Alina Kucharska

Klio - Czasopismo Poświęcone Dziejom Polski i Powszechnym

Crossref

Kultura wizualna w szkole

Kucharska, Alina

Akademicka Platforma Czasopism

147Recenzjezachodzących zmian, których jesteśmy świadkami i uczestnikami. Warto, aby rozważania autorów były kontynuowane, stanowiły zachętę do szuka-nia w przeszłości wskazówek i wdrażania w teraźniejszości różnorodnych pomysłów. Ważne jest, aby zachowywać i pielęgnować we współczesnej edukacji historycznej te elementy, które były i są dobre oraz potrzebne. Agnieszka WieczorekKultura wizualna w szkole∗Visual culture at school http://dx.doi.org/10.12775/KLIO.2015.036 Edukacja w  warunkach współczesnej „cywilizacji obrazkowej” stawia przed nauczycielem szczególne wyzwania, wymagając znacznie więk-szego zaangażowania, by uczniów zaciekawić, zainteresować, a co najważ-niejsze, by skutecznie nauczyć omawianego na zajęciach materiału, reali-zując tym samym zakładane cele dydaktyczne. Jednocześnie ciągły postęp techniczny stwarza coraz nowe możliwości prezentacji treści nauczania, w formie bardziej dla słuchaczy atrakcyjnej, przy czym formy te stają się coraz ważniejszym elementem szkolnej edukacji. W przypadku historii ta-kimi niezbędnymi środkami są wszelkie wizualizacje dziejów, pozwalające  ∗ Justyna Budzińska, Źródło ikonograficzne w szkolnej edukacji historycznej na przy-kładzie zbiorów muzeów wielkopolskich, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 2014, ss. 205, ISBN: 9788323227663.148Recenzjebardziej doświadczyć przeszłość niż umożliwia to tradycyjny przekaz szkol-ny. Do tych przedstawień konieczne jest jednak również odpowiednie po-dejście, co stara się udowodnić autorka omawianej pracy. Edukacja z jednej strony nie może pozostać obojętną na te zjawiska, a z drugiej musi przede wszystkim zadbać o  równowagę między dwoma wspomnianymi typami przekazu – wizualnym i narracyjnym, które nawzajem mogą się doskonale uzupełniać z pożytkiem dla wiedzy historycznej przekazywanej następne-mu pokoleniu. Autorka omawianej książki podjęła się próby stworzenia wzoru umożliwiającego kompleksowe wykorzystanie źródeł ikonograficznych w szkolnej edukacji historycznej, konkretnie dzieł malarskich i rysunko-wych. Model ten, z założenia, miał być zróżnicowany ze względu na eta-py w szkolnej edukacji, a tym samym dostosowany do wieku odbiorców. Oprócz tego głównego założenia praca ta również stara się podsumować i usystematyzować dotychczasowe rozważania dotyczące funkcjonowania tego rodzaju materiału źródłowego na dwóch poziomach – ogólnej reflek-sji oraz właśnie na polu szkolnej edukacji historycznej. We wstępie au-torka argumentuje potrzebę stworzenia mechanizmu, który umożliwiał-by wykorzystanie przedstawień malarskich w nauce historii, m.in. przez prześledzenie dotychczasowych prac poruszających kwestie edukacji, oraz dostrzega wcześniejsze próby tworzenia odpowiednich warunków dla na-uczycieli, a dalej także dla uczniów, do pracy ze źródłami ikonograficz-nymi. Materiał badawczy pracy stanowią obrazy i  rysunki pochodzące z  wielkopolskich muzeów, większość z  nich  – z  Muzeum Narodowego w  Poznaniu wraz z  oddziałami  – Muzeum Historii Miasta Poznania, Pałacem w  Rogalinie oraz Muzeum Adama Mickiewicza w  Śmiełowie. Część źródeł reprezentuje muzea z Leszna, Rawicza, Gniezna i Kórnika. Autorka zaznacza, że oparcie się w omawianej pracy wyłącznie na zbiorach wielkopolskich (choć nie zostały one w całości zaprezentowane) nie unie-możliwia wyzyskania opracowanego modelu także dla obrazów znajdują-cych się w instytucjach muzealnych w innych regionach czy dostępnych zainteresowanym w  inny sposób (zajęcia z  wykorzystaniem materiałów