Ivan Cifrić

Cifrić, Ivan

Hrčak - Portal of scientific journals of Croatia

RecenzijeRudi SupekParticipacija, radnička kontrola i samoupravljanje(Prilog povijesnom kontinuitetu jedne ideje)Naprijed, Zagreb J974., strana 204.O problemima samoupravljanja mnogo je pisano, a naročito zadnjih desetak godina. Naravno, svi su ti radovi pisani s različitih aspekata i s različitim cilje­vima. Njihov kvalitet i teorijski nivo vrlo je različit, pa čitaoci svakom takvom studijom dobivaju parcijalni uvid u problem. Zato je potreba za kritičkosintet- skim radovima, kako u radničkom pokretu uopće, tako i u nas, veoma prisutna. Čini se da su dva elementa najznačajnija u tretiranju problema samoupravljanja. Jedno je kritičko preispitivanje postojeće znanstvene terminologije, a drugo ukazi­vanje da pravu suštinu samoupravljanja kao povijesnog procesa upravo u trenutku kada svjetski radnički pokret mora definirati vlastite povijesne anticipacije, kon­kretni sadržaj i odnos prema socijalizmu kao historijskom procesu, obzirom na postojeće svjetske tendencije u kapitalizmu, socijalističkim zemljama kao i zemlja­ma u razvoju.Knjiga profesora Supeka nastojanje je da se u kontekstu povijesnih zbiva­nja i na tragu izvornih marksističkih misli i konfrontacija, rasvijetle upotreblji­vosti i pojmovna značenja mnogih termina koje znanstvenici i ideolozi različito, a vrlo često i krivo, upotrebljavaju. To su: »industrijska demokracija«, »ekonom­ska demokracija«, »participativna demokracija«, »participacija«, »radnička kon­trola«, »radnička moć«, »suodlučivanje«, »samoupravljanje« i si. koji se vrlo čes­to primjenjuju jednako u kapitalizmu kao i u socijalizmu.Iako je knjiga pisana za »zapadnog čitaoca«, njen je autor nastojao usposta­viti »opet onaj kontinuitet radničkog pokreta u njegovim društvenim stremljenji­ma koji je bio nakon Oktobarske revolucija u Evropi prekinut« (9), uzimajući za okosnicu misao-vodilju »samoupravnog koncepta proizvodne i društvene organi­zacije«. Drugim riječima »ciljevi samoupravnog socijalizma odnosno dosljedno shvaćene socijalističke demokracije«, povijesni su kriterij relevantnih ocjena pos­tojećih teorijskih koncepcija i prakse.Knjiga je podijeljena u osam poglavlja: » 0 nastanku ideje radničkog samo­upravljanja«, »Participacija i industrijska demokracija«, »Participativna i indus­trijska demokracija«, »Radničko samoupravljanje i radnička kontrola«, »Radničko samoupravljanje i socijalistička demokracija«, »Organizacija kao posrednik iz­među pojedinca i društva, »Tehnološke promjene i samoupravna demokracija« i »Povijesni smisao radničkog samoupravljanja«.Bez obzira na postavljena dva cilja — pojmovno rasvjetljavanje ideje samo­upravljanja u terminološkoj,, odnosno pojmovnoj »zbirci« i uspostavljanje ideje kontinuiteta samoupravnog socijalizma, Supekova knjiga ima šire teorijsko i uže teorijsko-praktičko značenje. Prvo se ogleda na nivou teorije o demokraciji, od­59nosno socijalističkoj demokraciji, na nivou cjelovite svjetske, posebno zapadno­evropske misli, i radničkog pokreta, a drugo u kritici i razvijanju sadržaja so­cijalističkog samoupravljanja i kod nas.Demokracija koja se razvila na Zapadu, a danas je dalje razvijaju njeni teoretičari, ostaje imanentno u okvirima klasnoga društva, jer ga ne dovodi u pitanje. Ona je stoga po Supekovom mišljenju paritacivan odnos dviju suprotnih strana, a ne opći princip i »pravo svakoga pojedinca jednog društva ili organiza­cije da samostalno odlučuju o upravljanju svojim životnim i društvenim pitanji­ma« . . . (74). Radnici su uvijek u takvoj demokraciji u »opoziciji«, te autor s pu­nim pravom postavlja pitanje, ». . . zašto bi baš radnici i sindikati morali biti u ’opoziciji' a poslodavci ’na vlasti’, kad postoji mogućnosti u skladu s istim princi­pom, da poslodavci odu u 'opoziciju', a da radnici preuzmu 'vlast'« (72). U tom smislu on konfrontira Marxove ideje »asocijacije« proizvođača (77) i Pruddhonovo načelo mutualizma, (odnosno Prudhonovom isticanju »ekonomskog prava«, nasu­prot »političkom pravu«, i njegovih nosilaca »associations ouvrieres« što treba do­vesti do »globalne ekonomske federacije« kao kategorije sui generis — kod Marxa »zajedničko biće«) s jedne i građanskih teoretičara demokracije s druge strane. U toome autor analitički pristupa kako pojedinim koncepcijama tako i čitavim teorij­skim orijentacijama (mehanocističko-birokratskom, organicističkom, demokratskom