Pociask-Karteczka, Joanna

Polish

Jagiellonian Univeristy Repository

2. 5. KARTOWANIE TERENOWEKartowanie hydrograficzne jest to gromadzenie informacji hydrologicznej bezpośrednio w terenie. Polega ono na obserwacji, a następnie nanoszeniu na mapę wszystkich zjawisk i obiektów wodnych występujących na badanym obszarze (zlewnia, gmina, województwo). Jednym z najważniejszych wyników kartowania jest mapa hydrograficzna wraz z objaśnieniami. Przed przystąpieniem do kartowania, należy przygotować przyrządy i materiały konieczne do badań (mapy topograficzne i tematyczne, raptularze, przyrządy pomiarowe) oraz zapoznać się z aktualnym stanem wiedzy o poszczególnych elementach środowiska geograficznego badanej zlewni (tab. 2. 5. 1). Kartowanie hydrograficzne przeprowadza się zazwyczaj w okresie letnim lub jesiennym. Powinno być prowadzone w zbliżonych warunkach pogodowych, w możliwie krótkim czasie. Kartowanie można także przeprowadzić w innych porach roku, w celu porównania dynamiki obiegu wody oraz przestrzennego rozkładu zjawisk wodnych w różnych sezonach (ryc. 2. 5. 1). Tab. 2. 5. 1. Etapy kartowania hydrograficznegoEtap Zakres pracPrace wstępne • Przygotowanie map topograficznych w skali 1: 25 000, map geologicznych i glebowych badanego terenu, przygotowanie instrumentów• Zapoznanie się z aktualnym stanem wiedzy o poszczególnych elementach środowiska geograficznego• Wykreślenie topograficznych działów wodnych na mapie topograficznej, wyróżnienie potencjalnych obszarów bezodpływowych, cieków bifurkującychKartowanie terenowe• Naniesienie na mapę topograficzną wszystkich zjawisk wodnych za pomocą sygnatur• Opis w dzienniku informacji pochodzących z obserwacji terenowych oraz z wywiaduOpracowanie • Wykonanie zestawień tabelarycznych, raptularzy, opisówwyników• Sporządzenie hydrograficznej mapy dokumentacyjnej• Sporządzenie map wód podziemnychPodsumowanie badań• Sporządzenie syntetycznej mapy hydrograficznej wraz z objaśnieniami86 Zlewnia. Właściwości i procesyRyc. 2. 5. 1. Wyniki kartowania fragmentu zlewni Zapalacza w Gorcach w 1973 r.: A - maj, B - październik (Sułek, 1974)ObjaśnieniaŹródłoo - pojedynczo-O- - Linia źródeło MjdajnolciO - do ąoł i/»O - 0, 01 - 0. 05 l/i® - 0,05 - 0,1 Ul® - OJ - 0.15 lit9 - 0J5 - 0,5 1/49 - OJ - to IM• - > U<Młaki o wydajnościa<£) -aAad. 0,04 u> o,o< - o,O50,05 - O.<0.4 - 0.5> 0,5U> i/i1/5Wyciekipejedynci*x - linioMapa hydrograficzna przedstawia rozmieszczenie przestrzen­ne zjawisk wodnych na tle innych elementów środowiska geogra­ficznego z uwzględnieniem obiektów gospodarki wodnej. Pozwala to na interpretację zjawisk odpowiadających poszczególnym fa­zom obiegu wody (tab. 2.5.2). Na przykład, warunki kształtowania się spływu powierzchniowego i wsiąkania można ocenić na podsta­wie gęstości sieci rzecznej, rzeźby, przepuszczalności utworów powierzchniowych oraz sposobu użytkowania zlewni. O formach i wielkości retencji powierzchniowej można wnioskować na podsta­wie wielkości przepływów rzek, obecności jezior, zbiorników wod­nych, stawów oraz obszarów podmokłych, których kartowanie uła­twiają rośliny wskaźnikowe (tab. 2.5.3). Wody podziemne bada się na podstawie kartowania studni, odwiertów oraz naturalnych wypły­wów w postaci źródeł, młak, wycieków i wysięków, którym w wielu przypadkach towarzyszy roślinność hydrofilna. O warunkach od-2. Informacja hydrologiczna • 2.5. Kartowanie terenowe 87Tematyka ObiektWody powierzchnioweZbiorniki wodne (naturalne i sztuczne), tereny podmokłe, cieki stałe i okresowe, ponory, wodospady, obszary zalewoweWody podziemneŹródła pojedyncze i zespoły źródeł, młaki, wycieki, wysięki, studnie, odwiertyGospodarka wodnaKanały, groble, wały przeciwpowodziowe, poldery, tamy i ostrogi, korekcje progowe, jazy, śluzy, zapory wodne, pompownie, ujęcia wody, stacje uzdatniania wody, przerzuty wody, zrzuty ścieków, oczyszczalnie ścieków, osadnikiTab. 