Karpowicz, Agnieszka

Zagadnienia Rodzajów Literackich

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Widzenie awangardy, red. Agata Stankowska, Marcin Telicki i Agata Lewandowska, „Literatura i Sztuka”, tom 5, Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Poznań 2018

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Zagadnienia Rodzajów Literackich, LXII, z. 2PL ISSN 0084-4446DOI: https://doi.org/10.26485/ZRL/2019/62.2/11Widzenie awangardy, red. Agata Stankowska, Marcin Telicki i Agata Lewandowska, „Literatura i Sztuka”, tom 5, Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Poznań 2018Różnorodne tematycznie, interdyscyplinarne teksty poświęcone rozmaitym problemom, mediom i dziedzinom awangardowej sztuki spaja tytułowe pojęcie widzenia, wyznaczające pole podejmowanych tu badań nie tylko dosłownie, lecz także — a może przede wszystkim — metaforycznie. Słowo „widzenie” nie oznacza jedynie obserwowania istniejących elementów rzeczywistości, lecz także tego, co w niej nie istnieje lub jest niedostrzegane i co dopiero trze-ba odsłonić, włączyć do sfery postrzeżeniowej, znajdując odpowiedni język i środki wyrazu. Odsyła ono również do wizyjnego wykraczania poza materialną rzeczywistość, przekraczanie granic tego, co widoczne i widzialne, a także do przewidywania przyszłości. Te obszary znaczeniowe tytułowej formuły stanowią jednocześnie najciekawsze i najbar-dziej inspirujące, według mnie, aspekty badań awangardowego widzenia w piątym tomie „Li-teratury i Sztuki”. Próby odpowiedzi na pytanie o to, jak pierwsi awangardziści poszerzali pole kulturowej widzialności i jak prekursorsko projektowali lub współkształtowali dominujące sposoby widzenia (w) (po)nowoczesności, wskazując jednocześnie na to, co w niej wypierane czy marginalizowane, pozwalają głębiej zrozumieć tamtą, dwudziestowieczną percepcję i jej uwarunkowania, ale przede wszystkim, zgodnie z Latourowskimi rozpoznaniami o labora-toryjnym charakterze sztuki — uwierzyć w jej projektującą rolę i wartość jako pełnoprawne-go sposobu badania i poznawania rzeczywistości. Uderzającym i powtarzającym się w wielu tekstach efektem eksplorowania różnych poziomów wizualności w sztuce awangardowej jest bowiem odkrycie — coraz bardziej dziś widocznej i coraz śmielej artykułowanej — bliskości spojrzenia artystycznego i naukowego, odkrywanie immanentnych poetyk i estetyk począt-ków XX wieku jako teorii percepcji, zaskakująco współgrających z dzisiejszymi ustaleniami matematyków, fizyków czy psychologów.O jednym z wymiarów tej relacji pisze Marek Hendrykowski, dowodząc, że poszczegól-nym historycznym awangardowym ruchom dalej było do innych grup artystycznych tej for-macji (działających w tym samym czasie — „izmów”) niż do konkretnych dziedzin ówczesnej nauki: lingwistyki, psychologii, fizyki, matematyki czy filozofii. Teoria względności i kubizm 184lub psychoanaliza i surrealizm są sobie bliższe, spostrzega badacz, niż kubizm i surrealizm. W ten sposób wizualność awangardowej sztuki okazuje się nie tylko wyrastać z rozpoznań nauk ścisłych, przyrodniczych, medycznych czy humanistyczno-społecznych, ale i je współ-tworzyć, stanowić mniej lub bardziej intuicyjną, wypracowywaną w artystycznej praktyce „teorię widzenia” rzeczywistości lub teorię percepcji.Dowodzi tego również Ewa Kuryluk w manifeście wprowadzającym do całego tomu i  wydobywającym teoretyczno-metodologiczny potencjał głosu twórców-praktyków. Pro-klamując sztukę jako wyraz indywidualności artysty, ale takiej, która jednocześnie „odbija w sobie świat”, pozwalając nam poznać „realia i siebie samych” (s. 11), autorka pisze: „Przyroda niczego nie klonuje, każda istota jest niepowtarzalna. To odkrycie współczesnej nauki, da-jące nam nie lada argument w walce o prawa człowieka, musieli już czuć instynktownie, jak roślina pnąca się do światła, nasi antenaci” (s. 10). Podwójne sprzężenie awangardowych wi-zji z rzeczywistością opisywaną przez naukę najpełniej wybrzmiewa w doskonałym