Kosman, Marceli

Polish

Czasopisma Uniwersytetu Opolskiego (E-Journals)

Mikołaj Tarkowski, Wydział Prawa i Nauk SpołecznychUniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie w latach 1919 –1939, Gdańsk 2015, ss. 344.Dzieło pióra tego samego autora o adwokaturze wileńskiej okresu międzywo-jennego (z zarysem historycznym poświęconym czasom Rzeczypospolitej Oboj-ga Narodów), które zaprezentowałem na łamach „Opolskich Studiów Admini-stracyjno-Prawnych” w numerze 4 (2015), stanowi doskonałą podbudowę do ukazania dziejów Wydziału Prawa i Nauk Społecznych Almae Matris Vilnen-sis od chwili jej odrodzenia pod patronatem twórcy XVI-wiecznej Akademii Je-zuickiej, Stefana Batorego, do czasu zamknięcia polskiej uczelni przez utrzy-mujące jesienią 1939 r. przyjazne kontakty z Kremlem władze Republiki Li-tewskiej wkrótce po uzyskaniu historycznej stolicy Wielkiego Księstwa Litew-skiego z rąk przejściowego okupanta.Mikołaj Tarkowski jest młodym, ale już doświadczonym badaczem, którego warto by namówić, by te dwie książki pomnożył o trzecią, poświęconą tradycjom prawa wileńskiego na wygnaniu (?) z rodzinnych stron po 1945 r., znajdującym nowe miejsce w Polsce o nowych granicach. Mam na myśli tych, co nie zginę-li z rąk okupantów i nie wybrali emigracji na Zachodzie (choć o tych ostatnich należałoby również wspomnieć). Było ich sporo, jako prawnicy praktycy oraz profesorowie polskich uniwersytetów odegrali znaczną rolę w latach powojen-nych. Ich losy zostały naszkicowane w zakończeniu (s. 299–307), w którym au-tor też zacytował napisane z historycznej perspektywy pełne nostalgii słowa Czesława Miłosza: „Gdyby uniwersytet dalej działał, przyczyniłby się zapew-ne, budząc litewski patriotyzm, niezależnie od narodowości, do duchowej inte-gracji Wilna z całością Litwy. Oczywiście, takie «gdyby» tracą wagę wobec wy-darzeń, jakie nastąpiły, czyli wobec sowieckiej okupacji”.Gdyby... jednak autor napisał sugerowany ciąg dalszy, wówczas miałby włas-ną trylogię, która wzbogaciłaby naszą – przecież niezbyt bogatą – literaturę na-ukową dotyczącą dziejów północno-wschodnich ziem Drugiej Rzeczypospolitej oraz ich utraty. Niech wzorem tu pozostaną wielotomowe studia opolskiego hi-storyka Stanisława Sławomira Nicieji dotyczące Kresów południowo-wschod-nich, a zwłaszcza cykl o zagładzie tamtejszych miast oraz przetrwaniu ich hi-storii dzięki wygnańcom z ojczystych stron, osiadłym po drugiej wojnie świato-wej na głównie zachodnich ziemiach Polski w jej nowych granicach.Wróćmy do początków okresu międzywojennego i odbudowy państwowości, które stanowią temat świeżo opublikowanej w Gdańsku książki. We wstępie (s. 11–18) autor nawiązuje do badań polskich i litewskich nad Wydziałem Pra-OPOLSKIE STUDIA ADMINISTRACYJNO-PRAWNE XIV/1UNIWERSYTET OPOLSKI OPOLE 2016112 Marceli Kosmanwa USB, imiennie odwołuje się do zarysu sprzed kilkunastu lat, łączącego spoj-rzenie z perspektywy historycznej ze wspomnieniem pióra badacza, który na tym Wydziale w grodzie nad Wilią ukończył studia i rozpoczynał błyskotliwą karierę naukową, tak szybko przerwaną wybuchem drugiej wojny światowej, gdy zaś nastały ku temu polityczne warunki, stał się po Henryku Łowmiańskim patronem tak dynamicznie rozwijającej się polskiej lituanistyki. Mowa o Ju-liuszu Bardachu, zmarłym w styczniu 2010 r., i jego opublikowanym w 1994 r. obszernym artykule zatytułowanym Nauka historii