Branko Krištofić

Krištofić, Branko

Hrčak - Portal of scientific journals of Croatia

MOĆ I POLITIČKI PLURALIZAMUz knjigu Vladimira Arzenšeka »Struktura i pokret«, Centar za filozofiju i društvenu teoriju, Beograd 1984.Istraživanja distribucije moći, koja je između 1969. i 1981. gqdine u slovenskim radnim organizacijama proveo Vladimir Arzenšek, pokazuje trajnu hijerarhijsku strukturu moći; najveća je moć uprave, a najmanja moć radnika. Jaz između upra­ve i radnika (usprkos mnogim institucio­nalnim promjenama kojima se načelno smjeralo upravo na demokratsku preras­podjelu moći) s vremenom se i povećava. Stoga Arzenšek postavlja pitanje »... za­što tridesetogodišnji razvoj samouprav­ljanja nije doveo do demokratizacije pro­cesa odlučivanja u korist radnika i rad­ničkih savjeta« (85). Mogući odgovor Ar­zenšek vidi u činjenici da samoupravlja­nje »nije nastalo kao posledica spontane, autonomne akcije radnika u revolucio­narnoj situaciji, već je uvedeno odozgo« (85). Ako je, pak, oligarhijska distribuci­ja moći posljedica uvođenja samouprav­ljanja »odozgo«, a »razvoj« samouprav­ljanja ne vodi demokratskoj distribuciji moći, onda bi »pokret odozdo« mogao promijeniti postojeću strukturu moći. Stoga se Arzenšek usredotočuje na ana­lizu koja »... teorijsku mogućnost demo­kratizacije jugoslavenskog društva vidi u nastanku autonomnih radničkih sindika­ta kao organa samoupravljanja« (85—6). No, autonomna radnička akcija nespojiva je s postojećim oblikom samoupravljanja. »Autonomni sindikati bi označavali insti­tucionalizaciju industrijskog konflikta i pluralizam u ekonomskom sistemu, što je nemoguće u društvu koje odbacuje plura­lizam« (86). Pluralizam samoupravnih interesa samo je preoblikovana varijanta jednopartijskog sistema i politička moć priječi institucionalizaciju industrijskog konflikta, a time i plurali zaci ju političkog sistema. »Nikakva evolucija jednopartij­skog sisetma ne može dovesti do republi­ke save ta. Možemo samo razmišljati o evoluciji političkog pluralizma u Jugosla­viji (pre svega o samostalnosti sindikata i Socijalističkog saveza). Ali ni o tome ni­je moguće govoriti bez postojanja soci­jalnog pokreta« (137).Pitanje koje postavljamo jest: da li evolucija političkog pluralizma (pri čemu nije presudno što je taj proces načelno potaknut socijalnim pokretom), i kad bibila moguća u društvu pluralizma samo­upravnih interesa, može dovesti do repu­blike savjeta kao onog oblika demokra­cije koji bi odgovarao samoupravnim proizvodnim odnosima. Za politički plu­ralizam, naime, bitan je problem raspo­djele moći u okviru postojećeg načina njene konstitucije. U sam način konsti­tucije moći pluralizam ne dira i nastoji ga očuvati.Pretpostavka je Arzenšekove teze, ana­liza kojom pluralizam samoupravnih in­teresa promatra kao preoblikovanu vari­jantu jednopartijskog sistema. Osnovnim institucionalnim konfliktom jugoslaven­skog društva Arzenšek smatra suprotnost između samoupravljanja i diktature pro­letarijata i to stoga jer je organizacijska struktura socijalističke demokracije si­stem samoupravljanja i delegatski sistem, dakle, oni organizacijski oblici kroz koje se ostvaruje pluralizam samoupravnih in­teresa, dok je organizacijska struktura diktature proletarijata lenjinistička par­tija. Predmet teorijskog dijela Arzenše­kove knjige jest upravo kritika pozicije lenjinističke partije u sistemu