studium Aliny Świeściak, wskazującej na to, że poetycka wizja „naturokultury” Tytusa Czyżewskiego wiele zawdzięcza popularności darwinizmu w Polsce początków XX wieku, a jednocześnie projektuje niejako rozpoznania przybierające na znaczeniu dopiero we współczesnej, posthu-manistycznej refleksji naukowej. W laboratorium sztuki i jej metafor artysta wypróbowywał, według badaczki, koncepcję relacyjności podmiotów, przejściowości relacji człowiek–zwie-rzę, tworzył „poetyckie studium form przejściowych” (s. 69) między człowiekiem a maszyną, zwierzęciem, rośliną.Ten pasjonujący kierunek badania literackiego widzenia awangardowych twórców wzmacnia również Agnieszka Rydz, przekonywająco dowodząc w tekście Obrazowość afek-tu w pracach Tadeusza Peipera, że poetykę jednego z najważniejszych twórców polskiej awangardy wiele łączy z rozpoznaniami współczesnej psychoanalizy, psychologii, a nawet neuronauki: kategoria umysłu ucieleśnionego czy przekonanie o warunkowaniu przez „sen-soryczno-motoryczne struktury ciała” poznawczych struktur umysłu i o wizualnym kształ-cie „reprezentacji afektu” w umyśle (s. 104–105). W ujęciu Agnieszki Rydz Peiperowska wizualność staje się więc także próbą włączenia w sferę tego, co widzialne, niewidocznych afektów poprzez obrazy poetyckie będące „słown[ymi] ekwiwalent[ami] uczuć” (s. 103), eksperymentem mającym na celu komunikowanie emocji będących źródłem awangardowej „inwencji obrazowej” (s. 104). Podobnie jak w tekście Beaty Śniecikowskiej poświęconym jednemu z wymiarów futu-rystycznej logowizualności, nie chodzi tu już o literacką czy słowno-obrazową reprezentację rzeczywistości, z której to kategorii słusznie i konsekwentnie, zgodnie z ideą awangardową, rezygnują autorzy i autorki tekstów zgromadzonych w tomie. Stawką rekonstrukcji awan-gardowego widzenia nie jest bowiem reprezentacja widzialnego świata, lecz ewokacja jego sposobów doświadczania i odczuwania. Awangardowe widokówki dźwiękowe, analizowane perfekcyjnie przez Śniecikowską, w których wizualne wartości słowa odsyłają do dźwięków, „wizualne pejzaże dźwiękowe” (s. 37), to kompozycje unaoczniające językowe i pozajęzykowe brzmienia, a przez to — ruch, dźwięki i atmosferę miejsca. Intermedialność awangardowej sztuki odnosi nas więc do wielozmysłowości trudno uchwytnego doświadczenia miejsca, na przykład lunaparku, który stał się przedmiotem przedstawienia w jednej z analizowanych prac włoskich futurystów. Nie chodzi tu o odwzorowanie elementów nowoczesnej, zgiełkli-wej metropolii, lecz o komunikowanie jej czasowego, usytuowanego i indywidualnego, pod-miotowego doznania i związanych z nim emocji oraz sposobów percepcji. Recenzje   |   Book Reviews185Recenzje   |   Book ReviewsPrzekraczanie granic widzenia i widzialności, poszerzanie pola widoczności, a zwłasz-cza poszukiwanie dla tych obszarów środków ekspresji i warunków ich komunikowalności, wydaje się diagnozą, a jednocześnie syntezą awangardowości widzenia, wyłaniającą się z mi-gawkowych, rozproszonych mikroujęć artystycznych praktyk zaproponowanych w tomie. Tę właściwość awangardowego widzenia wydobywa na plan pierwszy Anna Krajewska. We wprowadzającym do problematyki tomu teoretycznym tekście z jednej strony utożsamia ten rodzaj widzenia z alternatywnością spojrzenia na rzeczywistość: „Gdybyśmy zatem poszli na przykład tą drogą… Zechcieli spojrzeć na nasz świat z boku, z ukosa, z niecodziennego punktu widzenia, może byśmy poczuli w sobie ducha awangardy?” (s. 22) i przekraczaniem zastanych reguł percepcji. Z drugiej zaś strony autorka domaga się od badaczy historycznych awangard przesunięcia wzroku z pierwszego planu na to, co należy do „strefy półcieni” i „ob-szarów nieczystych”, na „tło zmięszane”, jak nazywa je za Witkacym (s. 16). Idea ta przyświeca całemu tomowi, w którym migawki — analizy historycznych i współ-czesnych mikropraktyk awangardowych widzianych fragmentarycznie i w rozproszeniu — mają ułożyć się w jeden, choć nie jednolity obraz awangardowości