Uğur, Ahmet

İslâm Araştırmaları Dergisi

Turkish

Nevsehir Haci Bektas Veli University Institutional Repository (DSpace@NEVU)

281Ahmet UğurTürkler ve Kur’anYaşar Şimşekİstanbul: Selenge Yayınları, 2021, 128 sayfaISBN 9786257459174Bir dilde söylenen ya da yazılan kelimenin başka bir dile aktarılması bi-çiminde tanımlanan tercüme, insanlar arasındaki iletişimi kolaylaştırması bakımından tarihin her döneminde ilgi gören uğraşılardan biri olmuştur. Farklı dili konuşan insanlar genellikle dinî, siyasî, askerî, ticarî ve kültürel faaliyetlerin devamlılığını sağlayabilmek adına tercümeye ihtiyaç duyar. Bu ihtiyaç hangi sebeple olursa olsun temelinde anlaşma ve anlaşılma kaygısı taşır. Tam da bu noktada tercüme, farklı dili konuşan insanlar arasında bir köprü vazifesi üstlenir. Çeşitli dinlere meyleden Türkler, mensubu oldukları dinin kitaplarını kendi dillerine tercüme etmişler, bu tercümelerin büyük bir çoğunluğunu İslamî çevrede meydana getirilen Arapça eserler oluşturmuştur. Özellikle İslamiyet’in anlaşılma ihtiyacı Türkler arasında tercüme faaliyetlerinin zo-runluluğunu ortaya çıkarmıştır. Tabii ki her toplumun kendine ait değer-leri vardır. Bu değerlerin başka bir dilde ifadesi tam anlamıyla kelimelerle karşılanamayabilir. Böyle durumlarda mütercimler tercüme ettikleri eserlere açıklama/yorum getirirler. Mütercimlerin kendi tasarrufları doğrultusunda yaptıkları eklemeler kendi dillerinin söz dizimi kuralları çerçevesinde eser-lerde yerini alır. Dolayısıyla bu eserler, yeni kelimeler içermesi ve tercümenin oluşturulduğu dönemin söz varlığı hakkında bilgiler vermesi yönüyle özel-likle Türk dili ve tarihi araştırmacıları için değerlidir. İslamî kaynakların başında gelen Kur’an, müslüman toplumlar için ne kadar önemli ise müslüman olmayan toplumlar arasında da hep merak edi-len bir kitap olmuştur. Farklı dillere yapılan tercümeleri bunu destekler ni-teliktedir. Kur’an’ın ilk tercümeleri Arapçadan Farsçaya yapılmıştır. Farsçaya yapılan tercümeler Türkçe Kur’an tercümeleri için kaynak teşkil etmekte olup tercümelerde satır altı/satır arası yöntem tercih edilmiştir.Satır altı Kur’an tercümelerinin önemli dil malzemeleri içermesi Türk dili ve tarihi araştırmacılarının ilgisini çekmiş ve beraberinde araştırma/ince-leme çalışmaları sayısında artış yaşanmıştır. Türkler ve Kur’an’da satır altı Kur’an tercümeleri, tefsir tercümeleri, dinî/tasavvufî eser tercümeleri oda-ğında Türkçenin izini süren bir eserdir. Şimşek, kitabını giriş, üç ana bölüm ve sonuç biçiminde tasarlamıştır. İslam Araştırmaları Dergisi, 48 (2022): 261-294282Kitabın giriş bölümü; “İslamiyet’in Türkler Arasında Yayılması Hakkında Birkaç Söz” ana başlığı altında “Kur’an-ı Kerim’in Tercümesi”, “Tercüme Çe-şitleri” ve “Türkçe İlk Kur’an Tercümeleri” alt başlıklarından oluşur. Birinci bölümde; “Satırarası Tercümeler” konusu özelinde “Doğu Türkçesi ile Yapıl-mış Tercümeler”, “İran-Meşhed Âsitân-ı Kuds-i Razavî Kütüphanesi’nde Bu-lunan Kur’an Tercümeleri”, “Anadolu Sahası Satırarası Tercümeleri”, “Metin Yayını Gerçekleştirilmemiş Satırarası Kur’an Tercümeleri”, “Satırarası Kur’an Tercümelerinin Birbiri ile İlgisi” isimli alt başlıklar yer alır. Kitabın ikinci bölümü satır altı tefsir tercümeleri hakkındadır. Bu bölümde “Tefsirler” ana başlığında “Doğu Türkçesi Kur’an Tefsirleri” ve “Anadolu Sahasındaki İlk Tefsirler”e yer verilir. Üçüncü bölümde; “Diğer Tefsirler” ana başlığı altında “Kısasü’l-Enbiyâlar”, “Hadis Kitapları”, “Fıkıh ve İlm-i Hâl Kitapları”, “Dinî/Tasavvufî Eserler”, “Taberî’nin Eserleri” alt başlıkları bulunur. Sonuç bölü-münde ise “Türkçe İlk Kur’an Tercümelerinin Türk Dili ve Kültür Tarihi açı-sından Önemi” değerlendirilmiştir. Türkler ve Kur’an’da yazarın odağı