socijalistič­ke demokracije.Po Arzenšeku, bit je Lenjinovog odre­đenja partije razlikovanje empirijskih i klasnih interesa. »Partija zna šta leži u ’istorijskom’ interesu proletarijata i kakva treba da bude u svakom trenutku auten­tična svest proletarijata, kojoj po pravilu empirijska svest ne dorasta« (101). U si­stemu pluralizma samoupravnih interesa to se razlikovanje pojavljuje kao razdva­janje samoupravnih i empirijskih (parci­jalnih) interesa. »U procesu razrešavanja konflikata parcijalni interesi moraju do- živeti takvu idejnu, naučnu i političku sintezu koja otvara progresivne perspek­tive i vizije socijalističkog napretka. Po­litičke organizacije kao oblik političkog pluralizma predstavljaju organizacionu strukturu takve sinteze« (95). No, empi­rijskim istraživanjima pokazana je poli­tička nemoć stanovništva i nereprezenta- tivnost političkih organizacija. Političke organizacije imaju transmisijsku ulogu i instrument su vladavine političke oligar­hije. Politička moć, pak, priznaje samo samoupravne interese (interese koji su201prošli kroz spomenutu sintezu), a ne sve posebne interese. Stoga se pluralizam sa­moupravnih interesa ne može izjednačiti s političkim pluralizmom. »Demokratija nije stvar objektivnog postojanja plura­lizma institucija nego stvar volje istorij- skog subjekta koji živi dijalektičko pro­ti vreč je empirijske volje za moći i trans­cendentalne volje za komunizmom-« (97). Preoblikovanjem, empirijski interesi od­vojeni su od svojih nosilaca. »Antropo­loška apstraktnost pluralizma samouprav­nih interesa predstavlja korelat straha pred strukturalnim posledicama koncep­ta političkog pluralizma za opstanak jed­nopartijskog sistema« (97). Jednopartijski sistem i politički pluralizam su dakle ob­lici institucionalizacije interesa koji jedan drugog isključuju. Iz toga dalje slijedi da, ukoliko evolucija jednopartijskog sistema rezultira trajnošću oligarhijske strukture moći, onda bi evolucija političkog plura­lizma mogla voditi demokratizaciji dru­štva.No, postoji i druga mogućnost analize sistema pluralizma samoupravnih intere­sa; ona koja bi pokazala da taj sistem ima dodirnih točaka i s teorijom politič­kog pluralizma.Institucionalnim promjenama koje su smjerale na ostvarenje pluralizma samo­upravnih interesa manifestni cilj je bio stvaranje takva modela uređenja dru­štva, u kojem bi odnosi u proizvodnji uvjetovali i određivali odnose u politič­kom sistemu. Načelno polazište bili su interesi radničke klase koji bi se morali formirati na nivou udruženog rada, a za­tim uzdizati kroz sve razine odlučivanja političkog sistema. Iz takve polazne teo­rijske postavke proizlazi da, ključan pro­blem konstitucije političkog sistema po­staje određenje pojma radničke klase i njezinih interesa.Pojam radničke klase izveden je iz od­nosa u kojem se pojedinci nalaze spram društvenog vlasništva. Društveno vlasni­štvo je »u stvari klasna svojina ljudi koji rade sredstvima za proizvodnju u dru­štvenoj svojini. I to svojina svih radnih ljudi — od onih u materijalnoj proizvod­nji do onih u oblasti naučnog istraživanja i drugim društvenim delatnostima koje su sastavni dio udruženog rada — jer u proizvodnim odnosima našeg društva svi ti ljudi čine radničku klasu.