ikonograficznych nie muszą odbywać się w  instytucjach muzealnych, o czym autorka pisze dalej w swojej pracy). Ograniczenie się do zbiorów wielkopolskich zaś argumentuje w ten sposób, że podział na gatunki, któ-149Recenzjerego dokonała w jednym z podrozdziałów części I znajduje swoich repre-zentantów także w innych tego typu placówkach w kraju, a nie odnosi się jedynie do muzeów Wielkopolski. Obok niewątpliwie bogatej podstawy źródłowej autorka wykorzystała rozległą literaturę z wielu dziedzin, takich jak teoria i historia sztuki, histo-ria, metodologia historii i historia historiografii, dydaktyka ogólna, dydak-tyka historii, pedagogika oraz psychologia, a także teoria kultury, socjologia i teoria literatury, wreszcie słowniki i kompendia oraz pokrewne tematowi strony internetowe. Całość pracy składa się z trzech rozdziałów realizujących cele, które postawiła sobie autorka. Mocno dominuje jednak – w rozdziałach I i II – część teoretyczna; autorka dokonała analizy szeregu pojęć takich jak cho-ciażby „źródło ikonograficzne”, „dzieło malarskie”, „przedstawienie histo-ryczne”, „temat historyczny”, a także ich cech, uwarunkowań i funkcji, czy też przedstawienie kolejnych warstw narracji historycznej. Wychodząc od wyjaśnienia pojęcia „źródło obrazowe”, autorka dokonała rozróżnienia te-matycznego zgromadzonego materiału źródłowego pochodzącego z wiel-kopolskich instytucji muzealnych. Obok przedstawień batalistycznych, ważnych dziejowych momentów, prezentowane są także portrety, pejzaże, sceny rodzajowe, które przedstawiają historię niejako bliższą obserwatoro-wi, „uczłowieczoną” przez ukazanie zwykłych mieszkańców i ich codzien-nego życia. Nie pominięto również malarstwa symboliczno–alegorycznego oraz bajek, mitologii i  legend. Ciąg dalszy to przybliżenie historii w ma-larstwie, przy czym rozważania te ograniczone zostały do malarstwa pol-skiego, poczynając od średniowiecza, poprzez magnackich i  królewskich mecenasów następnych stuleci, po  wiek XIX i  panoramy oraz dioramy historyczne z końca tego stulecia. Poza tymi rozważaniami pozostawiony został XX wiek, co autorka uzasadnia w ten sposób, że wraz z nadejściem tego stulecia i powstaniem nowych źródeł ikonograficznych – filmu i foto-grafii – skończył się pewien okres w dotychczasowym prezentowaniu histo-rii. Czy zabieg ten był słuszny? Czy warto było zrezygnować z malarskich przedstawień odnoszących się do wydarzeń z XX wieku? Znamy przecież przykłady obrazów odwołujących się do historii lokalnej, np.  wydarzeń z powstania wielkopolskiego przedstawionych w pracach autorstwa Leona Wróblewskiego znajdujących się w Wielkopolskim Muzeum Wojskowym, 150Recenzjeoddziale Muzeum Narodowego w Poznaniu. Warto przywołać również re-produkcje prac Leona Prauzińskiego, również opowiadające o tych samych zdarzeniach. Odpowiadają one przecież założeniom przyjętym w tej pracy, mimo że wykraczając poza chronologiczne ramy książki. Rozważania tej części monografii kończy konkluzja przyznająca analizowanemu typowi źródeł ważne miejsce w  szkolnej edukacji historycznej. Źródła te odpo-wiednio zinterpretowane umożliwią poznanie wielu aspektów przeszłości. W rozdziale drugim, wychodząc od kolejnej definicji, tym razem pojęcia „pamięci społecznej, zbiorowej”, autorka przechodzi do charak-terystyki odbiorcy i  analizy warunków odbioru źródeł ikonograficznych w edukacji szkolnej w perspektywie socjologiczno-kulturowej oraz dydak-tyczno-historycznej. W  tym miejscu także wyróżnia, ważne dla potrzeb pracy, sformułowanie „szkolna pamięć przeszłości”. Przytacza wartości, które młody odbiorca sztuki, przechodząc przez kolejne szczeble eduka-cji, może, a  nawet powinien sobie