i humanicističkom pristupu) u shvaćanju uloge »ljudske zajednice« (149). Kritiku- jući princip dualizma koji se krije u različitim zapadnim koncepcijama i pojmovi­ma o demokraciji, Supek pokazuje i na konkretnom primjeru u SSSR značenje radničke kontrole, sadržaj i proces transformacije tog dualizma, Kritikujući ujedno i »ostatke« takve prakse, utemeljene u staljinističkom periodu, i u našem društvu. On kaže: »Za jugoslavensko društvo je karakteristično da se razvitak radničkog samoupravljanja kao općeg društvenog sistema počeo< odvijati od etatis­tičkog modela, preuzetog od Sovjetskog Saveza, te da su sindikati u njemu za­držali sve do danas, onu istu ulogu koja im je dodijeljena u eteititičkom modelu, naime ulogu discipliniranja d prosvjećivanja radničke klase« (126).Na Zapadu je danas zato besmisleno' govoriti o »punoj participaciji« (64), iako »novi sindikalizam« ponovno izdiže i »revalorizira sindikalnu akciju u njenom revolucionarnom aspektu . . . dokida dualizam ekonomske akcije, rezervirane is­ključivo za sindikalne organizacije, i političke akcije (pocrtao R. S.), rezervirane isključivo1 za političke organizacije« (114), jer se još uvijek ne pravi dovoljno raz­lika, ili se pak zastupa samo s pozicija proizvodnih resursa, u čemu proizvođači predstavljaju samo »jedan od« njih — radnu snagu i ništa više. Stoga je nužno, prema autorovom mišljenju razlikovati »punu participaciju proizvodnih faktora« i »punu praticipaciju proizvođača« (62—63). U protivnom moguće je samo govo­riti o »pseudoindustrijskoj demokraciji«, jer se ne vodi računa o tome što je autor ne mali broj puta isticao, da je čovjek totalno biće, »idealni totalitet« kao i njegova društvena zajednica realni, konkretni totalitet, pa prema tome djelatnost čovjeka ne može biti svedena samo na jednu sferu njegova života i djelatnosti — političku. Zapadna demokracija svodi čovjeka na političku slobodu, a ne istovre­meno i na ekonomsku. Čovjek je zato u poziciji nemogućnosti samoodređenja. Ističući da je »pravo na upravljanje i samoupravljanje u proizvodnim i drugim organizacijama . . . jedno od temeljnih ljudskih prava, kao dio samoodređenja čovjeka u sferi proizvodnje i neproizvodnih djelatnosti ... to pravo predpostav- lja, kako slobodno udruživanje pojedinaca (pocrtao R. S.) s drugim pojedincima, tako i punu odgovornost pred društvom za sredstva za proizvodnju koje mu druš­tvo stavlja na raspolaganje« (79), Supek govori i o drugim bitnim momentimao kojima treba voditi računa (79—81) a osobito o pitanju akcije za uspješnost samouparnvog socijalizma. U tome on vidi tri osnovna nivoa: »a) nivo poduzeća (odnosi radnih kolektiva prema sindikatima), b) globalni društveni nivo (odnosi sindikata i političkih partija) i c) epohalni nivo (odnos radničkog pokreta prema socijalizmu ili mogućim oblicima socijalizma uopće)« (115).Razvijajući dalje svoju misao', autor se ne zadržava samo na kritikama za­padnih koncepata demokracije i strategije sindikalnog i radničkog pokreta, već nužno dolazi i na tie socijalizma. Nije potrebno isticati njegove stavove o etetis- tičkom modelu jer su dobro poznati (Vidi na pr. »Sociologija i socijalizam«) već samo ukazujemo na značajnu anticipaciju problema sociološke zatvorenosti radnih organizacija, odnosno proizvedene organizacije, (o čemu je već kod nas60vođena polemika između A. Maistera i J. Županova. Vidi »Samoupravljanje i druš­tvena moć«), kao i drugih oragnizacija u ime »samoupravnosti«. Time se svodi problem društvenih funkcija ili na uske političko-teri tori jalne okvire (komuna — radna organzacija) ili pak potpuno odbacuje »odgovornost pred čitavim društvom i ograniči na 'samoupravnu organizaciju’« (169). I u socijalizmu je potrebno »da radnički pokret hoda s obje noge« jer se tako može suprostaviti »etatističko-so- cijalističkom modelu« povijesni »samoupravno-socijalistički«, koji se javlja danas«. . . više kao tendencija nego kao jasno izrađena koncepcija« (118). Obi je koncep­cije autor konfrontira da bi pokazao da radničko samoupravljanje nije neka »viša faza u razvitku »diktature proleterijata’ ili u 'prelaznom periodu' kao što su tome bili skloni i neki jugoslavenski teoritičari« (141). Iako pojava »samoupravljanja« na Zapadu ne znači nužno zaostajanje »revolucionarne svijesti« proleterijata već neposrednu reakciju na tendencije birokratizacije političkih rukovodstava (14) isto tako se ne može samoupravljanje svesti samo na neposrednu reakciju protiv birokratizacije u socijalizmu (u početnoj fazi) jer je »ona bitni, sastavni dio pro­leterske revolucije, bez obzira da li se provodi nasilnim ili mirnim putem« (141). »Na taj način ideja samoupravne demokracije implicira sve one loše definirane termine kao što su politička demokracija, industrijska demokracija, ili ekonomska demokracija, socijalna demokracija i narodna demokracija. Ona oživljava ideju polisa, dsonomije i komune« (173).