Hebberecht, Patrick

Ghent University Academic Bibliography

 1Leun, J. van der (2009). Crimmigratie (oratie Leiden), Apeldoorn/Antwerpen: Maklu, 42 p., ISBN 978-90-466-0366-6.  Joanne van der Leun aanvaardde op 11 december 2009 het ambt van hoogleraar Criminologie aan de Universiteit Leiden. Haar inaugurele rede handelde over ‘crimmigratie’. In 2010 verscheen een uitgewerkte versie van deze inaugurele rede.  Drie vragen staan centraal in deze rede. In de eerste plaats wil zij achterhalen in welke mate in Nederland de grens tussen migratierecht en strafrecht op het terrein van de illegale migratie vervaagt. Ten tweede stelt zij zich de meer normatieve vraag naar de legitimiteit van de inzet van het strafrecht bij de aanpak van illegaal verblijf. Ten derde vraagt zij zich af hoe effectief de inzet van het strafrecht is bij het tegengaan van illegale migratie.  Om de eerste vraag naar de betrokkenheid van het strafrecht bij de aanpak van illegaal verblijf in Nederland te beantwoorden kijkt ze op grond van empirisch onderzoek over illegale vreemdelingen naar de ontwikkelingen op het vlak van zowel de rechtsnormformulering als de rechtsnormhandhaving.   Op het vlak va n de rechtsnormformulering is volgens haar geen sprake van een algemene vervaging van de grens tussen migratierecht en strafrecht op het terrein van de illegale migratie. Wel is een selectief proces van grensvervaging aantoonbaar. Het strafrecht komt eerder in het vizier bij de aanpak van illegale migranten die voor overlast zorgen en die voor criminaliteit verantwoordelijk worden gehouden. Door de ongewenstverklaring en de uitbreiding van de toepassing ervan in de vreemdelingenwetgeving is een groter deel van de vreemdelingen onder het bereik van het strafrecht gebracht. Ook het faciliteren van illegale migratie wordt aangepakt, mede met inzet van het strafrecht.   Op het vlak van de rechtsnormhandhaving stelt zij vast dat de overheid steeds meer inzet op het ontmoedigen van ongewenste en illegale migratie en het faciliteren ervan door een creatief gebruik van een combinatie van bestuursrecht, ordeningsrecht en strafrecht. Sinds de jaren negentig kent dit actieve ontmoedigingsbeleid twee hoofdstrategieën: uitsluiten en uitzetten.   Het proces van grensvervaging tussen migratierecht en strafrecht in wetgeving en handhaving wordt door Joanne van der Leun op een heldere, zij het minder systematische wijze, beschreven in haar oratie. Dit proces benoemt zij als ‘crimmigratie’. Zij introduceert hierbij het concept ‘crimmigration’, dat in de Verenigde Staten door strafrechtjuristen en immigratiejuristen werd uitgewerkt. Dit concept beschrijft een trend waarbij strafrecht en immigratiebeleid versmelten zonder deze trend te verklaren. Zij reconstrueert het tot op heden gevoerde beleid ten aanzien van illegale migranten, maar komt hierbij niet verder dan een schets van de context van dit beleid zonder deze beleidsontwikkelingen zelf te verklaren. De resultaten van de empirische onderzoeken over illegale vreemdelingen, die zij aanhaalt in haar analyse van wetgeving en handhaving, gebruikt zij enkel om de afwegingen van beleidsmakers bij dit proces van ‘crimmigratie’ op hun realiteitsgehalte te toetsen. In haar inaugurele rede hecht zij geen waarde aan een samenhangende, theoretisch onderbouwde verklaring voor de ‘crimmigratie’ in Nederland. Aan de globale en Nederlandse economische en vooral arbeidsmarktontwikkelingen, die de meer structurele achtergrond vormen van dit proces van ‘crimmigratie’, wordt geen aandacht besteed. Dit is evenmin het geval voor de internationale, Europese en Nederlandse politieke ontwikkelingen. De concrete initiatieven van de Europese Unie inzake de bestrijding van illegaal verblijf en hun invloed en repercussies op het Nederlandse beleid worden niet geanalyseerd. De ingrijpende  2transformaties, die de Europese natiestaten en ook Nederland de afgelopen decennia hebben ondergaan, blijven buiten beschouwing. De studie van de interventies van de achtereenvolgende Nederlandse regeringen sinds de jaren negentig op het vlak van de relatie tussen strafrecht en migratierecht en de reacties hierop van de politieke oppositiepartijen overstijgt niet het anekdotische.  