ustroju i prawa litewskie-go w Wilnie w latach 1920–1939. Na tym Mikołaj Tarkowski nie poprzestał, bo-wiem kilka lat wcześniej (w listopadzie 2005 r.), kierując się dobrą radą swego mistrza z Uniwersytetu Gdańskiego, zdołał przeprowadzić z sędziwym bada-czem wywiad dotyczący jego czasów studenckich i asystenckich. Przypomniał też upamiętniający pierwsze dziesięciolecie Wydziału Prawa i Nauk Społecz-nych USB zarys pióra Iwona Jaworskiego (1929) oraz nawiązał do rozdziału na jego temat w pracy zbiorowej pod redakcją Magdaleny Pytel z 2008 r. (Na-uki historyczno-prawne w polskich uniwersytetach II Rzeczypospolitej, oraz do wydanej na obczyźnie (Londyn 1949) księgi Alma Mater Vilnensis.Te oraz inne publikacje stanowiły punkt wyjścia do podjęcia kwerend źród-łowych, zakrojonych na szeroką skalę, o czym mogliśmy się przekonać podczas lektury rozprawy o adwokaturze w Wilnie i na ziemiach dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego wchodzących w skład międzywojennej Rzeczypospoli-tej. Tarkowski znalazł się w tej szczęśliwej sytuacji, że nie musiał – jak pod-pisany w „minionym okresie” (kiedy archiwiści wileńscy około 1990 r. ociągali się z udostępnieniem mi stosownych materiałów) – grozić, że oprze się na tych przechowywanych w warszawskim Archiwum Akt Nowych i zaznaczy w dru-ku, że oryginałów w Wilnie mu nie udostępniono. Takie dictum w naszej (ale i tamtejszej, z czasów Gorbaczowa) sytuacji pomogło, przy czym doskonale wie-działem, że w swoim czasie do Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego uniwersytety przekazywały nie wszystko ze swej dokumentacji (wspomniani archiwiści, rzecz jasna, nie byli tego świadomi). Autor prezento-wanej monografii nie miał już takich kłopotów, kiedy korzystał ze zbiorów Li-tewskiego Centralnego Archiwum Państwowego. Sięgał też do działu rękopisów historycznej Biblioteki Uniwersyteckiej, nie zapomniał o materiałach przekaza-nych do Instytutu Polskiego i Muzeum Generała Władysława Sikorskiego przez uczonych osiadłych na emigracji w Londynie. Korzystał też z prasy ukazującej się w mieście Adama Mickiewicza, zwłaszcza z redagowanego przez Stanisła-wa Mackiewicza-Cata „Słowa” oraz „Dziennika Wileńskiego”. W zbiorach kra-jowych zachowały się materiały dotyczące okupacji, a także pochodzące od eg-zulów znad Niemna i Wilii osiadłych po 1945 r. nad Wartą i Wisłą. Skrupulat-na dokumentacja została odnotowana przez autora w bogatych, podobnie jak w poprzedniej monografii, przypisach.Rozprawa składa się z pięciu obszernych rozdziałów, z których pierwszy ma charakter zarysu ukazującego historię nauki prawa w stolicy Wielkiego Księ-stwa Litewskiego czasów Rzeczypospolitej szlacheckiej oraz pod zaborem rosyj-skim: Historia nauki prawa w Wilnie (s. 18–48). Autor wyeksponował w nim 113Mikołaj Tarkowski, Wydział Prawa i Nauk Społecznych Uniwersytetu Stefana Batorego...następujące tematy: 1) Wspólne dziedzictwo (tradycje badań i nauczania uni-wersyteckiego w Europie wieków średnich z wyeksponowaniem dla czasów ja-giellońskich Akademii Krakowskiej, roli Kościoła katolickiego i protestantów w zakładaniu placówek oświatowych na Litwie przy parafiach i zborach, a tak-że pierwsze próby stworzenia własnej uczelni. Pamiętać należy o społecznym na nią oczekiwaniu, braku zastrzeżeń od strony prawnej i klimacie prawodawstwa symbolizowanym przez statuty litewskie); 2) Założenie