On the basis of data taken from the Turkish and Venetian cadastres
of the 15th and partially from the 16th century, the author has
tried to establish the boundaries of the Old Serbian and Old Albanian
language areas from the Adriatic Sea to the basin of the river White
Drim. 

Mitar Pešikan

Serbian

On the basis of data taken from the Turkish and Venetian cadastres

of the 15th and partially from the 16th century, the author has

tried to establish the boundaries of the Old Serbian and Old Albanian

language areas from the Adriatic Sea to the basin of the river White

Drim. 

Pešikan, Mitar

Hrčak - Portal of scientific journals of Croatia

Mitar Pešikan, Beograd0 GRANICI SRPSKIH I ARBANASKIH GOVORA U XV VEKUIdući za ljubaznom ponudom koju su sudeonici dobili od organizato­ra dijalektološkog skupa da referišu o problemskim pitanjima iz predviđe­ne tematike koja su rešavana u osobnom radu referenata, a kako se u poslednje vreme intenzivno bavim istorijskom onomastikom, saopštiću ne­ke nalaze koji — čini mi se — spadaju u okvire naše tematike, jer svedo- če o granicama našeg jezika krajem srednjeg veka, i to na sektoru gde su postojale samo približne, često i dosta proizvoljno formulisane predstave i pretpostavke o tim granicama.Reč je o staroj granici srpskohrvatskog i albanskog jezika, ili, istorij- ski, o srpsko-arbanaskoj etnojezičkoj granici. Onomastički izvori o njoj posredno svedoče, i to svojim spiskovima ličnih imena. Sami spiskovi nisu dovoljni i razlike u njima nisu dovoljne da ukažu ne samo na unutrašnje dijalekatske granice na našem jezičkom prostoru nego ni na granice pre­ma susednim slovenskim jezičkim zonama, kakve su makedonska i bugar­ska.Međutim, u odnosu na albanski etnojezički prostor stvar stoji drukči­je. Istina, ni ovde po ličnom imenu za p o j e d i n c a  ne možemo reći je li Arbanas ili Srbin odn. Vlah, jer ima slučajeva da se čovek za koga se izričito kaže da je Arbanas zove npr. Miloš ili Radoslav, a da se čovek u čiju slovensku pripadnost ne može biti sumnje zove Lješ ili Đon. Ali kad su u pitanju poveći spiskovi domaćina (poreskih obveznika), tj. skupine i nase­obine, razlike su dovoljno markantne da mi sa dosta osnova možemo reći da je neko naselje arbanasko, ili da nije arbanasko, ili da je mešovito.Naime, staroarbanaska onomastika s kraja starosrpskog i s početka turskog doba u odnosu na imena starosrpskog tipa (i Srba odn. Srbalja i Vlaha) pokazuje nekolike vrlo markantne odlike:1) visok udeo specifičnih albanskih imena, kao što su Bard, Deda, D’minko, Đerđ, Đin. Đon, Kala, Kola, Leka, Les, Palf Pepa, Premt(a), Pro­gon, Tanuš, koja u tipičnim arbanaskim sredinama prelaze i 40% korpu­sa, dok se u slovenskim naseljima takva imena sreću samo kao retki izuze­ci,2) vrlo malen udeo ili sporadičnost imena od slovenskih osnova, dok je u slovenskim naseljima takvih imena retko gde manje od polovine;3) albanska sklonost skraćenim tipovima imena — jednosložnim (kao Đin, Đon), i dvosložnim (tipa Deda, Leka), a inače nesklonost sufiksaciji, koja je u slovenskoj tvorbi glavni način prerade imena;109MITAR PEŠIKAN4) znatno manja raznovrsnost imena nego u slovenskim sredinama, tj. mnogo češće ponavljanje istih imena.Već su hrisovulje, tj. velike manastirske darovnice, sadržavale (u obli­ku spiskova imena) neke podatke bitne za određivanje stare srpsko-arbana- ske granice, d to ponešto Banjska i Svetoarhanđelska, a naročito Dečanska. Međutim, tek