Ćini nam se ovaj prikaz nepotpunim, a da ne progovorimo nešto o autorovim kritikama mogućnosti samoupravljanja u odnosu na tehnologiju i »tehnološki imperijalizam« i determinizam. Supek je protiv tehnološkog ograničavanja samo­upravljanja i svih prigovora o mogućnostima i perspektivama samoupravljanja obzirom na tehnološki razvitak. Prvenstveno on odbacuje tezu da s veličinom i funkcionalnom složenosti društva dolazi do ograničavanja demokracije i samou­pravljanja, kao i demotiviranosti samoupravljača (177).Tehničke mogućnosti zapravo pružaju bolje uvjete za razvoj samoupravlja­nja. One pretpostavljaju određenu infrastrukturu samoupravljanja, koja ne mora nužno determinirati i socijalne oblike ljudske zajednice. »Naše je mišljenje«, kaže Supek, »da se izvjesne morfološke promjene društva mogu predvidjeti (gustoća naseljenosti, satnovništvo, urbanizacija, obujam proizvodnje itd.), ali te morfološke tendencije ne determiniraju oblik same socijalne organizacije« (174). Za taj svoj stav autor i navodi argumente (175—6). Ulazeći dublje u problem odnosa tehnolo­gije i samoupravljanja, autor postavlja četiri hiopteze koje analizira, te na os­novu analize tvrdi da, unatoč tome što su istraživanja u jugoslavenskim poduze­ćima pokazala »da se upravni autoritet pomiče od društvene k tehničkoj hijerarhi­ji« (179) ova tendencija i »pojava nije sasvim redovna«; (2) s tehnološkim nivoom proizvodnje ne mora opadati učešće radnika u samoupravljanju,, jer »kombinira­njem izvršenih radnih funkcija (radnih operacija) s upravnim funkcijama može se izbjeći . . . radikalno opadanje radničkog učešća koje se proteže na svim nivo­ima tehnološke organizacije poduzeća« (181); (3) također na temelju istraživanja pokazuje da se proizvođači ponašaju sve više kao »društveni čovjek«, tj. želja za samoupravljanjem ne opada s porastom tehnološkog nivoa proizvodnje (183), i(4) želja za upravljanjem se pokazuje također na svim tehnološkim nivoima proiz­vodnje, jer se iz postojećih istraživanja vidi značajno isticanje radničkog savjeta kao organa kojemu, kao samoupravnom tijelu, treba biti podređeno tehničko osob­lje. (184). Iz svega toga siljedi, da motivacija za samoupravljanjem ne opada s porastom tehničkog faktora.Ne ulazeći u specifične definicije radničkog samoupravljanja s različitih aspekata koje autor izlaže u osmom poglavlju, istakli bismo bitnu ideju za koji se on zalaže. Samoupravljanje je za njega »univerzalni princip ljudskih prava« i to prava čovjeka kao a) proizvođača, b) potrošača i c) građanina, te se za njega »socijalistička demokracija uspostavlja kao globalni društveni sistem čiji su te­meljni oblici društveno samoupravljanje u komunama i radničko samoupravljanje u radnim organizacijama« (196).Prostor nam ne dozvoljava da se opširnije osvrnemo i na neke druge ideje i analize koje Supek u ovoj knjizi vrši. No valja istaći da je analitičko-kritički i61teorijsko-sintetički pristup problemu samouupravljanja na zavidnoj razini. Iako su određena poglavlja pisana s aspekta »zapadnog« čitaoca, našim čitaocima ovak­ve sadržajne komponente nedostaju, tim više što je kritika koju autor upućuje funkcionalističkim teoretičarima, kao i dogmatskim marksistima, pisana s pozici­ja koje osiguravaju autoritet znanstvenog pristupa, ali istovremeno i uspostavlja­ju misaoni kontinuitet u radničkom pokretu a to znači da su aplikativne u svojim osnovnim aspektima i na našu samoupravnu teoriju i praksu. Iako je autor u svom Predgovoru i skroman obzirom na svoj doprinos ovom knjigom, smatramo da je postigao mnogo više od toga. Stoga je preporučavamo ne samo onima koji se ovom problematikom znanstveno ili stručno bave, već i svima onima koji želeo tome više saznati.Ivan Cifrić62

Rudi Supek, Participacija, radnička kontrola i samoupravljanje (Prilog povijesnom kontinuitetu jedne ideje)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Hrčak - Portal of scientific journals of Croatia