Akademii Wileńskiej (w kilka zaledwie lat po sprowadzeniu jezuitów do Wilna); 3) Reformy oświa-towe doby Komisji Edukacji Narodowej – Szkoła Główna Wielkiego Księstwa Litewskiego ze zmianą nazwy po trzecim rozbiorze na Szkołę Główną Wileń-ską; 4) Uniwersytet cesarski (jako instytucja stojąca na czele okręgów nauko-wych w siedmiu guberniach utworzonych przez Rosjan na ziemiach zabranych) w latach 1803–1832; 5) Próby powołania wyższego zakładu kształcącego praw-ników w ostatnim półwieczu doby zaborów, aż po rok 1918, czyli bezpośrednio przed zakończeniem pierwszej wojny światowej i w pierwszych burzliwych la-tach po odzyskaniu niepodległości przez Polskę i uzyskaniu jej przez Litwę et-niczną ze stolicą w Kownie (traktowaną do końca doby międzywojennej jako tymczasowa). W rozdziale tym autor wydobywa elementy związane z reprezen-towaną przez siebie dyscypliną, przy czym szczególne miejsce zajmują tu dzie-je Akademii Wileńskiej od 1579 do 1773 r. czyli do likwidacji zakonu jezuitów. Jest to zarys przejrzysty, oparty na literaturze przedmiotu. Następne cztery rozdziały, dotyczące już tematu wyeksponowanego w tytu-le rozprawy, stanowią owoc solidnych kwerend przeprowadzonych przez dra Mikołaja Tarkowskiego.Część analityczną otwiera ponad 80-stronicowy rozdział II, dotyczący po-wołania Uniwersytetu Stefana Batorego oraz na upragnionej polskiej uczelni Wydziału Prawa i Nauk Społecznych i w jego ramach kolejnych jednostek or-ganizacyjnych (Budowa oraz rozwój struktur Wydziału Prawa i Nauk Społecz-nych USB w Wilnie, s. 50–129). Były to katedry w liczbie 14: Prawa Rzymskie-go; Dawnego Prawa Polskiego i Litewskiego; Historii Prawa na Zachodzie Eu-ropy; Teorii i Filozofii Prawa; Nauki o Państwie i Prawa Państwowego; Prawa Kościelnego; Ekonomii Politycznej; Prawa Karnego; Prawa i Procesu Karnego; Skarbowości i Statystyki; Prawa Administracyjnego; Prawa Cywilnego; Proce-dury Cywilnej; Prawa Handlowego i Wekslowego. Ich tworzenie było uzależ-nione od dysponowania kadrą profesorską, której zatrudnienie w Wilnie było związane z opiniami uzyskiwanymi w trakcie konsultacji z pozostałymi polski-mi uniwersytetami (Kraków, Lwów, Poznań i Lublin). Organizacji władz Wydziału Prawa i Nauk Społecznych dotyczy rozdział III (s. 132–171), wraz z Radą Wydziału (w jej skład wchodzili profesorowie zwy-czajni i nadzwyczajni oraz delegaci docentów) kierowali nim kolejni dziekani wybierani w tajnym głosowaniu na jednoroczną kadencję. Wszelkie procedu-ry prac organu kolegialnego, w tym wyboru dziekana, regulowały precyzyjnie regulaminy. Przy równej liczbie głosów uzyskanej przez dwóch kandydatów o wyborze decydował – jak to miało miejsce w roku akademickim 1925/1926 – ich wiek (na stanowisko powołano tego, który był starszy). Wszystkie szcze-114 Marceli Kosmangóły związane z procedurami autor precyzyjnie omawia; czytelnik dowiaduje się mnóstwa barwnych informacji, które dla dzisiejszego życia akademickie-go stanowią jakże odległą historię – m.in. na temat wymagających kilku eta-pów głosowań na prestiżowe stanowisko dziekana (zob. np. s. 139 i n.). Wy-dział obok studiów magisterskich (w ich ramach prowadzone były zajęcia se-minaryjne oraz wykłady monograficzne) prowadził również studia doktoran-ckie, utworzone w 1932 r. na podstawie rozporządzenia Ministra Wyznań Re-ligijnych i Oświecenia Publicznego. Ważne miejsce w działalności Rady zajmo-wały