Sınırları Arap ülkelerinden ibaret olan Arap Baharı ortaya yeni bir siyasi coğrafya çıkarıyor. Devlet dışı aktörlerin mobilite, örgütlenme ve askeri kabiliyetlerinin arttığı, devletlerin varlıklarını koruma adına kollektif bilincin dönüştürücü etkisi karşısında otoriter maharetlerini sergiledikleri bir süreç yaşanıyor

Aras, Bülent

Sabanci University Research Database

40   Eylül-Ekim Cilt: 6 Sayı: 64 Arap Baharı’nın kalıcı etkile-rinden biri kitlelerin siyasi ufuklarındaki dönüşüm ve yeni bir siyasi manzaranın ortaya çıkmasıydı. Baharı yaşayan ülke-lerde otoriter eğilimler tutunmaya çalışsa da toplumsal talepler siyasi elitlere baskı kurmayı başardı. Arap liderlerinin 2012’deki İsrail taar-ruzundan sonra gerçekleştirdikleri Gazze ziyaretleri değişen jeopoliti-ğin habercilerinden biriydi. Arap Baharı’nın siyasi coğrafyası, farklı ölçülerde dönüşüm geçiren, Arap sorunları etrafında yapılanan ve yeni bir bağlamda eski sorunların yeniden ortaya çıkışı ile karşılaşan Arap devletlerinden oluşuyor. Her ne kadar siyasi coğrafyası Arap ül-kelerini aşmasa bile Arap Baha-rı’nın zihinsel ve entelektüel evre-ni sınırları aşıyor, evrensel haklar ve iyi yönetişim ile irtibat kuruyor. Siyasi Coğrafyanın Gerilim HatlarıKitlelerin otoriter liderlere meydan okuyuşundaki esas çıkmazlardan biri siyasal coğrafya ve entelek-tüel evren arasındaki gerilimden kaynaklanıyor. Bu gerilim modası geçmiş yönetim modellerini değiş-meye, dünya zamanına çıkmaya zorluyor. Diğer bir gerilim ise bu bölgedeki Arap olmayan unsur-ların (Örnek: Kürtler) yeni siyasi coğrafyanın Arap özüne meydan okumasından kaynaklanıyor. So-nuçta ortaya çıkan Arap olmayan unsurların Araplaştırılması ve bu özle irtibatı derecesinde anlam ka-zanması, bağlamlarından yaban-cılaştırılmaları. Bu eski alışkanlık bölgenin yeni manzarasında geçer-liliğini korumaya çalışıyor. Üçüncü gerilim Türkiye ve İran gibi ülkeleri çevre aktörü olarak de-ğerlendirip, onları kendi jeopolitik tasavvuru dışında tutmak. Buna ek olarak dördüncü gerilim ise zaten karmaşık bölgesel sistemde devlet dışı aktörlerin güçlenmesi ile ye-ni sorunların ortaya çıkışı. Hamas ve Hizbullah gibi önceki gruplar bölgedeki değişime ayak uydura-mazken, Kürtler yarı-devlet yapıla-rı, İslam Devleti ise fiili sınır aşan varlığı ile önem kazandı.Bu siyasi coğrafyada ortaya çı-kan yeni jeopolitik, devlet, devlet dışı aktörlerin esnek ittifakları ve dış aktörlerinin müdahaleleri ile şekilleniyor. Geleneksel devlet aktörleri Arap Baharı’nın dönüş-türücü yeni kolektif bilincinin et-kisine karşı kendi kapsayıcı ya da reddedici yaklaşımları ile siyasetle-rini belirliyor.Esnek İttifaklar Zamanı1950’den beri bölgesel politikayı reformculara karşı revizyonistler fikri şekillendirse bile yeni yapıyı daha çok değişen ittifaklar, rejimler ve devlet dışı aktörlerin yükselişi ve çöküşü şekillendiriyor. Tunus, Libya, Yemen ve Mısır gibi siyasi dönüşüm geçiren ülkelerde, son ikisinde sınırlı olsa da iç güç çekiş-melerine göre pozisyon değişiyor. Ürdün, Fas