«1 Za nas tre­1 Edvard Kardelj': Socijalističko samoupra­vljanje u našem ustavnom sistemu, Svjetlost, Sarajevo 1976, str. 108/109.nutno nije važna tautološka priroda defi­nicije, već to da radničku klasu čine svi zaposleni. Među njima više ne može doći do klasne diferencijacije, nego samo do raslojavanja koje proizlazi iz raspodjele prema radu koja »prouzrokuje i određe­ne konflikte interesa u samoj radničkoj klasi. (...) Dakako, ne treba izgubiti iz vida da se ovde ne radi o nekim konflik­tima koji znače klasnu diferencijaciju u- nutar radničke klase (potcrtao B. K.), ne­go, u suštini, o imovinskim i socijalnim razlikama koje nastaju na osnovi sistema raspodele prema radu, to jest sistema koji vodi računa o različitim doprinosima te­kućeg rada zajedničkim interesima udru­ženog rada i koji zbog toga materijalno stimuliše kvalitetniji rad.«2Do klasne diferencijacije ne može doći ni među slojevima koji rade na vlastitim sredstvima za proizvodnju. »Osim toga, postoje i interesi radnih slojeva izvan radničke klase na primer, seljaštva i za­natlija, koji nisu u suprotnosti sa klasnim interesima radničke klase, ali mogu biti u suprotnosti sa trenutnim interesima po­jedinih njenih delova«3 Konačno, dakle, među svim zaposlenima (bilo na privat­nim ili društvenim sredstvima za proiz­vodnju) ne može doći do klasne diferen­cijacije. Logičan je zaključak da, svi za­posleni čine jednu klasu. A kako kod nas » . . .  ljudi unutar jedne republike lakše podnose određene državne regulativne mjere i promjene koje potiču od republi­ke nego kad one dolaze sa nivoa Fede­racije«4 u takvoj »klasi« može doći samo do republičkih, odnosno teritorijalnih po­djela i diferencijacija.»Dokidanje« klasne diferencijacije mo­guće je tek kad »višak rada kao društve- no-ekonomska kategorija, to jest kao ele­ment klasnog odnosa među ljudima, u stvari, prestaje da postoji jer njime kao delom ukupne vrednosti koju je radnik svojim radom proizveo raspolaže on sam, a i materijalni rezultati gospodarenja tom vrednošću ponovo se stiču u dohotku os­novne organizacije udruženog rada, ko­jim upravljaju sami radnici.«5 Kako vi­šak rada načelno više ne postoji, iz toga2 Edvard Kardelj: Pravci razvoja političkog sistema socijalističkog samouvravljanja, IC Ko­munist, Beograd 1977, str. 87/883 isto, str. 88. i4 Edvard Kardelj: Socijalističko samoupra­vljanje . . . , str. 28.5 Edvard Kardelj: Pravci razvoja . . . , str. 16/17.202konsekventno slijedi pozicija pojedinca kao «-konkretnog čovjeka oslobođenog eksploatacije i potčinjavanja političkom monopolu svih vrsta.-«6 Takav oslobođeni pojedinac sposoban je da neposredno od­lučuje. Pojedinačni i opći interesi, empi­rijski i samoupravni interesi time su na­čelno pomireni. Dalje također slijedi da, budući je ukinuta eksploatacija u proiz­vodnoj sferi, politička sfera kao oblik ap­straktne egzistencije čovjeka postaje ne­potrebnom. Time se iz sistema načelno odstranjuje i politička moć. Zadatak »su­bjektivnih snaga« nije više intervencija u sistemu, već samo očuvanje sistema koji je »ozbiljio« slobodu pojedinca.Upravo na točki »nepriznavanja« klas­ne vladavine pluralizam samoupravnih interesa susreće se s političkim pluraliz­mom. Raspravljajući i razvijajući kritiku pluralizma koju je dao R. P. Wolff7 Gajo Petrović piše: »Promatran s gledišta sa­držaja pluralizam je teorija koja previđa bitno značenje privatnog vlasništva i klasne vladavine, pa pogrešno prikazuje pravu prirodu društva koje je u osnovi monističko (potcrtao B. K.).