ilk Türkçe Kur’an tercümeleri ve mü-elliflerin/müstensihlerin tercümelerindeki öz Türkçe kelime tercihleri hak-kındadır. Kitapta ilk olarak Türklerin İslamiyet’i benimsemeleri ve Kur’an tercümelerinin tarihî süreci ile alakalı bilgiler verilmiştir. Bu bilgiler mevcut kaynakların harmanlanmasıyla elde edilmiş olup yazarın konuyla ilgili de-ğerlendirmelerini de içermektedir. Kitapta, Kur’an’ın Türkçe ilk tercümelerinin Farsça tercümeler esas alı-narak yapıldığı tezi, Türklerin Farslarla uzun yıllara dayanan birliktelikleri ile ilişkilendirilir ve kitabın genelinde de hâkim olan düşünce bu yöndedir. Kitabın farklı bölümlerinde bu çıkarım seçilen örnekler aracılığıyla açıklan-mıştır. Yazarın üzerinde durduğu hususlardan bir diğeri de satır altı tercüme-lerin yazıldığı yer, dönem ve imla özellikleri bağlamında değerlendirilmesi hakkındadır.Satır altı tercümelere odaklanan Türkler ve Kur’an ilk satır altı Türkçe tercümelerin yapısıyla ilgili önemli bilgiler barındırmaktadır. Şimşek kita-bında, Rylands, Türk ve İslam Eserleri Müzesi, Özbekistan, Hekimoğlu (nr. 293, 1007, 2229), British Library, Bursa, Manisa, Sivas, Türk ve İslam Eserleri Müzesi (nr. 40), Topkapı, Kayseri, Önder, Topkapı Sarayı Müzesi (Koğuşlar, nr.270), Polonya (Yz. B 1, Yz. B 2, Yz. B 3, Yz. A 481, Yz. A 498, Yz. A 532, Yz. A 547) nüshaları hakkında bilgiler vererek satır altı Kur’an tercümeleri konusunda çalışmak isteyen araştırmacılar için bir künye meydana getirmiş-tir. Ayrıca bu nüshaların birbirleriyle olan benzerlikleri ve farklılıkları konu-sundaki değerlendirmeleri çalışmanın özgün yanını oluşturmaktadır. Ancak yazar kitabında Türkçe Kur’an tercümelerinden sadece Rylands ve Türk ve 283Ahmet Uğurİslam Eserleri Müzesi (nr. 73) nüshasının birer tıpkıbasımına yer vermiş, di-ğer nüshaların tıpkıbasımına yer vermemiştir. Muhtemelen adı geçen nüsha-ların en eski Türkçe Kur’an tercümeleri olarak kabul edilmeleri bunda etkili olmuştur. Fakat, diğer nüshaların tıpkıbasımlarından da örneklerin verilmesi nüshayı görmeyen araştırmacılar ya da satır altı Kur’an tercümesinin nasıl yapıldığını bilmeyen diğer okuyucular için bir gerekliliktir. Ayrıca yazar, va-rak sayıları ve yazı biçimleriyle ilgili bilgiler verdiği yukarıdaki Kur’an ter-cümeleri dışında satır altı tercümeler olduğunu belirtmesine rağmen kitapta bu tercümelerin bulunduğu kütüphane bilgisi dışında herhangi bir bilgiye yer vermemiştir.Türkler ve Kur’an isimli eserde sadece üzerinde çalışma yapılmış nüshalar değil metin yayını gerçekleştirilmemiş satır altı Kur’an tercümeleri de ele alınmıştır. Yazar, bu tercümelerin durumu, kâğıt düzeni ve söz varlığı gibi çeşitli özelliklerine değinmiştir. Bu yönüyle kitap, konuyla ilgili çalışma yap-mak isteyen araştırmacılar için başvurulması gereken bir kaynak özelliği ta-şımaktadır.Satır altı Türkçe Kur’an tercümelerinde esas alınan nüshaların Farsça Kur’an tercümeleri olduğu tezi kadar, satır altı Türkçe Kur’an tercümelerinin kendi sahasında yazılan diğer satır altı Türkçe Kur’an tercümeleriyle olan benzerlikleri ve birbirlerinden bağımsız olarak değerlendirilemeyecekleri tezi de kıymetlidir. Yazar bu tezini, Arapça kelimelere karşılık kullanılan ke-lime sayısının sınırlı olmasına ve tercümeye konu olan Kur’an’ın değiştiril-meye imkan vermeyen, kutsal bir metin olmasına dayandırmaktadır. Kitap-ta, nüshalar arası benzerlikler ve farklılıklar tablo halinde gösterilmiş olup her tablonun altında benzerliklerin ve farklılıkların sebepleri açıklanmıştır. Yazarın bir diğer çıkarımı ise aynı sahada yazılan satır altı Türkçe Kur’an tercümelerinde esas alınan nüshaları “orijinal nüshalar, diğer nüshalarla çe-şitli açılardan benzer olan nüshalar ve bir nüshanın farklı bir istinsahı