ve Körfez monarşileri, Suudi Arabistan ile ittifak kuruyor. Monarşi bloğu farklı otoriter ha-yatta kalış metotları ile toplumsal talepleri erteleyerek Arap Baha-rı’nın etkilerini minimize etmede başarılı gözüküyor. Bu grubun jeopolitik konumlanması paylaşı-lan perspektifi yansıtıyor. Körfez bölgesi, yabancılaşan bir Umman ile bölgesinde hakim olan Suudi Arabistan ve Katar rekabeti ile kar-şı karşıya kalmış durumda. Suudi Arabistan Bahreyn’deki iç karışık-lıkları ezmek için askeri müdaha-lede bulunmuştu. Suudi Arabistan ve Katar birlikte Libya’daki askeri müdahaleye katkıda bulundular.ARAP BAHARI’NIN JEOPOLİTİĞİSınırları Arap ülkelerinden ibaret olan Arap Baharı ortaya yeni bir siyasi coğrafya çıkarıyor. Devlet dışı aktörlerin mobilite, örgütlenme ve askeri kabiliyetlerinin arttığı, devletlerin varlıklarını koruma adına kollektif bilincin dönüştürücü etkisi karşısında otoriter maharet-lerini sergiledikleri bir süreç yaşanıyor.       bülent ARASBÖLGESEL GELİŞMELER41Eylül-Ekim Cilt: 6 Sayı: 64  Suudi Arabistan ve Katar reka-betinin karmaşıklığı aynı zamanda Mısır’da açığa çıktı. Katar, 2012’de seçimle yönetime gelen Mursi yö-netimini desteklerken, Suudi Ara-bistan askeri darbe ile yönetime el koyan Sisi’yi destekledi. Suudi Ara-bistan ve Körfez müttefiklerinin darbeyi desteklediği ve yeni hükü-mete finansal yardımda bulundu-ğu da bir sır değil. Suudi Arabis-tan Müslüman Kardeşleri Katar’ın provokatörü olarak görüp, Katar’ı Müslüman Kardeşlerden fayda sağ-layarak bölgesel ayaklanmaları dü-zenlemek ile suçluyor.Devlet dışı aktörler öncelikli olarak ayakta durma motivasyonu ile çeşitli ülkelerde, bazen de sınır aşan ölçekte pozisyonlarını kon-solide ederek jeopolitik sahnede yerlerini alıyor. Bunun en açık ör-neği İslam Devleti’nin ortaya çıkışı ve Irak ile Suriye’de bazı bölgeleri kontrol altına alması. Bu merha-metsiz terörist yapı ayakta durmak için ve Irak ile Suriye’de yayılmak için her yolu deniyor. Diğer devlet dışı aktörlerden Kürdistan Bölge-sel Yönetimi, grubun federal Irak yapısına genişlemesini engelle-mek için Irak’ta İslam Devleti ile çatışıyor. İkisi de Suriye’de Esad yönetimine karşı dururken, İslam Devleti Rojava’daki Kürtlerin fiili özerkliğini ve Irak’taki yarı-devlet Kürt oluşumunu tehdit ediyor.Hamas ve Hizbullah, eski tip devlet dışı oluşumlar, farklı çıkar ve pozisyonlara sahipler. İki gru-bu yakın tutan yegane faktör İsrail karşıtlığı. Hamas Arap Baharı sü-recinde kendini İran ve Suriye’den uzaklaştırdı, Türkiye ve Katar ile yakın ilişkilerini korudu. Suudi Arabistan, Hamas’a Müslüman Kardeşler komplosunun bir parçası olarak yaklaşıyor. Hizbullah, Su-riye’de Esad yönetimini korumak için yoğun bir müdahalede bulun-du ve Irak’taki merkezi Şii yöneti-mine yardım etmek için Irak’a yö-neldi. Hizbullah Arap dünyasında önceden sahip olduğu prestiji, bu ülkelerde iki otoriter lideri destek-lemek için telafisi zor bir şekilde erozyona uğratmıştır.Türkiye ve İran, Arap Baha-rı coğrafyasının dışında kalsa da bölgenin yeni siyasi