nam turski katastarski popisi (ili tefteri, defteri), u prvom re­du tefter za skadarski sandžak iz 1485. godine, uz pripomoć crnogorskih teftera s početka XVI veka i mletačkog Skadarskog zemljišnika iz 1416. go­dine1, omogućavaju praktično kontinuirano praćenje granice — sve od mo­ra do Đakovice, a onda nastaje određena praznina, jer nemamo teftera pri- zrenske i dukađinske oblasti toga doba.Najvažnije i najbogatije podatke sadrži pomenuti skadarski tefter, a da bi se oni kako treba iskoristili, nužno je bilo izvršiti koliko se moglo ubikaciju naselja, pa i korigovati čitav niz čitanja koja je predložio pri­ređivač izdanja Selami Puljaha. Vreme će dopustiti da samo lakonski saop- štim neke svoje nalaze, a ne i dokazni postupak, kojega će biti u opširnom radu koji objavljuju beogradski Onomatološki prilozi (počev od knjige III).Pođimo od primorja.M r k o j e v i ć i  — u zaleđu Ulcinja i Bara, južno od planine Rumije — jezički su slovenska naseobina, iako zahvaćena uticajem albanskog jezi­ka. O tome sam referisao na onomastičkoj konferenciji u Portorožu1 2.K r a j i n a ,  severno od Mrkojevića i Rumije a između Crmnice i Bo­jane, u celini je mešovita, a takvo je i konkretno njeno glavno naselje, dok su druga (manja) izjašnjenija: na istoku je starosrpsko naselje Sklav (da­nas Ckla) i dalje od njega (ka Skadru) arbanasko selo Petr Široka (danas Široki), a na zapadu jedno pretežno arbanasko naselje (selo Đon Brak), a onda Seoca, sa kojima počinje neprekidna zona imena starosrpskog tipa, koja hvata Crmnicu i svu Staru Crnu Goru.U Z e t s k o j  r a v n i c i  sama Podgorica je bez specifičnih albanskih imena, a južno od nje se ubiciraju sela Dajbabe, Srpska, Žaborovo, Golu- bovci, Goričani, Berisaljići, Kurilo, Gostilje, Plavnica i Vranje, sa ukupno 146 domaćina, od kojih 40% nosi imena od slovenskih osnova, dok je spe­cifičnih albanskih imena manje nego 1%, što znači da je tu moglo biti uglavnom srpsko stanovništvo.1 Popis Skadarskog sandžaka 1485. godine. Priredio S. Puljaha (prevod na albanski i transkripcija u arabici, sa popratnim tekstom na francuskom). Ti­rana 1974.Dva defiera Crne Gore iz vremena Skenđer-bega Crnojevića. Priredili B. Đurđev i L. Hadžiosrnanović. Posebna izdanja ANU BiH IX/1—2, Sarajevo 1972.Skadarski zemljišnik od god. 1416. Priredio S. Ljubić. Starine JAZU XIV (1882), 30—57.Oblast Brankovića, opširni katastarski popis iz 1455. godine. Priredili H. Hadžibegić, A. Handžić i E. Kovačević. Sarajevo 1972. — Ovaj je izvor konsulto- van, ali kako u njemiu nije nađeno naselja sa staroarbanaskom onomastikom, u referatu ne razmatram njegovu građu.2 četrta jugoslovanska onomastična konferenca (Portorož 1981), izd. Ljublja­na 1981, str. 419-425.110O GRANICI SRPSKIH I ARBANASKIH GOVORA U XV VEKUMeđutim, istočnije, gde počinje pobrđe ka državnoj granici, počinje i arbanaska etno jezička zona, jer imamo pretežno arbanasko naselje Gruda ili Grude i arbanasko selo Tuzi.Dalje ka istoku stanje nije kompaktno, jer se i za plemensku oblast H o t a  u celini može reći da predstavlja mešovitu zonu, iako nešto pre- ovlađuju imena staroarbanaskih odlika. Podatke o ovom predelu nalazimo pod naslovom Makija Hotska brda, što u načelu odgovara današnjem pre­delu Hoti, s obe strane državne granice sev. od Hotskog blata. Od deset lo­kaliteta slabo se koji može ubioirati. Sigurno izgleda da je današnja Spi- nja što i Špinja u tefteru (čitanje