2.5.2. Obiekty rejestrowane podczas kartowania hydrograficznegoTab. 2.5.3. Rośliny hydrofilneRodzaj podmoktości Rośliny charakterystyczneMokradło okresoweFirletka poszarpana {Lychnis flos-cuculi), rzeżucha łąkowa {Cardamine pretensis), jaskier rozesłany {Ranunculus repens), koniczyna biała (Trifolium repens)Mokradło stałeMech {Sphagnum), żurawina {Oxycoccus quadripetalus), szalej jadowity {Cicuta virosa), knieć błotna (czyli kaczeniec; Caltha palustris), turzyce prosowate {Carex panicea), wierzbownica błotna {Epilobium palustre)Bagno Turzyca pospolita (Carez fusca), sitowie jeziorne {Scirpus lacustris), tatarak (Acorus calamus), pałka wodna {Typha sp.), jaskier wielki (Ranunculus lingua), trzcina pospolita {Phragmites communis), skrzyp bagienny {Equisetum limosum)Trzęsawisko Bobrek trójlistny {Menyanthes trifoliata), czermień błotna [Calla palustris), siedmiopalecznik błotny {Comarum palustre)Zarastająca misa jeziornaSekwencja od brzegu: turzyce (Carez), trzcina pospolita {Phragmites communis), oczeret jeziorny {Schoenoplectus lacustris), grzybienie {Nymphaea), strzałka wodna (Sagittaria sagittifolia), rdest ziemnowodny (Poligonum amphibium), ramienica {Chara fragifera), wywłocznik kłosowy {Myriophyllum), mech wodny (Fontinalis antipyretica)Pływu informuje sieć rzeczna w postaci cieków stałych, okresowych ’ epizodycznych, a także sieć sztucznych kanałów.Zakres pomiarów i obserwacji podczas kartowania hydrograficz- nego powinien być dostosowany do profilu prowadzonych badań. Współcześnie, dużą wagę przywiązuje się do jakości wód po­wierzchniowych i podziemnych, o której decydują cechy fizykoche­miczne wody. Skład chemiczny wody ustala się na podstawie analizy hydrochemicznej wody w laboratorium stałym lub laborato­rium polowym. Niektóre cechy, takie jak: barwa, zapach, przezro­czystość, smak, temperatura, pH i przewodność właściwa wody, s3 możliwe do bardzo szybkiego określenia w czasie badań tere­nowych. Pozwalają one w pewnym stopniu ustalić pochodzenie wody i jej przydatność. Również bezpośrednio w terenie można dokonać wstępnej oceny jakości wody na podstawie obecności w wodzie organizmów wodnych, pełniących rolę bioindykatorów (ryc. 2.5.2). Dobrym wskaźnikiem stanu troficznego wód są glony,Pomiar temperatury i przewodności właściwej wody podczas kartowania hydrograficznego (dorzecze Warty)88 Zlewnia. Właściwości i procesytrofizm - produktywność biologiczna zbiorników wodnych oraz zespół czynników decydujących o niejRyc. 2.5.2. Organizmy o najwyższych wymogach jakości wodybiotest - metoda określania czystości wody za pomocą obserwacji stanu żywych organizmówWyznaczanie lokalizacji źródła za pomocą GPSktórych zakwity obserwuje się w wodach o podwyższonej koncen­tracji fosforu. Wraz ze wzrostem żyzności środowiska wodnego zmienia się skład makrofitów wynurzonych. Przejawem eutrofizacji jeziora jest jego zarastanie, prowadzące do powstania trzęsawiska i w końcu - do jego zaniku (tab. 2.5.3).Na etapie kameralnego opracowania wyników, przydatne są zdjęcia lotnicze i obrazy satelitarne, które można wykorzystać do weryfikacji i kontroli kartowania terenowego (ryc. 2.5.3). Na przy­kład zdjęcia biało-czarne o rozdzielczości 1 m wykonuje satelita „Ikonos" okrążający naszą planetę w czasie 98 minut. Dobrym źródłem informacji są także dane uzyskiwane z satelitów „Land- sat”, „Spot” i satelitów serii NOAA (National Oceanie and Atmo- spheric Administration) oraz zdjęcia wykonane przez prom ko­smiczny NASA „Endavour”.W czasie badań terenowych, do lokalizacji kartowanych obiek­tów bardzo pomocny jest system GPS (Global Positioning Sys­tem), wykorzystujący łączność satelitarną. Do pomiarów wykony­wanych w terenie służą coraz nowocześniejsze i coraz precyzyj­niejsze przyrządy i narzędzia, dzięki czemu badania terenowe nie są tak uciążliwe i czasochłonne jak dawniej. Na przykład, natęże­nie przepływu rzek (patrz rozdz. 