Uitgewerkte theoretische perspectieven, die de impact van deze laatmoderne economische en politieke ontwikkelingen op de evolutie van de misdaadcontrole pogen te verklaren, krijgen geen aandacht of een terloopse vermelding, zoals ‘de veiligheidsvisie’, de ‘securitarisering’, de ‘Penal State’ (Loïc Wacquant) en de trend van ‘Governing through crime’ (Jonathan Simon). Deels terecht, maar ongenuanceerd en onuitgewerkt verwijt zij hierbij de zogenoemde ‘veiligheidsvisie’ snelle conclusies te maken over een algemene tendens van ‘crimmigratie’ en over een meer repressieve strafrechtelijke aanpak van illegale migratie zonder te kijken naar de grotere differentiatie, die beleid op dit vlak kan vertonen. Hoewel reeds ongeveer 50 jaar theoretisch en empirisch onderzoek in de criminologie verricht wordt naar criminaliseringsprocessen (zie Snel, 1975; Hebberecht, 2008, 99-144), signaleert zij enkel sommige belangrijke transformaties met betrekking tot de relatie tussen strafrecht en illegalen zonder op zoek te gaan naar een diepere verklaring voor deze wijzigingen. Enkele voorbeelden uit deze oratie illustreren dit mankement:  ‘Zo werd het overschrijden van grenzen met valse documenten lange tijd gezien als een onvermijdelijk bijverschijnsel van illegale migratie en heet het tegenwoordig migratiecriminaliteit.’ (p. 8 )              ‘[I]llegale vreemdelingen vormen bij uitstek een categorie personen waarbij zich een                 complex proces van sociale constructie van een criminele categorie voordoet.’ (p. 13)  Ik had voor deze interessante vaststellingen wel een (begin van een) verklaring willen lezen in deze oratie.  De tweede centrale vraag naar de legitimiteit van de inzet van het strafrecht bij de aanpak van illegaal verblijf is meer normatief van aard. Hierbij gaat het niet om de beschrijving en verklaring van het selectieve proces van ‘crimmigratie’, waarbij de rol van het strafrecht in het illegalenbeleid toeneemt, maar om de legitimiteit ervan. Zij tracht deze vraag te beantwoorden op basis van criteria van strafbaarstelling uitgewerkt door strafrechtjuristen in combinatie met data vanuit criminologisch en sociologisch onderzoek. De criteria tot strafbaarstelling van Van Bemmelen, Hulsman en De Roos worden kort aangegeven zonder ze toe te passen op het selectieve proces van ‘crimmigratie’. Vooral de vier vragen die de Leidse strafrechtgeleerde Haveman (1998) zich stelt bij zijn bespreking van de verschillende criteria tot strafbaarstelling vormen voor Joanne van der Leun een leidraad bij het beantwoorden van deze tweede vraag: 1. Is er een problematische situatie die om een respons vraagt? 2. Is daarbij een rol voor de overheid weggelegd? 3. Zijn er adequate niet-strafrechtelijke alternatieven? 4. Is het strafrecht een adequate respons?  Wat de eerste vraag betreft over het bestaan van een problematische situatie stelt zij dat illegaal verblijf op zichzelf niet problematisch is, zoals uit historische en internationale studies blijkt. Uit criminologisch onderzoek in Nederland blijkt volgens haar dat de criminaliteit  3gepleegd door illegale migranten niet uitgesproken bijdraagt tot het problematische karakter van illegaal verblijf.   Als antwoord op de tweede vraag of een rol is weggelegd voor de overheid, stelt zij vast dat in Nederland een consensus bestaat dat de nationale overheid in hoge mate zorg draagt voor het immigratiebeleid. Als daar veiligheidsvraagstukken bij komen, is dat alleen nog maar sterker het geval.  