B. Đurđeva3, dok je S. Puljaha pročitao »Ishbisha«). Mogla bi i današnja Jubica biti što i Ljubica u tefteru; ako jest, to bi značilo da se hotski predeo prostirao na obe strane Hotskog bla­ta, jer je Jubica južno od njega. — Ocena onomastike po hotskim naselji­ma: Pobrezani — arbanasko naselje (bez imena od slov. osnova); Bozani, Mihaljina i Đeđe — pretežno arbanaska naselja (slov. imena ne prelaze 25%); Tihomir i Ljubica — mešovita naselja; »Uplanje« (Đurđev) odn. »Oblana«  (Puljaha) — malena slovenska naseobina; » Ibtosh«  i »Vidagi« — premalo imena za zaključak.Naročito se jasna slovenska oaza učava na i s t o k u  od  j e z e r a ,  u zoni Kadarun-Kupelnik-Podgora (i dva neubdcirana naselja) 1416. godine, ali je do 1485. godine znatno redukovana, jer su imena sačuvala jasno slo­venski karakter samo u Kadarunu, dok se u Kupelniku i naročito u Pod- gori stanje izmenilo u korist arbanaske onomastike.K-uči, prema današnjem predelu, u celini predstavljaju mešovitu zonu, ali sa bitnom razlikom po naseljima: starosrpsku onomastiku imaju sela (na severozapadu kučkog predela, koliko se daju ubicirati): Medun, Zlatica (»Izlaniga« kod Puljahe), Kupus (»Fupos«, danas Kupusca) i Stani, a uglavnom i Radona odn. Radunje (čitanje S. Puljahe i B. Đurđeva, event. današnji Radonjići?). Mešovitog je tipa najveće kučko selo, Pantalješ, dok kao arbanaska možemo uzeti sela Bardhani, Bankeć i Broćna, a za sela Buthidosi i Lazorci teško je što određeno reći.O K l i m e n t i m a  imamo podatke iz 1497. godine (u istom izdanju skadarskog teftera). Popisano je pet katuna, i dva od njih (Ljesevići i Mu- rici) možemo smatrati uglavnom arbanaskima, iako imaju do 20% sloven­skih imena. Naprotiv, najveća dva katuna, Đonovići i Ligeni, imaju izrazito mešovitu onomastiku: po polovina upisanih nosi ime od slov. osnove, ali ima podosta i specifično albanskih imena; slično je stanje, iako sa nešto manjim udelom slovenskih imena, !i u katunu GoljemadLIz P o 1 i m 1 j a skadarski tefter donosi bogate podatke, počev od Gusinja i plavskog Grada (takođe niz sela u međuprostoru) pa dalje na šever, sve do Brodareva. Onomastika je tipična starosrpska, te se može sa sigurnošću reći da u ovom kraju nije bilo arbanaskog stanovništva i da jezičku granicu treba tražiti negde južnije.U albanskom delu starog A l t  ina,  tj. u slivu reke Valbone, uglav­nom su srpska sela: Trebopolje (danas Tropoja) Šipčani (šipšaj), Gostu-3 Radovi ND NR BiH II, Sarajevo 1954.111MITAR PEŠIKANrani (Gosturan), Sošani (šošan), Dragobilj (Dragobi), Babinovci (Puljaha: Babnogi, Babjane iz Dečanske hrisovulje, današnji Babin), Gorani {Gorane u DH). — Ubidiraju se, ipak, i tri manja naselja koja možemo identifiko- vatd kao arbanaska: Vuči Doli (Vicidol), Berbat (i danas tako) i Rogam (Rogan).U jugoslovenskom delu Altina i uopšte u p o r e č j u R i b n i c e (da­nas Eirenik ili Ribnik) imamo 1485. godine veći broj arbanaskih naseobina, u koje spadaju Dobrči Dol (poznat iz povelja južno od današnjeg Babaj- loća), Dobroš, Crnjegojno (poznato iz povelja), Stubla, Punoševci, Šismanci (danas šišman), Korenica, Beronja, Brankovce (sad Brekovac), Lipovac, Osek, možda i Vranić, a uglavnom arbanaski ili pretežno arbanaski karak­ter ima onomastika i u selima Morina, Smolice (danas Smonica), Dujak, Popovci (danas Popovao). Ova je zona uglavnom oivičena srpskim naseljima Botuša, Jasič, Hrastovica, Grmočel, Drevodelja (sused Grmočela iz