«8 Teorija pluralizma samoupravnih interesa, pak, smatra da su načelnim dokidanjem viška rada i normativnim uvođenjem društvenog vlasništva mogućnosti klasne diferencija­cije i time klashe vladavine dokinute. To da je i društvo pluralizma samoupravnih interesa u osnovi monističko, pokazao je Arzenšek i empirijskim istraživanjima i kritikom ideologije samoupravljanja.Pluralizam samoupravnih interesa s političkim pluralizmom dijeli i sličnu poziciju pojedinca. »Konkretan čovjek oslobođen eksploatacije i potčinjavanja političkom monopolu svih vrsta« upravo je takva apstrakcija kao i »apstraktni politički građanin« građanskog društva. Iz takve, pak, pozicije proizlazi nemoguć­nost artikulacije interesa individue.Upravo zbog prikazane pozicije indi­vidue i negiranja klasne vladavine, plu­ralizam samoupravnih interesa i politič­ki pluralizam kao subjekte odlučivanja »namještaju« interesne grupe. Interes je legitiman ako iza njega stoje grupe koje imaju dovoljnu političku moć da interes• isto, str. 61.7 R. P. Wolff: The Poverty of Liberalism, Beacon Press, Boston 1968.8 Gajo Petrović: Mišljenje i revolucija; Na­prijed, Zagreb 1978, str. 105.uvedu u sferu odlučivanja. I pluralizam samoupravnih interesa i politički plura­lizam su teorije koje se bave usklađiva­njem interesa iza kojih već stoji moć. No, teškoća »pluralizma nije samo u to­me što neke marginalne ili nove grupe nisu priznate ili ne mogu osigurati svoje interese. Ozbiljni je defekt pluralizma u tome što uz pomoć pluralističke korekcije jedna manjinska grupa uspijeva da odr­ži svoju vladavinu. Daljnji je defekt plu­ralizma što se zajednički interesi društva, daleko od toga da bi bili jednostavno za­boravljeni, uz njegovu pomoć podvrgava­ju posebnim interesima vladajućih gru­pa.«9No, moć vladajuće grupe nije isklju­čivo politička. Život »istorijskog subjek­ta« ne može se opisati kao »dijalektičko protivrečje empirijske volje za moći i transcedentalne volje za komunizam«. Marcuseovo upozorenje koje se odnosi na sovjetsko društvo vrijedi i za naše. »Birokracija po sebi, bez obzira na svoju golemost, ne rađa samoperpetuirajuću moć ako nema vlastitu ekonomsku osno­vu iz koje je njena pozicija izvedena ili ako nije povezana s drugim grupama ko­je posjeduju takvu osnovu za moć.«10Ekonomska osnova naše birokracije jest, pak, »udruženi rad«. Unutar te os­nove mogu se »priznati« svi oni oblici industrijskog konflikta koji ne dovode do klasne diferencijacije. Nije opasnost samo u tome što bi priznavanje klasne diferencijacije moglo dovesti do usposta-, vijanja autonomnih radničkih sindikata i time do uspostavljanja kontramoći vla- dajućoj klasi. Priznavanje klasne dife­rencijacije značilo bi priznavanje posto­janja radničke klase, a vidjeli smo da le­gitimitet sistema počiva upravo na načel­nom negiranju mogućnosti da među »kla_ som zaposlenih« dođe do diferencijacijeo kojoj govorimo. Demokratizacija di­stribucije moći u radnoj organizaciji tre­bala bi poći upravo od priznavanja oli­garhijske strukture moći. Time bi, pak, sistem doveo u pitanje svoje načelne pretpostavke.Branko KRIŠTOFIĆ* isto, str. 105.10 Herbert Marcuse: Sovjetski marksizam, Globus, Zagreb 1983, str. 90.203

Moć i politički pluralizam,; uz knjigu Vladimira Arzenšeka »Struktura i pokret«

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Hrčak - Portal of scientific journals of Croatia