Dekert, Tomasz

Studia Religiologica

Polish

Jagiellonian Univeristy Repository

ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU JAGIELLOŃSKIEGOMCCLXXXIII STUDIA RELIGIOLOGICA Z. 38 2005Alan E٠ Bernstein, Jak powstało piekło. Śmierć i zadośćuczynienie w świecie starożytnym oraz początkach chrześcijaństwa, tłum. Agnieszka Piskozub-Piwosz, Libron, Kraków 2006, s٠ 434Nie ukazała się jeszcze do tej pory na naszym rynku wydawniczym pozycja, która w kompleksowy sposób badałaby zaplecze i charakter wczesnochrześcijańskiej kon­cepcji piekła. Dwie Historie piekła, pierwsza pióra Georgesa Minoisa (Volumen, War­szawa 1998), a druga, Alice K. Turner (Marabut, Gdańsk 2004), są opracowaniami raczej popularnymi. Minois stawia sobie ambitny cel przyjrzenia się koncepcjom ka- rzących zaświatów w tak dużej rozpiętości czasu i przestrzeni w stosunku do objętości książki, że rodzi to w ogóle pytanie ojej wartość merytoryczną, a na pewno prowadzić musi do olbrzymich cięć i uproszczeń. Z kolei dzieło Alice Turner koncentruje się przede wszystkim na aspekcie wyobrażeniowym („geograficznym”, jak piszę autorka) piekła kosztem, jak się wydaje, bardziej pogłębionej analizy. Jej książka jest raczej dość swobodnym esejem niż faktycznym opracowaniem historii idei piekła. Podobne braki nie są na pewno cechą charakterystyczną książki amerykańskiego historyka Alana E. Bernsteina. Jak powstało piekło (tytuł oryginalny: Formation of the Hell. Death and Retribution in Ancient World and Early Christianity) jest dziełem jednocześnie rozległym i w rozsądny sposób zawężającym pole poszukiwań (jako ostatnie analizuje przekonania Augustyna, nie wybiegając, jak czyni to Minois, aż do współczesności). Pozwala to autorowi na głęboki wgląd w omawiane przez niego za­gadnienia. Alan Bernstein podchodzi do tematu w sposób dość nieoczekiwany. Po pierwsze, co jest może mniej zaskakujące, przy rozpatrywaniu kwestii karzących zaświatów w kulturze grecko-rzymskiej sięga nie tylko do zakotwiczonych w mitologii tekstów literackich, takich jak Iliada, Odyseja czy Teogonia, lecz poddaje szczegółowemu badaniu również teksty filozoficzne i historiograficzne, kiedy zaś mowa o judaizmie i chrześcijaństwie - także pseudoepigraficzne. Baza źródłowa jest tu olbrzymia i bar­dzo zróżnicowana. Po drugie, co wypływa z pierwszego, nie zajmuje się tylko przy­wołaniem i ewentualną interpretacją samych wyobrażeń piekła jako takich, lecz rozpa­truje je przede wszystkim pod kątem pytania o sprawiedliwość (pośmiertny los niego­dziwych) oraz niejako o samą naturę śmierci. Jak wynika z ustaleń Bernsteina, w starożytności, i to zarówno pogańskiej, jak i judeochrześcijańskiej, istniało co naj­mniej kilka równoległych na te pytania odpowiedzi. Książka jest podzielona na wprowadzenie i cztery części. Wprowadzenie odnosi się do mezopotamskiej i egipskiej wizji zaświatów, które nie są tu jednak widziane jako pierwszy etap historii chrześcijańskiego piekła (Bernstein jest w ogóle raczej ostrożny w kwestiach orzekania o zapożyczeniach i przepływie idei, a nawet o ewolucji w obrę­bie jednej tradycji - zob. s. 22, 164), lecz jako konceptualne tło wskazujące na archa­iczność pewnego pluralizmu w rozwiązywaniu problemu pośmiertnej egzystencji. Zaświaty Sumeru, Akadu, Babilonu i Asyrii mają być najbardziej pierwotnym wyra­zem nurtu zaświatów neutralnych, których ideą przewodnią jest raczej utrzymanie166dystansu pomiędzy światem zmarłych