drobnoustrojów i owadów, ułatwiają prze-141SPRAWOZDANIAmieszczanie obiektów w sytuacjach kryzysowych. Prelegentka scharaktery-zowała normy dedykowane dla papieru: DIN-ISO 9706 oraz kartonu: DIN--ISO 16245 A i DIN-ISO 16245 B, a także dla materiałów do przechowywania zbiorów fotografi cznych, płyt CD, taśm magnetycznych i mediów miesza-nych. Zwróciła uwagę na rozwój nowych technologii opakowań aktywnych zawierających zeolity, które pochłaniają szkodliwe substancje, przedłużają trwałość, a nawet poprawiają stan opakowanego obiektu. Nowością stały się materiały inteligentne, wykorzystujące nanotechnologie, a monitorujące stan zabytku i jego otoczenie, np. system corrosion intercept, który służy do zabezpieczenia wyrobów rzemiosła artystycznego, kolekcji monet i medali. Na zakończenie wystąpienia D. Jutrzenka-Supryn zaprezentowała różne typy pudeł ochronnych; zaakcentowała potrzebę tworzenia opakowań dostosowa-nych do konkretnych obiektów, gdyż tylko zindywidualizowana konstrukcja w pełni je ochrania, zabezpiecza dodatkowe elementy (okucia, pieczęcie) oraz ułatwia bezpieczną manipulację. Podkreśliła, że w realizacjach konserwa-torskich wykonywane są pudła eksponujące walory estetyczne chronionych zabytków oraz kopie pudeł historycznych.Temat Ocena stanu zachowania i wartościowanie zabytkowych księ-gozbiorów jako narzędzie pomocne w typowaniu obiektów do konserwacji referowała Małgorzata Pronobis-Gajdzis. Po przedstawieniu defi nicji projek-towania konserwatorskiego jako „opracowania na podstawie wyników wie-lodyscyplinarnych badań oraz analizy wartościującej i diagnozy konserwa-torskiej programu i projektu konserwatorskiego wyznaczającego zasadnicze założenia, cel i zakres niezbędnych działań, harmonogram zadań (postępowa-nie konserwatorskie) ułożonych we właściwej kolejności wraz z propozycjami metod i materiałów oraz określającego planowany efekt końcowy, dokonane zgodnie z zasadami etyki konserwatorskiej, dobrej praktyki i podporządko-wane dobru obiektu” prelegentka scharakteryzowała cechy dobrego projektu konserwatorskiego. Zwróciła uwagę na metodę stanfordzką wykorzystywaną do statystycznej oceny stanu zachowania księgozbiorów, omówiła kryteria i reguły, według których dokonuje się klasyfi kacji obiektów oraz ustalenia udziału poszczególnych kategorii stanu zachowania w próbie reprezenta-tywnej. M. Pronobis-Gajdzis zademonstrowała kolejne etapy konserwacji zapobiegającej na przykładzie projektu realizowanego w Bibliotece Wyższego Seminarium Duchownego „Hosianum” i Wydziału Teologii Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie. Kolejne wystąpienie Małgorzaty Pronobis-Gajdzis przedstawiało Współ-czesne tendencje konserwacji – restauracji zabytkowych kodeksów. Pre-legentka zwróciła uwagę na poszanowanie oryginalnej substancji dzieła, zaznaczając, że z długoletniego doświadczenia własnego nie zawsze jest to przestrzegane. Uświadamiała zebranym, że każdy obiekt przeznaczony do ochrony wymaga szczegółowych badań konserwatorskich i współpracy z wieloma specjalistami z zakresu fi zyki, chemii i biologii. Działania zespo-142  BIBLIOTHECA NOSTRA. ŚLĄSKI KWARTALNIK NAUKOWY NR 2 (44) 2016łowe specjalistów dziedzinowych i konserwatorów pozwolą na wnikliwą ocenę zmian artefaktu, a także wskażą na wszelkie zbędne ingerencje i nie-prawidłowości związane z dotychczasową