coğrafyasında tahsis edilen entelektüel ve siyasi topluluğun parçası. Suriye ve Irak üzerinde karşıt görüşleri ve farklı aktörler ile ittifakları var. İran, Su-udi Arabistan’ın ezeli düşmanı, Türkiye’nin Körfez krallığı ile ilişkileri son yıllarda sorunlu. Bu kötüleşmenin ana nedeni ise Tür-kiye’nin Mursi’ye olan desteği ve darbe hükümetine mütemadi eleş-tirisi. Hizbullah Lübnan’da kontro-lünü korurken, Esad ve Maliki’yi iktidarda tutmak için yoğun çaba harcıyor. Türkiye’nin başkaldıran kitlelerden taraf olması Suudi Ara-bistan’da Müslüman Kardeşler’e yardım olarak tercüme edildi. Tür-kiye ve Suudi Arabistan arasındaki bu karşılaşma dolaylı olsa da İran ve Suudi Arabistan birbirini doğru-dan doğruya Yemen ve Bahreyn’de sınıyor. İsrail ise Arap Baharı ile ortaya çıkan gelişmelerin İslamcı yönetimlere yol açacağı korkusu ile sürece mesafe ile yaklaştı. Esnek ittifaklar, ülkelerin böl-gesel yeniden yapılandırılmalarına karşı alınan pozisyonlarda görü-nüyor. Fakat durum en iyi Suriye özelinde gözlemleniyor. Suriye’deki durumla birlikte ortaya çıkan po-litikalarda tüm önemli aktörlerin ilişkisi, değişen ittifaklar ve politi-kaların sürekli yeniden ayarlanma-sı, oluşan dönüşümü neredeyse bir 42   Eylül-Ekim Cilt: 6 Sayı: 64 mikrokozmos olarak gözler önüne seriyor. Suudi Arabistan ve Katar Suriye’de farklı fraksiyonları des-teklerken Lübnan Hizbullah’ı ve İran Esad rejimini destekliyor. Devlet dışı aktörler varlıklarını Suriye’deki güvenlik boşluğuna borçlular ve gelecekleri bu bölge-de tutunmalarına bağlı.Başka bir ifadeyle Suriye sahne-sinde Suriye muhalefeti, Kürtler ve radikal gruplar varoluş ve konum-larını pekiştirmek için hayati bir mücadele veriyor. Kendini savun-ma, stratejilerine destek ve kaynak bulma ve aynı zamanda Esad’a kar-şı savaşmaya çalışan bu aktörlerin ortamı kaos ve iç savaştır. Türkiye, Suriye muhalefetini destekliyor ve hatırı sayılır sayıda mülteciyi ağırlıyor. İsrail, gelecekte ortaya çıkabilecek İslamcı ya da anti-İs-rail odaklı bir yönetimin kurulma ihtimalini tedbirle takip ediyor. Uluslararası AktörlerArap Baharına etki edemeyen ba-zı uluslararası aktörler, gidişatta rol almak için devreye girmek istediler. Fakat siyasi oyun artık ‘içeride’ ku-ruluyor ve dış aktörler uluslararası meşruiyet kazandırma, siyasi ve eko-nomik destek sağlama amacına hiz-met ediyor. Dış aktörler için içeriği belirlemek, Arap Baharı öncesi dö-nemden çok daha sınırlı. Bu nedenle dış aktörlerin uygun zamanı belirle-me endişesi yeni dönemin olmazsa olmazına dönüşmüş durumda.Bugün gelişmekte olan jeopoli-tiğin dış aktörleri ABD, AB, Rusya ve Çin. Dereceleri değişse bile, bu siyasi coğrafyadaki etkileri düşüşe geçmiş durumda. Bölgesel siya-sette dışarıdan gelişen bir dizay-nın imkanı önemli ölçüde azaldı. Ancak bölgesel aktörler güvenlik, meşruiyet ve yardım ümidiyle ir-tibatı sürdürüyorlar. Dış aktörler Arap Baharı’nın oluşmasında var olamazken, hepsi izleyen döneme müdahale etmeye çalışıyor.