a światem żyjących, niż jakakolwiek retrybucja. Natomiast koncepcje egipskie, z dominującym obrazem sądu Ozyrysa, obrazują nurt zaświatów moralnych, gdzie ma się dokonywać odpłata za zło popełnione za życia (choć jego charakter jest tylko do pewnego stopnia zbieżny z tym, co dziś nazwaliby­śmy złem). Cechą charakterystyczną zaświatów moralnych jest to, że w odróżnieniu od neutralnych, gdzie wszyscy zmarli, zarówno dobrzy, jak i źli, prowadzą ten sam bez­barwny żywot cieni, są one podzielone i zhierarchizowane - zyskują więc swoją mapę. Kryteria, wedle których przebiega podział książki na części, są przejrzyste, a można nawet powiedzieć, że dość oczywiste. Pierwsza część zajmuje się zaświatami Grecji i Rzymu, druga życiem pośmiertnym w starożytnym judaizmie, trzecia piekłem w Nowym Testamencie, czwarta zaś napięciami pomiędzy różnymi koncepcjami po­śmiertnej odpłaty funkcjonującymi we wczesnym chrześcijaństwie (do przełomu ٢V/V wieku). Autora nie interesuje jednak - a przynajmniej nie najbardziej - poszuki­wanie początków poszczególnych koncepcji czy ich przepływu (podkreśla tylko istotne zapośredniczenie rozwiązań chrześcijańskich w języku greckim poprzez przekład Sep- tuaginty). Znacznie bardziej stara się o dogłębne zrozumienie każdej z wizji zaświa­tów, ich struktury ideowej, zaplecza kulturowego czy społecznego, motywacji za nimi stojących. W każdej z części - i to można chyba uznać za jeden z oryginalniejszych pomysłów autora - badane teksty czy wątki są grupowane na podstawie ich dominującego profilu, jeśli chodzi o rozumienie śmierci albo przekonania o losie przeznaczonym niegodziw­com. Tym sposobem otrzymujemy swojego rodzaju fenomenologiczną „mapę” za­światów funkcjonujących w świecie śródziemnomorskim od Homera i Hezjoda po Augustyna z Hippony. W obrębie kultury grecko-rzymskiej Bernstein wyróżnia cztery koncepcje, których głównym wyznacznikiem jest charakterystyka śmierci (w znaczeniu tego, co dzieje się z umarłymi). Mamy więc śmierć neutralną, moralną, przepuszczalną i użyteczną (Roz­działy 1, 2, 3 i 4). Typologia taka daje wyczerpujący synchroniczny obraz antycznego podejścia, wskazując jednocześnie na zachodzące w jego łonie przemiany owocujące nowymi interpretacjami wcześniejszych wyobrażeń. W tej części widać, jak w intere­sujący sposób „lokowały się” antyczne koncepcje, jeśli chodzi o profile ich autorów (czy też interpretatorów). Podobne synchroniczne ujęcie proponuje autor również w odniesieniu do koncepcji judaistycznych. Zaskakuje tu wielość punktów widzenia, którymi posługuje się analiza, zgodnie, jak przekonywająco pokazuje Bernstein, z naturą przedmiotu. Pojęcie piekła staje się za jej pośrednictwem niezwykle szerokie, bo nie ogranicza się jedynie do aspektu wyobrażeniowego, który pełni raczej rolę drugorzędną w stosunku do dojmu­jącego pytania o sprawiedliwość i różnych, rozwijających się z biegiem czasu, koncep­cji kary (zwłaszcza sugerującego ziemską retrybucję systemu deuteronomistycznego). Dwie dominujące opcje, które widzi autor w tekstach Biblii Hebrajskiej, to koncepcja Szeolu jako grobu, który ma wiele wspólnego z mezopotamską i starogrecką śmiercią neutralną (Rozdział 5. „Duchy zmarłych”) oraz, wypływająca jak gdyby z poczucia dysfunkcjonalności tej wizji, a także opóźniania się kary zapowiadanej przez system deuteronomistyczny, koncepcja pośmiertnego cierpienia przeznaczonego dla niego­dziwców (Rozdział 6. „Segregacja