ochroną obiektu. Prelegentka podkreśliła również, że dla prawidłowego przebiegu procesów konserwator-skich ważna jest szeroko pojęta świadomość społeczna dotycząca ochrony dóbr kultury, a także świadomość właściciela i inwestora o wartości obiektu oraz merytoryczne przygotowanie i odpowiedzialność konserwatora za powierzone mu mienie. Mówczyni apelowała do zebranych, aby podejmując lub zlecając prace konserwatorskie nie dopuścić do uszkodzenia struktury dzieła, a tym samym nie podejmować działań, które bezpowrotnie zniszczą chroniony obiekt.W wystąpieniu Doroty Jutrzenki-Supryn Pozyskiwanie funduszy – przygotowanie i prowadzenie projektów dofi nansowanych przez struktury państwowe i samorządowe zostały zaakcentowane sposoby zdobywania fi nansów na działalność konserwatorską. Temat niezwykle ważny zwłasz-cza, że instytucje kultury standardowo od lat są niedoinwestowanie i nie-doposażone. Zabieganie o dodatkowe fundusze niejednokrotnie pozwalają tym placówkom na dalsze funkcjonowanie, dlatego podkreślono znacze-nie osobistych kontaktów i umiejętną współpracę z różnymi instytucjami w kraju i zagranicą. Prelegentka zaznajomiła słuchaczy z podstawowymi zasadami pozyskiwania fi nansów, które najczęściej pochodzą ze środków publicznych, w znacznej mierze z budżetu państwa lub z kwot przyznanych poszczególnym samorządom. Inną formą fi nansowania prac konserwator-skich są coraz częściej pojawiający się darczyńcy prywatni reprezentujący dobrze prosperujące fi rmy, jak również sponsorzy indywidualni świadomi wartości chronionych dzieł. Spory udział w ochronie dóbr kultury ma Ministerstwo Nauki, które z funduszy przeznaczonych na działalność upo-wszechniania nauki wspiera granty i inne nowatorskie projekty. Znaczna część prac rekonstrukcyjnych prowadzona jest dzięki środkom unijnym, a w znacznym stopniu z Funduszu Norweskiego. W dalszej części referatu przybliżono wykorzystanie Funduszy Nor-weskich na konkretne działania konserwatorskie m.in. ochronę cieszyń-skiego dziedzictwa piśmienniczego z Książnicy Cieszyńskiej, ze zbiorów zakonu Bonifratrów, dokumentów z parafi i ewangelicko-augsburskiej oraz z Archiwum Państwowego w Cieszynie. Wybrane obiekty z tych instytucji poddano konserwacji i digitalizacji, a w konsekwencji wprowadzono je do obiegu naukowego i publicznego. Podobne zabiegi konserwatorskie poczy-niono w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich we Wrocławiu na starych drukach, rękopisach i materiałach kartografi cznych. Fundusze Norwe-skie zainwestowano również w Kościół Pokoju w Świdnicy, przywracając świetność luterańskiej enklawy poprzez renowację organów, rewitalizację cmentarza, przebudowę plebanii gdzie zalazła swoje miejsce biblioteka z cennymi starymi drukami i umieszczono zbiory archiwalne. Wspomniano 143SPRAWOZDANIAtakże o ratowaniu starych druków w Bibliotece Seminaryjnej w Sandomie-rzu i obszernej kolekcji dzieł wymagających ingerencji konserwatorów.Istotnym elementem upowszechniania kultury jest działalność wysta-wiennicza. Najczęściej ekspozycje przygotowywane są na bazie własnych materiałów, ale często dla podkreślenia rangi wydarzenia uzupełnia się wystawę o wypożyczone eksponaty. W kolejnym referacie przedstawionym przez Dorotę Jutrzenkę-Supryn na temat Przygotowania umów na wypo-życzenie obiektów na wystawy czasowe przybliżono procedury