povelja), Slivjani (Skivjan), D ’jakovica, Ribnica (poznato iz povelja), a pretežno srp­ski karakter ima onomastika i u mestima Beci i Njivokaz, dok Junik ima mešovita imena.Time se i ocrtala linija srpsko-arbanaske onomastičke, a onda i jezičke granice — koliko o njoj svedoče katastri iz XV i s početka XVI veka. Se- verozapadno i severno od linije odn. pojasa koji smo pratili nisam ubicirao nijedno arbanasko naselje, dok slovenskih odn. starosrpskih ima veliki broj. Treba pri tome napomenuti da ostaje izvestan broj neubiciranih naselja, od kojih neka imaju starosrpska a neka staroarbanaska imena, ali mislim da nije velika verovatnoća da bi i njihova uhikacija bitno modifikovala pružanje ove linije.Napomenimo na kraju da se izloženi nalazi u nekim elementima bitno razilaze sa ocenama i formulacijama koje je dao priređivač izdanja skadar­skog teftera, Selami Puljaha. Njegovo razmatranje nije zasnovano na ubi- ciranju pojedinih naselja nego na naslovljavanju odeljaka u tefteru, a tu ima i ukrštanja i dodavanja pojedinih naselja iz drugih regija, pa i otuda potiču neke razlike u nalazu, ali ima i suštinskih razlika. Puljaha u alban­sku etničku zonu ubraja nahije Petrišpan, Drivast (Drišt), Skadar, Dojezer- ski kraj, Zajezerski kraj, Šestani (predeo Anamali), Mrkojevići, Krajina, Žabljak, Hoti, Kuči i Klimenti, uz jedan uslovni izuzetak: »Samo u jednom vrlo malom broju sela (svega 13) stanovnici većinom nose slovenske antroponime. Nalaze se naročito u okolini Žabljaka (svega 9 sela)«. — Za ovu zonu Puljaha izričito konstatuje: »Nema nikakve sumnje da su stanov­nici ovog područja, izuzimajući mali broj sela gde preovlađuje slovenska antroponimija, bili svi Albanci... Srodničke veze između stanovnika sa al­banskom antroponimijom i ovih sa slovenskom antroponimijom pokazuju da je ova neznatna manjina sa slovenskom antroponimijom u ovoj zoni bila efektivno albanska«.Videli smo da iz ovakvih generalizacija svakako treba izuzeti Mrkoje- viće, Krajinu, okolinu Žabljaka i Kuče.U drugu zonu, u kojoj navodno albanska imena nosi »većina stanovni­ka u većini sela«, Puljaha ubraja ne samo Šestane (bez Anamala), nego i Pi- pere i Altin. Puljaha ocenjuje da su »ove regije takođe, u svojoj većini, bile112O GRANICI SRPSKIH I ARBANASKIH GOVORA U XV VEKUpredeli naseljeni Albancima«. Za Šestane ovu ocenu možemo prihvatiti, za Pipere je ona bez ikakva osnova, a u Altinu je — videli smo — mešovita situacija, koja ne dopušta jednostrana uopštavanja. U slivu Valbone, naime, mi imamo zonu uglavnom srpskih naselja, za koju čak možemo konstato- vati da je bila štokavska, jer imamo više primera vokalizacije 1 na kraju sloga.Nadam se da su ovi podaci od izvesnog interesa za istorijsku dijalek- tologiju, posebno za ocenu uloge supstrata u pojedinim govorima, i srpsko- hrvatskim i albanskim.Mitar PesikanON THE BOUNDARIES OF THE SERBIAN AND THE ALBANIAN LANGUAGE AREAS IN THE 15th CENTURYS u mma r yOn the basis of data taken from the Turkish and Venetian cada­stres of the 15th and partially from the 16th century, the author has tried to establish the boundaries of the Old Serbian and Old Albanian language areas from the Adriatic Sea to the basin of the river White Drim. 88 HRVATSKI DIJALEKTOLOŠKI ZBORNIK 113

ON THE BOUNDARIES OF THE SERBIAN AND THE ALBANIAN LANGUAGE AREAS IN THE 15th CENTURY

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Hrčak - Portal of scientific journals of Croatia