zmarłych”). Mamy tu rozwinięcie, występującej później w Nowym Testamencie, wizji Gehenny, pierwotnie wysypiska śmieci i miejsca ognistego kultu Molocha, które staje się miejscem wymierzania kary przez „ogień 167i robaka”. Rozwinięcie i radykalizację tego drugiego rozwiązania przynosi judaizm międzytestamentalny w wyroku wiecznej kary dla zbuntowanych aniołów i ludzi nie­prawych w etiopskiej Księdze Henocha (Rozdział 7. „Wieczna kara”). „W centrum chrześcijaństwa” - piszę na samym początku trzeciej części książki Alan Bern­stein - usytuowane jest życie wieczne, a nie pośmiertna kara” (s. 243). Stąd włączenie w chrześcijaństwie do rozważań nad sprawiedliwością bardzo istot­nego parametru boskiego miłosierdzia. Z tego punktu widzenia autor analizuje teksty nowotestamentalne jako wahające się pomiędzy ideą powszechnego zbawienia u Pawła i w Ewangelii Jana, gdzie złych czeka co najwyżej zagłada albo równoznaczne z nią wyłączenie ze zmartwychwstania (Rozdział 8. „Zagłada”), a radykalnym osądem i męką wieczną przeznaczoną dla tych „po lewej” u Synoptyków (Rozdział 9. „Potę­pienie”). Niezwykle ciekawym pomysłem Bernsteina jest rozdział 10, zatytułowany „Mi­tyczny kontekst piekła”. Autor wskazuje w nim na mityczne zaplecze nowotestamen­talnych koncepcji i ich zakotwiczenie w takich obrazach, jak bunt aniołów, zniszczenie Sodomy i Gomory, historia Jonasza czy funkcjonujące - jak uważa Bernstein - w przekazie ustnym przekonanie o zstąpieniu Chrystusa do Hadesu. Te mityczne wątki czy narracje stanowiły, jego zdaniem, czynniki prowadzące i strukturyzujące wyobraź­nię i myślenie twórców Nowego Testamentu, a także ich środowisk, określając tożsa­mość tych ludzi i ich relację do czasu, wieczności i Boga (por. s. 291-292). Innymi słowy, pełniły one funkcję z jednej strony podstawy intersubiektywności, a z drugiej swojego rodzaju „koleinę”, która wyznaczała częściowo kierunek rodzących się roz­wiązań nowotestamentalnych. Najpełniejszą egzemplifikacją zanurzenia i zakotwicze­nia tychże we wcześniejszym materiale mitycznym jest dla Bernsteina Apokalipsa Jana, którą w tym rozdziale analizuje (s. 297-304). Rozpiętość nowotestamentalnych koncepcji retrybucji wpływa w istotny sposób na rozwiązania wczesnochrześcijańskie. Także one, opierając się z jednej strony na inter­pretacji tekstów kanonicznych, a z drugiej na formacji intelektualnej (filozoficznej) i religijnej danego autora, wahają się pomiędzy powszechnym zbawieniem, albo raczej konceptem kary jako oczyszczenia, które w końcu doprowadzi do tego, że Bóg będzie „wszystkim we wszystkich” (Orygenes), a absolutnie wiecznym potępieniem, którego wymaga logika boskiej sprawiedliwości (Augustyn). Pośrednie nurty czy też wizje wczesnochrześcijańskiego piekła Bernstein charakteryzuje na podstawie analizy trzech tekstów pseudoepigraficznych: Ewangelii Nikodema i Apokalipsy Piotra (Rozdział 11. „Boska władza”) oraz Apokalipsy Pawia (Rozdział 12. „Boskie miłosierdzie”; tu też koncepcja Orygenesa). Systematyzujące teologiczne rozwiązania Augustyna z Hippo- ny są prezentowane w rozdziale 13. „Wieczność obroniona”. O szczególnej wartości Jak powstało piekło decyduje wspomniana już bogata baza źródłowa, a także metoda analizy. Autor zgromadził dla ilustracji swoich wywodów naprawdę imponujący zestaw tekstów (dotyczy to zwłaszcza koncepcji grecko- -rzymskich), które zostały poddane szczegółowemu badaniu, niekiedy nawet pod ką­tem używanej