olan nüshalar” biçimindeki sınıflandırmasıdır (s. 68).Türkler ve Kur’an’da satır altı tefsir tercümeleri de değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Yazarın satır altı tefsirler hakkındaki görüşü bu tefsirlerin tefsir tarihi için önemli olduğu ancak Türk dili ve tarihi açısından bir kıymetleri-nin olmadığı yönündedir (s. 70). Burada yapılan değerlendirmenin okuyu-cuda soru işareti bıraktığı nokta; bahsedilen tefsirlerin Türkçe tefsirler mi yoksa Arapça tefsirler mi olduğunun belirtilmemesidir. Yani Türk dili ve ta-rihi açısından değersiz bulunan tefsirler Arapça yazılan tefsirler midir? Yok-sa Türkçe yazılan tefsirler midir? Ya da Arapça ve Farsça söz varlığı Türkçe söz varlığından fazla olan tefsirler midir? Eğer Türkçe yazılan tefsirler ise satır altı Türkçe Kur’an tercümeleri bahsinde müelliflerin/müstensihlerin İslam Araştırmaları Dergisi, 48 (2022): 261-294284tercümeyi yaparken kendi tasarrufları doğrultusunda eklemiş oldukları Türkçe kelimelerin söz varlığına olan katkıları yönündeki değerlendirmeler tekrar gözden geçirilmelidir. Muhtemelen yazarın burada kastettiği şey ilk Türkçe tefsirlerin özgün olmadıkları ve bu durumdan kaynaklı olarak da Türkçe kelimelerin kısıtlı kullanımlarıyla alakalıdır.Yazar, İslamî öğretilerin halk arasında daha hızlı yayılmasına sebep olan, halkın ilgisini çeken ve Türkçe tercümeler içeren eserler olması dolayısıyla tefsirleri, hadis kitaplarını, fıkıh ve ilmihal kitaplarını, dinî/tasavvufî kitapları ve Taberî’nin kitaplarını tercüme geleneği içerisinde ele almıştır. Söz konusu eserlerdeki tercüme yöntemi satır altı Kur’an tercümelerinden farklıdır. Bu tip eserler, Kur’an tercümelerinde olduğu gibi kelime kelime tercüme içermezler ve tercüme edilen dilin söz dizimi kurallarına bağlı kalınarak yapılırlar. Yine bir diğer farklılık ise Arapça kelimelerin Türkçe bir karşılığı bulunmadığı durumlarda müelliflerin/müstensihlerin kendi tasarrufları doğrultusunda yeni kelimeler tercih etmeleridir. Türk dili ve tarihi için önemli görülmeleri de yeni kelimeler içermeleri dolayısıyladır. Türkler ve Kur’an’da da müellif-lerin/müstensihlerin tercüme aşamasında seçmiş oldukları kelimelerle ilgili örneklere yer verilmiştir. Özellikle kitabın sonuç bölümünde yazarın, seçtiği örnek kelimeler aracılığı ile bu kelimelerin tercümelerde müellifler/müsten-sihler tarafından niçin tercih edildiğini değerlendirmesi öz Türkçeye olan hâkimiyetini ve kelime bilgisini göstermektedir.“Türk” ve “Kur’an” adı Türk dili, tarihi ve kültürü açısından en önemli kavramlardandır. Türkler ve Kur’an satır altı Türkçe Kur’an tercümeleri, tef-sirler ve dinî/tasavvufî kitaplarda yer alan Türkçe tercümeler hakkında derli toplu bilgiler içerir. Ayrıca kitapta satır altı tercüme çeşitlerinin, birbirleriyle olan benzerliklerinin ve farklılıklarının belirtilmesi konuyla ilgili araştırma yapacaklara yol gösterecek mahiyettedir. Kitabın belki de tek eksik yönü -her ne kadar yazar tarafından sunuş kısmında ilk Türkçe tercümelerden bahsedi-leceği söylenip konu sınırlandırılsa da- konusunu ve söz varlığını Kur’an’dan alan şerhler ve manzum sözlükler bahsine değinilmemesidir. Kitabın daha sonra yapılacak olan baskılarında söz konusu çalışmalara da yer verilebilir.Ahmet Uğur, Dr. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı BölümüUniversité d’Alger 2-Faculty of Arabic Language and Art&Oriental LanguagesORCID 0000-0003-2094-8133DOI 10.26570/isad.1134091

Türkler ve Kur'an

http://acikerisim.nevsehir.edu.tr/xmlui/bitstream/20.500.11787/7550/1/10.26570-isad.1134091-2525722.pdf

Türkler ve Kur'an

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Nevsehir Haci Bektas Veli University Institutional Repository (DSpace@NEVU)