przyswoić, właśnie dzięki obcowaniu z malarstwem historycznym, co pozwoli mu stać się aktywnym odbiorcą kultury. Tworzony model pracy ze źródłem ikonograficznym dostosowany jest do wieku uczestniczących w spotkaniu z nim. Z osiąganiem kolejnych poziomów szkolnej nauki rozszerza się pole obserwacji oraz pogłębia docie-kliwość obserwatorów – poczynając od opisu (co?) w szkole podstawowej, przez analizę jakości i formy (jak?) dokonywaną przez uczniów gimnazjum, do interpretacji (dlaczego?) przeprowadzanej przez młodzież ponadgimna-zjalną. Na końcu II rozdziału umieszczony został schemat modelu interpre-tacji źródeł ikonograficznych.Na podstawie teoretycznych rozważań zawartych we wcześniejszych rozdziałach w kolejnej, ostatniej części pracy przedstawiona został koncep-cja pozwalająca, zdaniem autorki, na interpretację, a dzięki temu na do-głębne poznanie źródeł ikonograficznych przez uczniów w różnym wieku. Istotna jest, co podkreśla autorka, forma dostępnych materiałów – koloro-we kserokopie, zdjęcia, prezentacje multimedialne, reprodukcje pochodzą-ce z katalogów zbiorów – oraz merytoryczne, choćby jedynie podstawowe, przygotowanie prowadzącego zajęcia w zakresie omawianego źródła ikono-graficznego, tak by możliwa była krytyka zewnętrzna, a także wyznaczenie celów, dla których osiągnięcia lekcja ma być przeprowadzona. Pomocne w tej pracy mają być pytania, które dotyczą zarówno przedstawionych po-151Recenzjestaci, jak i wydarzeń, oraz teksty źródłowe. Dalszą część książki stanowią przykłady konkretnych tematów lekcji, które mogłyby zostać przeprowa-dzone z  wykorzystaniem wypracowanego modelu na przedstawieniach malarskich znajdujących się w zbiorach wymienionych wielkopolskich in-stytucji. Przykładowe tematy lekcji podane przez autorkę przeprowadzo-ne na jednym bądź kilku obrazach odnoszących się zarówno do historii Polski, jak też dziejów lokalnych, dotyczą np.  polskich królów i  książąt, rodu Raczyńskich, powstań narodowych  – poczynając od insurekcji ko-ściuszkowskiej  – a  także reperkusji popowstaniowych, życia codziennego za dynastii saskiej, w epoce napoleońskiej, w czasach pierwszych wolnych elekcji czy państwa pierwszych Piastów. Przykłady te podzielone zostały na podgrupy odpowiadające kolejnym etapom nauki oraz ze względu na tema-tykę pojawiającą się w analizowanych obrazach, który to podział omówiony został już we wcześniejszym rozdziale. Autorka w  swych przemyśleniach odwołuje się do podstawy programowej historii przyjętej dla trzech eta-pów nauczania oraz wartości, które uczniowie w czasie nauki powinni sobie przyswoić. Ikonografia ma w tym pomóc: zilustrować omawiane zagadnie-nia. Trudno się z tym nie zgodzić, jednak edukacyjna rzeczywistość może utrudnić pełną realizację tych założeń. Dotyczy to zwłaszcza uwzględnio-nej przez autorkę historii regionalnej pomijanej przez nauczycieli, których głównym celem jest przedstawienie uczniom treści należących do podsta-wowego materiału, przygotowującego uczniów do testów podsumowują-cych dany etap nauki. Praca Justyny Budzińskiej jest poważną propozycją systematyzującą i porządkującą problematykę wykorzystania źródeł ikonograficznych w na-uczaniu historii. Jako taka z pewnością będzie cenną pomocą zarówno dla nauczycieli historii, jak metodyków, autorów podręczników i innych osób zaangażowanych w kształtowanie współczesnego modelu nauczania historii w polskiej szkole. Alina Kucharska

Polish

Directory of Open Access Journals

https://apcz.umk.pl/KLIO/article/download/KLIO.2015.036/7720

Kultura wizualna w szkole

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Crossref

Akademicka Platforma Czasopism

Directory of Open Access Journals