Met betrekking tot de derde vraag leidt zij uit haar studie van het overheidsbeleid in Nederland af dat niet-strafrechtelijke alternatieven bestaan, zoals het bestuursrecht en het ordeningsrecht, waarvan de aanpak een plaats krijgt in een integrale benadering van de illegale migratie. Deze middelen zijn echter volgens haar niet toereikend om het probleem sluitend aan te pakken. De kernproblematiek is daarbij nog altijd de moeilijke uitzetbaarheid van veel illegale migranten.  In verband met de vierde vraag over de adequaatheid van de strafrechtelijke aanpak verwijst zij naar de resultaten van vijftien jaar onderzoek die laten zien dat illegalen een sterke motivatie hebben om zich verre te houden van criminele activiteiten. Wel blijkt ook uit onderzoek dat het aandeel crimineel actieve illegale migranten recentelijk toeneemt. Dit kan te maken hebben met de verslechterende leefomstandigheden voor mensen zonder verblijfsstatus, met de veranderende samenstelling van de illegale groepen en tot op zekere hoogte ook met importcriminaliteit. Deels is de toename van criminaliteit onbedoeld het gevolg van het gevoerde beleid. De groep uitgesloten illegalen, die permanent onder het strafrecht vallen, neemt toe. Artikel 197 Wetboek van Strafrecht (Sr) heeft dus volgens haar niet het repressieve en afschrikkende effect dat werd beoogd. De handhavingspraktijk heeft echter niet de middelen om met het toegenomen aantal ongewenste illegalen om te gaan. Door internationale verdragen, maar ook door het verzet van een deel van de bevolking kan de overheid volgens haar niet tot het uiterste gaan in haar ontmoedigings- en uitzettingsbeleid van illegalen. Daarom vindt zij het illegalenbeleid ten dele altijd een symbolisch beleid voor een onoplosbaar sociaal probleem. Het nastreven van een symbolisch effect is echter eerder een reden om het strafrecht niet in te zetten. Met het beantwoorden van de vierde vraag, die Haveman zich stelt in zijn bespreking van de criteria van strafbaarstelling, heeft zij ook de derde centrale vraag in haar oratie beantwoord naar de effectiviteit van het strafrecht bij het tegengaan van illegale migratie.  In haar oratie heeft Joanne van der Leun niet geopteerd voor een theoretische en methodologische reflectie en verdere uitwerking van het rijke onderzoek over illegale vreemdelingen dat zij de afgelopen vijftien jaar zelf of in samenwerking met andere onderzoekers onder de bezielende onderzoeksvisie van Godfried Engbersen heeft verricht. Zij gebruikt de resultaten van dit onderzoek enkel voor een analyse van de afwegingen die beleidsmakers bij het nemen van maatregelen op het vlak van de bestrijding van illegaal verblijf hebben gemaakt. Het criminologisch onderzoek naar de maatschappelijke processen, actoren en factoren die deze beleidsontwikkelingen kunnen verklaren, laat zij volledig terzijde. Haar centrale onderzoeksvragen in haar inaugurele rede worden eerder vanuit de strafrechtwetenschap dan vanuit de criminologie geformuleerd en uitgewerkt.  Haar visie op de criminologie blijft in deze oratie op verschillende vlakken vaag en onduidelijk. Zij ziet de criminoloog als een sociaal wetenschapper die zich op het snijvlak van disciplines bevindt (p. 11-12). We vernemen echter niet om welke disciplines het gaat.  4De drie centrale vragen in haar rede wil zij op een interdisciplinaire wijze vanuit de criminologie en strafrechtstheorie onderzoeken. De criminologische invalshoek wordt hierbij niet scherp gesteld. In haar visie gaat de rol van de criminologie niet verder dan het aanleveren van empirische onderzoeksresultaten die de afwegingen van beleidsmakers bij het uitstippelen van strafrechtelijk beleid moeten ondersteunen. De strafwetenschap biedt de criteria tot strafbaarstelling aan die de beleidsmakers bij criminalisering in overweging moeten nemen. Het blijft onduidelijk wat hierbij interdisciplinariteit inhoudt.  