terminologii greckiej, łacińskiej lub hebrajskiej. Bernstein unika łatwych zestawień i porównań (choć cała książka ma ewidentnie komparatystyczny charakter), nie wyciąga pochopnych wniosków; czytelnik może być pewien, że otrzymuje wynik poważnego namysłu opartego na znajomości źródeł (częściowo w oryginale), a także 168opracowań i to nie tylko dotyczących bezpośrednio przedmiotu, lecz także jego kon- tekstu historycznego, kulturowego i społecznego (zob. Bibliografia, s. 399-423). Szczególnie trafione, a można nawet powiedzieć przydatne, jest synchroniczne uję- cie poszczególnych koncepcji w obrębie glownych części książki. Dzięki niemu czy- telnik dostaje szansę głębokiego wglądu w omawiane kwestie, ponieważ wraz z sa- mym tekstem autor daje mu ogólny klucz do jego interpretacji. Poza tym, jeśli można użyć takiego wyrażenia, Bernstein się nie spieszy, w literaturze popularnej poSwięco- nej takim zjawiskom, jak idea piekla, które są mocno zakotwiczone w tradycjach mi- tologicznych, często można spotkać się z eksplikacją jednego wątku za pośrednictwem przywołania wielu innych, połączonych defacto z tym pierwszym jedynie poprzez powierzchowną analogię, o-ujemy wówczas wyjaśnienie ignotum per ignotum. Uporządkowany, mocno zniuansowany i wprowadzający w badaną materię określone dystynkcje wywód Bernsteina wolny jest od takich uproszczeń. Wynika to z uwagi, którą poświęcą autor uważnej i mocno literalnej interpretacji każdego tekshr. Podejmując się próby oceny, nie można jednak nie wspomnieć również o slabych stronach Jak powstało piekło. Przede wszystkim odczuwalna jest dysproporcja pomię- dzy częścią pierwszą dotyczącą zaświatów Gecji i Rzymu, a czwartą dotyczącą pie- kia we wczesnym chrześcijaństwie. Dysproporcja ta polega na ilości tekstów. Podczas gdy przy referowaniu koncepcji grecko-rzymskich autor posiłkuje się - oczywiście w dużej rozpiętości co do stopnia - olbrzymim zasobem literatury (okolo 50 dziel ana- lizowanych bądź takich, do których się odnosi), zaświaty chrześcijańskie są reprezen- towane przez dwóch Ojców Kościoła i trzy apokryfy z bardzo nielicznymi odniesie- niami do tekstów innych niż te bezpośrednio analizowane. Co prawda, te ostatnie obejmują sobą mniej więcej okres pomiędzy powstaniem ostatnich części Nowego Testamentu a połową V wieku (na której kończy się wywód Bernsteina), pozostaje jednak uczucie niedosytu, zwłaszcza że wiadomo, iż w międzyczasie firnkcjonowafy też inne koncepcje retrybucji, np. ciekawej interpreacji doczeka! się wątek ognistego jeziora z Apokalipsy Jana w V księdze Adversus haereses Ireneusza z Lyonu. Można by oczekiwać, że autor, który przywołuje nieliczne zachowane fragmenty Pindara czy Kritiasza, przytoczy również dla pelnego obrazu mniej rozbudowane i nie tak wpty- wowe jak orygeniańskie i augustyńskie, koncepty autorów chrześcijańskich. Tego jednak nie czyni, malo tego, nigdzie nie uzasadnia swojego wyboru tylko tych, a nie innych tekstów. Dotyka to w szczególny sposób referowania rozwiązań proponowanych przez Ory- genesa, zresztą co do tego ostatniego jest parę rzeczy, które można Bernsteinowi za- rzucić. Przede wszystkim rekonstruuje on poglądy Aleksandryjczyka jedynie na pod- stawie O zasadach (De principiis), które jest, co prawda, przeglądem najważniejszych jego hipotez, ale jednocześnie jest kroplą w morzu tego, co Orygenes napisal i - co ważniejsze - co się zachowało. Tu dysproporcja występuje pomiędzy