związane z udostępnianiem eksponatów na wystawy. Prelegentka przedstawiła szczegółowo zasady obowiązujące przy wypożyczaniu cennych zbiorów na wystawy czasowe. Podkreśliła ważność dopełnienia i przestrzegania proce-dur formalno-prawnych, a zwłaszcza przygotowania dwustronnych umów, polis ubezpieczeniowych, listu intencyjnego, a także zapewnienia właści-wego i bezpiecznego transportu. Zaznaczono, że prawidłowo przygotowany wniosek o wypożyczenie eksponatu gwarantuje w znacznej mierze jego bez-pieczeństwo. Istotnym uzupełnieniem czasowego wypożyczenia dzieła jest bieżące prowadzenie historii obiektu z uwzględnieniem tematu wystawy, miejsca i czasu ekspozycji. Tak szczegółowo prowadzona dokumentacja umożliwia ochronę eksponatu i wskazuje na szerokie wykorzystanie zgro-madzonych obiektów.Końcowym efektem seminarium – po bogatym i różnorodnym zestawie referatów – była część praktyczna, w której odniesiono się do wcześniej-szych wystąpień, zwłaszcza do wykładu J. Karbowskiej-Berent Zagrożenia biologiczne w archiwach i bibliotekach kościelnych – jak diagnozować i zapo-biegać, oraz Doroty Jutrzenki-Supryn Profi laktyka konserwatorska – bez-pośrednie zabezpieczenie woluminów (pudła, obwoluty, nauka ostrożnego manipulowania zabytkiem). Uczestnicy spotkania wzięli udział w prak-tycznych warsztatach rozpoznawania zagrożeń i sposobach likwidowania lub niedopuszczania do powstawania tych szkodliwości. W części poka-zowej wykorzystano dokumenty wyjątkowo zniszczone, z dużą ingerencją w strukturę obiektu grzybów, owadów, gryzoni, a także nieumiejętnej, często ignoranckiej działalności człowieka. Każdy rodzaj zniszczeń został dokładnie scharakteryzowany, poparty konkretnym przykładem, z równo-czesną sugestią do formy i sposobu zabezpieczenia zniszczeń i ochroną przed dalszą degradacją obiektu. Pokazano również te dzieła, które pomimo głębokiego uszkodzenia biologicznego, mechanicznego lub innej formy dewastacji, udało się odzyskać i przywrócić pierwotną strukturę.Połączenie wiedzy teoretycznej z praktycznymi wskazówkami było zna-komitą okazją do zadawania pytań prelegentom, którzy podczas trwają-cego sympozjum towarzyszyli słuchaczom udzielając na bieżąco wyjaśnień, porad, służąc konsultacjami i chętnym inicjowaniem dyskusji. Spotka-nie to uświadomiło zarówno bibliotekarzom jak i konserwatorom sztuki wiele pokrewnych przedsięwzięć dokonywanych na książkach i działań 144  BIBLIOTHECA NOSTRA. ŚLĄSKI KWARTALNIK NAUKOWY NR 2 (44) 2016dla ochrony dóbr kultury i zachowania dziedzictwa narodowego dla dobra obecnych i przyszłych pokoleń. Mamy nadzieję, że toruńskie spotkanie otworzy drogę do dalszej współpracy bibliotekarzy i konserwatorów sztuki. Szczególne podziękowanie należy złożyć pracownikom Zakładu Konserwa-cji Papieru i Skóry Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, którzy mimo licznych obowiązków odpowiedzieli pozytywnie na zaproszenie Fede-racji Bibliotek Kościelnych Fides.Il. 1. Dokument przeznaczony do konserwacji. Fot. Maria Kycler

Seminarium szkoleniowe "Stare druki i ich konserwacja" : Toruń, 18-19 kwietnia 2016 r.

https://rebus.us.edu.pl/bitstream/20.500.12128/7601/1/Kycler_Seminarium_szkoleniowe.pdf

Seminarium szkoleniowe "Stare druki i ich konserwacja" : Toruń, 18-19 kwietnia 2016 r.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Śląskiego RE-BUŚ