Çin, pragmatik bir yaklaşımla iktidardaki gruplar ve mümkünse muhalefet hareketleri ile iletişim kuruyor. Rusya, kendi perspekti-fiyle Batı’ya Libya’daki BM kararı-nı suiistimal ettiğinden dolayı duy-duğu güvensizliği ifade ediyor ve Esad rejimini destekliyor. Rusya ve Çin, başka ülkelere müdahale et-meme prensibine ve dış baskıyla re-jim değişikliğine karşı olma söyle-mine başvuruyor. ABD, toplumsal talepleri desteklerken aynı zaman-da bölgedeki müttefiklerini koru-mayı amaçlıyor. Bunun sonucu, Mısır’da Mübarek’in devrilmesini desteklerken, aynı ülkede seçilmiş bir hükümetin darbe ile devrilme-sine sessiz kalmaya tekabül ediyor. ABD, Tunus ve Libya dönüşüm-lerini desteklerken Bahreyn’deki muhalefetin susturulmasına sessiz kalıyor. AB ise özellikle Akdeniz bölgesinde bir süredir aradığı si-yasi topluluğu buldu. Fakat hak, özgürlük ve iyi yönetişimi destek-leyen aktif bir duruştan kaçınıyor. AB’nin Tunus ve Libya’daki rolü spesifik çıkarları gözeten ülkelerin politikalarıyla şekillendi.Arap Baharı ve Yeni Siyasi CoğrafyaSınırları Arap ülkelerinden ibaret olan Arap Baharı ortaya yeni bir si-yasi coğrafya çıkarıyor. Devlet dışı aktörlerin mobilite, örgütlenme ve askeri kabiliyetlerinin arttığı, dev-letlerin varlıklarını koruma adına kolektif bilincin dönüştürücü etki-si karşısında otoriter maharetlerini sergiledikleri bir süreç yaşanıyor. Devlet-dışı ve devlet aktörlerinin birbirine paralel aynı bölgesel dü-zende varlıklarını sürdürme imka-nı ortadan kalktı. Bu aktörlerin iç içe geçtiği, sınırları anlamsızlaş-tırıp, bazen birleştirerek iki sınır arasında yeni fiili yönetim yapıları kurdukları gözleniyor. Bu yapılar geçici olabilir, ancak bu gerilimin kalıcı olduğu ve yeni sınır tanım-lamalarını dayatacağı öngörülüyor. Klasik anlamda Vesfelyan manada devlet yapılarının olmadığı bir coğ-rafyada sınırlar hiç olmadığı kadar anlamsızlaşıyor. Ulus ötesi akımlar dönüştürücü tesirlerini icra ediyor ve bölgesel aktörler esnek ittifak-larla meydan okuma ile mücadele etmeye çalışıyor. Güvenlik boşluk-ları, terörist gruplar, aşırı şiddet, darbeler, ayaklanmalar, uluslararası müdahaleler bir döngü halinde ce-reyan ediyor. Esnek ittifak sistem-leri, jeopolitik tiyatronun yıkıcı görüntüsü önümüzdeki dönemin daha iyi olmayacağını gösteriyor. 1950’lere gidip gelen Arap dünyası jeopolitiğinin bir yapı çözüme ve Arap Baharı ile değişime uğradığı tartışma götürmez bir gerçek. Arap Baharı’nın muhtemelen en önemli kalıcı etkisi yepyeni bir jeopolitik gerçek ile karşı karşıya kalma ola-cak. Prof. Dr., Sabancı Üniversitesi ve Wilson Center1950’den beri bölgesel politikayı reformculara karşı revizyonistler fikri şekillendirse bile yeni yapıyı daha çok değişen ittifaklar, rejimler ve devlet dışı aktörlerin yükselişi ve çöküşü şekillendiriyor.BÖLGESEL GELİŞMELER

Arap Baharı'nın jeopolitiği (Geopolitics of Arab Spring)

http://research.sabanciuniv.edu/25652/1/Orsam3.pdf

Arap Baharı'nın jeopolitiği (Geopolitics of Arab Spring)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Sabanci University Research Database