Orygenesem a Augustynem, którego pomysly są badane na przestrzał jego dziel, od listów do mo- numentalnego De civitate Dei. Totalny brak jakichkolwiek odniesień w jakichkolwiek sprawach do innych niż o zasadach tekstów Orygenesa jest wręcz dziwny i może pro- wadzić do błędów interpretacyjnych (zob. s. 358). Ponadto samo użycie przez Bernsteina wydania De principiis Paula Koetschaua (Hinrichs, Leipzig 1913) w świetle nowszego podejścia budzi wątpliwości. Koetschau wychodzi! z założenia, że Rufin z Akwilei, thrmacząc o zasadach na łacinę, dokonal znaczących cięć i przeformulowań, dostosowując kontrowersyjne hipotezy Aleksan-169dryjczyka do ortodoksyjnej teologii IV wieku. Dlatego wydawca pozwolił sobie na załatanie luk w przekładzie Rufina fragmentami Orygenesa przytaczanymi (? ) przez jego krytyków, takich jak Hieronim czy Justynian. Słuszność takiego podejścia jest jednak współcześnie podawana w wątpliwość, już choćby na tej podstawie, że prawdo­podobnie mniejszych zniekształceń mógł dopuścić się Rufin, będąc przychylnie nasta­wiony do Orygenesa, niż jego przeciwnicy, dla których, jak wiadomo, potępienie auto­ra O zasadach nie było tylko kwestią czystości teologicznej. Abstrahując od tej racji, aktualnie w ogóle nie uważa się, aby Rufin, choć niewątpliwie tłumaczony przez siebie tekst przygładził, dokonał tym tak znaczącej ingerencji, żeby potrzeba było opierać się na antyorygenistach, by otrzymać pełny obraz myśli Orygenesa. Tymczasem takie oparcie widać dość mocno w tym, co o Orygenesowej wizji kary piszę Alan Bernstein(zob. s. 359, 362, 364-365). Do tego zarzutu można dodać jeszcze jeden, mianowicie Bernstein, chcąc zaryso­wać filozoficzną formację Aleksandryjczyka, opisuje ją za pośrednictwem kategorii wziętych z neoplatonizmu Plotyna (s. 355-356). Fakt, iż obaj uczęszczali do tej samej szkoły Ammoniosa Sakkasa, gdzie być może zetknęli się osobiście, oraz że ich kon­cepcje kosmologiczne mogą być postrzegane jako do pewnego stopnia zbieżne, nie może być podstawą objaśniania systemu Orygenesa w terminach autora Ennead. Ory­genesa należy postrzegać raczej jako mezoplatonika, Plotyn natomiast jest twórcą au­tonomicznego i w gruncie rzeczy nowego systemu. Wszystkie te wątpliwości sprawia­ją, iż można postawić pytanie o adekwatność mówienia o tym, co opisuje Alan Bern­stein, jako o faktycznych poglądach Orygenesa, choć nie można zaprzeczyć końcowym wnioskom co do pojmowania kary przez tego ostatniego. Powyższe zarzuty dotyczą jednak spraw szczegółowych, a nie całości dzieła. Jest ono bez wątpienia pozycją cenną i przydatną dla wszystkich, których interesuje rozwój i kształt idei piekła i w tym sensie ma szansę z powodzeniem zapełnić lukę na naszym rynku wydawniczym, jeśli chodzi o poważne opracowania w tej dziedzinie. Tomasz Dekert

Alan E. Bernstein, "Jak powstało piekło. Śmierć i zadośćuczynienie w świecie starożytnym oraz początkach chrześcijaństwa", tłum. Agnieszka Piskozub-Piwosz, Libron, Kraków 2006, s. 434

https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/bitstream/handle/item/306015/dekert_alan_e_bernstein_jak_powstalo_2005.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Alan E. Bernstein, "Jak powstało piekło. Śmierć i zadośćuczynienie w świecie starożytnym oraz początkach chrześcijaństwa", tłum. Agnieszka Piskozub-Piwosz, Libron, Kraków 2006, s. 434

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Jagiellonian Univeristy Repository