habilitacje; w trakcie procedury związanej z ocenami kandydata rozpa-trywano nadsyłane z innych uniwersytetów opinie, a całość kończyła się – o ile wnioski były pozytywne – wykładem oraz kolokwium habilitacyjnym. Wydział uczestniczył w nadawaniu przez USB godności doktora honoris causa – szcze-gólnie obficie obdarowano nią we wrześniu 1929 r. w toku obchodów 350-lecia Akademii Wileńskiej, kiedy z inicjatywy WPiNS otrzymało ją ośmiu profeso-rów z: macierzystej uczelni (Alfons Parczewski), Uniwersytetu Jagiellońskie-go (Fryderyk Zoll „Młodszy”, Stanisław Kutrzeba, Władysław Leopold Jawor-ski), Uniwersytetu Jana Kazimierza (Władysław Abraham, Stanisław Starzyń-ski) i Warszawy (Leon Petrażycki, Ignacy Koschembar-Łyskowski). Pamiętano też przy owej okazji o uczonych zagranicznych – z Paryża i Rzymu. Dowiadu-jemy się o przebiegu uroczystej promocji, która miała miejsce w maju 1930 r. Najobszerniejszy, ponad 100-stronicowy rozdział IV dotyczy działalności dy-daktycznej i naukowej Wydziału (s. 174–278). Obok organizacji studiów praw-niczych na USB (osobne miejsce poświęcono mającej kilkuwiekowe tradycje Bi-bliotece Uniwersyteckiej) i osiągnięć badawczych w różnych gałęziach prawa i ekonomii osobno scharakteryzowane zostało w nim Towarzystwo Prawnicze imienia Ignacego Daniłowicza oraz blisko związany z dyscyplinami prawny-mi i historycznymi Instytut Naukowo-Badawczy Europy Wschodniej (s. 271–273). W stosownym podrozdziale autor odwołuje się – obok źródeł – do rozpra-wy M. Kornaka (Polska szkoła sowietologiczna...); dodałbym w tym miejscu źródłowe studia wileńskiej badaczki, dr hab. Henryki Ilgiewicz opublikowane w polskich czasopismach oraz jej najnowszą monografię Biblioteka Państwo-wa im. Eustachego i Emilii Wróblewskich w Wilnie (1912–1939) oraz towarzy-stwa ją popierające (Toruń 2015), do której oczywiście przed oddaniem do dru-ku prezentowanego tu dzieła autor dotrzeć nie zdołał.Całość zamyka rozdział V: Studenci i organizacje studenckie Wydziału Pra-wa i Nauk Społecznych (s. 280–297). Znajdujemy tu m.in. dane statystyczne odnoszące się do liczby studentów oraz podrozdziały na temat Koła Prawni-ków Studentów, a także Akademickiego Koła Prawników Żydów. Interesujące materiały z tego zakresu obok wskazanej literatury zawierają też liczne prace Tadeusza Bujnickiego, rodowitego wilnianina, profesora Uniwersytetu Jagiel-lońskiego i organizatora polonistyki na dzisiejszym Uniwersytecie Wileńskim. W ostatnim zdaniu chciałbym jednak jeszcze raz mocno zaakcentować solid-ną podstawę rozprawy w zakresie tak źródeł, jak i opracowań. Wzmacnia ona wydatnie od strony naukowej północną część naszych międzywojennych Kre-115Mikołaj Tarkowski, Wydział Prawa i Nauk Społecznych Uniwersytetu Stefana Batorego...sów, co jest ważne, kiedy spojrzymy na część południowo-wschodnią (z Lwo-wem), która wiedzie prym w zakresie dokumentowania tam śladów polskości. Marceli Kosman

Mikołaj Tarkowski, Wydział Prawa i Nauk Społecznych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie w latach 1919–1939, Gdańsk 2015, ss. 344

https://czasopisma.uni.opole.pl/index.php/osap/article/download/1581/1195

Mikołaj Tarkowski, Wydział Prawa i Nauk Społecznych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie w latach 1919–1939, Gdańsk 2015, ss. 344

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Czasopisma Uniwersytetu Opolskiego (E-Journals)