Door enkele opmerkingen in de zijlijn van haar betoog wordt het waardevraagstuk in de criminologie aangesneden. Zo stelt zij op p. 12-13 dat het innemen van een ferm normatief standpunt, met name het noemen van mogelijke criminele feiten van illegalen en migranten al als discriminerend bestempelen, het doen van serieus onderzoek verhindert. Bij haar kritische bespreking van het criminaliseren van illegaal verblijf in Italië, waarbij de criminaliteit van illegalen een belangrijke afweging was bij politici uit de meerderheid, verwijst zij op p. 22 instemmend naar de Italiaanse sociale wetenschapper Pallida, die de ophef over de criminaliteit van migranten en illegalen vooral als morele paniek bestempelt. Nu is uitgerekend Pallida een wetenschapper die het innemen van ferme normatieve standpunten niet schuwt en het onderzoeken van de criminaliteit van migranten en illegalen eerder een taboe vindt. Dit laatste standpunt wijst zij terecht af, al geeft dit geen vrijbrief voor onderzoekers om bij te dragen tot de discriminerende, soms zelfs racistische etnisering van bepaalde groepen (Hebberecht, 2008, 145-185). Uit de verschillende impliciete normatieve standpunten die zij in haar oratie inneemt, kan afgeleid worden dat zij geen voorstander is van een waardevrije criminologiebeoefening. Maar welk soort normatieve standpunten mogen dan wel door een serieuze onderzoeker worden ingenomen? Deze vraag blijft in haar inaugurele rede onbeantwoord.  Uit haar belangrijke bijdrage aan de wetenschappelijke studie van de regulering van migratie kunnen we afleiden dat Joanne van der Leun in de lijn van een nieuwe dominante trend in Europa de criminologie opvat als een hulpwetenschap van de strafrechtwetenschap, zij het met een andere invulling dan de visie die criminologen op het einde van de negentiende en in de twintigste eeuw aan deze opvatting gaven (Albrecht, 2005). Toen diende de moderne strafrechtwetenschap, gericht op het voorkomen van misdrijven, ondersteund te worden door de empirische bevindingen van de (individueel positivistische) criminologie over de oorzaken van crimineel gedrag. Aan de Leidse universiteit werd deze visie onderschreven door Van Bemmelen (van 1931 tot 1956 hoogleraar criminologie). In de nieuwe invulling van deze visie, die de criminologie opvat als een hulpwetenschap van het strafrecht, dient criminologische kennis de legitimiteit en effectiviteit van de strafrechtsbedeling te vergroten. Het gaat hierbij niet langer om de criminaliteitsrisico’s die uitgaan van de dader, maar om de criminaliteits- en onveiligheidsrisico’s die gepaard gaan met maatschappelijke problemen als migratie, in het geval van deze oratie. Beide invullingen van de visie op de criminologie als hulpwetenschap van het strafrecht liggen ver weg van een kritische en reflexieve sociaalwetenschappelijke studie van misdaad en misdaadcontrole die ook in Nederland en meer in het bijzonder aan de Universiteit Leiden ten tijde van Nagel (van 1956 tot 1976 hoogleraar criminologie) een belangrijke aanhang heeft gekend. Als hoogleraar criminologie loopt Joanne van der Leun eerder in het voetspoor van Van Bemmelen dan van  Nagel.      5 Literatuur  Albrecht, P.-A. (2005). Kriminologie. Eine Grundlegung zum Strafrecht. München: C.H. Beck. Haveman, R. (1998). Voorwaarden voor strafbaarstelling van vrouwenhandel. Deventer: Gouda Quint. Hebberecht, P. (2008). De ‘verpaarsing’ van de criminaliteitsbestrijding in België. Kritische opstellen over misdaad en misdaadcontrole in de laatmoderniteit. Brussel: VUBPress. Snel, B. (1975). Over criminalisering. Nederlands Tijdschrift voor Criminologie, 4, 145-164.  

'Crimmigratie', besprekingsartikel oratie J.van der Leun (2009)

https://biblio.ugent.be/publication/3149584/file/3149589

'Crimmigratie', besprekingsartikel oratie J.van der Leun (2009)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Ghent University Academic Bibliography