i właściwych jej „teorii widzenia”. Charakteryzuje i uwspólnia go przede wszystkim, traktowany w najwyrazistszych tekstach tomu jako swoiście awangardowy, akt czynienia czegoś widzialnym czy poszerzania pola widzenia: o afekty, emocje, ruchliwość efemerycznych, sensualnych doświadczeń i wie-lozmysłowych postrzeżeń, zarówno o procesy mentalne, jak i te, które zachodzą w świecie fizycznym, ale są zbyt abstrakcyjne i niematerialne, by dostrzec je gołym okiem. Mogą to być również całe połacie marginalizowanego czy wymykającego się zracjonalizowanym przedsta-wieniom „«nieczystego» życia podmiotu” (s. 145), jak dzieje się na przykład w badanych przez Agatę Stankowską powojennych praktykach surrealistycznych Tadeusza Kantora, wy-stępującego według niej przeciw przedstawieniowej czystości konstruktywizmu, odpowiada-jącej wizualnie sterylności intelektu i racjonalności. Ujawnianie tego, czego nie widać, rozu-miane jako gest awangardowy, okazuje się kluczowe również dla współczesnych projektów i obiektów cyberliterackich w środowisku elektronicznym — zjawisk, które w ujęciu Elżbiety Winieckiej problematyzują, a przez to wprowadzają w pole naszej percepcji „cybernetyczną podszewkę” (s. 205), wielość niewidocznych warstw języków komputerowych i kodowania umożliwiających komunikację, nieuchwytne pole magnetyczne czy sygnały elektryczne za-pośredniczające „wytworzenie przedmiotu estetycznego” (s. 215), z których istnienia na co dzień nie zdajemy sobie sprawy i ich nie zauważamy. Awangardowe motywacje odsłaniania niedostrzeganych czy niedocenianych sfer rzeczy-wistości są bardzo różne, ale stały pozostaje sam ruch ku odkrywaniu i włączaniu w pole kul-turowej percepcji coraz to nowych obszarów — „widzenie, które nie jest bierne”, jak nazywa je Marcin Telicki (s. 174). W tomie nie pomija się też emancypacyjnych wymiarów poszerza-nia pola widzenia i przekierowywania wzroku z centrum na marginesy, z pierwszego planu na tło. Według Anny Gawareckiej, analizującej czeskie wizualne praktyki awangardowe, utopie sztuki ludowej, plebejskiej czy masowej były nieodłącznie związane między innymi z alterna-tywnym postrzeganiem cyrku i kina jako form wyższych niż dzieła tak zwanej sztuki wysokiej. Chociaż stojące za tym gestem utopie społecznej roli sztuki pozostały niezrealizowane, prze-strzenie te i związane z nimi grupy społeczne zyskały widzialność, a awangardyści, twórczo przetwarzając inspiracje artystyczne płynące z ludycznej wizualności, dokonali przez to „ak-tywizacj[i] nowego spojrzenia”, kierując uwagę na „materialn[ą], poddając[ą] się wzrokowej percepcji, tward[ą] i dotykaln[ą] doczesnoś[ć]” (s. 125) i dostrzegając jej potencjał estetyczny, 186ale przede wszystkim poznawczy i społeczny. Widzenie alternatywne oznacza bowiem także, że awangardowe praktyki wizualne, wydobywając niewidzialne obszary naszej rzeczywistości, uwypuklają jednocześnie „szczelin[y] w systemie społecznym”, jak zauważa za Nicolasem Bo-urriaud Marcin Telicki (s. 173).Etyczny, emancypacyjny aspekt widzenia awangardowego staje się w ujęciu autorów za-równo nadzieją, jak i przestrogą dla współczesności. Z jednej strony Piotr Juszkiewicz przy-pomina, że „regulacja rytmów widzenia” w koncepcji Władysława Strzemińskiego była rów-noznaczna z próbą regulacji życia społecznego (s. 32), a Telicki oraz Gawarecka przywołują porażki projektów z początku XX wieku, łączących zaangażowanie społeczne z „teoriami widzenia”. Z drugiej jednak strony aktualne praktyki teatralne lub przywołane w tekście Te-lickiego estetyka relacyjna Nicolasa Bourriaud i współczesny manifest Stosowane sztuki spo-łeczne Artura Żmijewskiego, który proponował, by autonomię sztuki wykorzystać znów „do celów wiedzy, nauki i polityki” (s. 170), dowodzą, że awangardowe sposoby widzenia świata nie okazały się jedynie przebrzmiałym zjawiskiem historycznym, bo wciąż jeszcze są nam bar-dzo potrzebne.Agnieszka Karpowicz Recenzje   |   Book Reviewshttps://orcid.org/0000-0001-9593-2350