4.1) mierzy się lekkimi młynkami elektromagnetycznymi, odległość do obiektu - laserowymi dalmie-2. Informacja hydrologiczna • 2.5. Kartowanie terenowe 89rzami, temperaturę wody, pH oraz przewodność właściwą - mier­nikami elektrycznymi o niewielkich rozmiarach i wadze.Dane zgromadzone podczas kartowania hydrograficznego Powinny zostać przetworzone w formę cyfrową, dzięki czemu mogą być włączone do systemów informacji geograficznej (GIS), stanowiąc integralną część bazy informacji o środowisku (ryc. 2.5.4). Systemy GIS ułatwiają zarówno przechowywanie, jak i uzupełnianie danych, 9 także wykonywanie analiz w aspektach: przestrzennym, ilościowym 1 dynamicznym.Od połowy lat 90. ubiegłego stulecia, Główny Urząd Geodezji ' Kartografii realizuje projekt badawczy, którego celem jest stworzenie mapy hydrograficznej Polski w skali 1:50 000 w formie cyfrowej ' analogowej (ryc. 2.5.5). Jedne z pierwszych „GIS-owskich” map Powstały dla terenów Dolnego Śląska oraz okolic Opola. Zmierza się do wykonania mapy hydrograficznej obszaru całej Polski i do Połączenia „arkuszy” mapy komputerowej w obiekty terytorialne, nP. gminy, województwa, co stanowiłoby podstawę do zarządzania Osobami wodnymi. Treść tematyczna przedstawiona jest na tle Ptepy topograficznej i składa się z siedmiu poziomów informacyjnych:Ryc. 2.5.3. Zdjęcie lotnicze okolic zbiornika w Rożnowie na Dunajcu90 Zlewnia. Właściwości i procesyRyc. 2.5.5. Stan prac nad Mapą hydrograficzną Polski w skali 1:50 000 w 2006 r. (www.gugik.gov.pl)Źródła-jedne z podstawowych obiektów wodnych kartowanych w terenie (zlewnia Prądnika)- topograficzne działy wodne,- wody powierzchniowe,- wypływy wód podziemnych,- wody podziemne pierwszego poziomu,- przepuszczalność gruntów,- zjawiska i obiekty gospodarki wodnej,- punkty hydrometryczne pomiarów stacjonarnych.Każdy arkusz opatrzony jest komentarzem uzupełniającym treść mapy.Mapy hydrograficzne, będące wynikiem kartowania hydrogra­ficznego, posiadają znaczenie zarówno naukowe, jak i praktyczne, stanowiąc m.in. podstawę:- charakterystyki obiegu wody w zlewni na tle środowiska geograficznego,- oceny wpływu działalności człowieka na obieg i jakość wody,- bonitacji hydrograficznej dla potrzeb planowania przestrzen­nego,- ustalenia aktualnego i prognozowanego wpływu zbiorników wodnych i budowli piętrzących na zmiany stosunków wodnych obszarów przyległych,Ryc. 2.5.4. Fragment komputerowej mapy hydrograficznej zlewni Starej Rzeki (Januchta, 2001)2. Informacja hydrologiczna • 2.5. Kartowanie terenowe 91- określenia sposobu gospodarowania rolniczego na obszarach górskich w celu zmniejszenia spływu powierzchniowego i erozji gleby.ZadanieWyjaśnij zróżnicowanie przestrzenne zjawisk wodnych w wybranych zlewniach położonych w obrębie dwóch różnych jednostek fizycznogeograficznych. Wykorzystaj m.in. następujące materiały:- Mapa hydrograficzna Polski (1:50 000), GUGiK,- Atlas hydrologiczny Polski, 1988, IMGW, Wyd. Geol.,- Mapa hydrogeologiczna Polski (1:300 000), Wyd. Geol.,- Atlas zasobów wód podziemnych (1:200 000), 1976, red. B. Paczyński, Wyd. Geol.,- Mapa geologiczna Polski (1:100 000), Wyd. Geol.,- Atlas klimatyczny Polski, 1973, IMGW, PPWK,- Podział hydrograficzny Polski, 1983, IMGW, Warszawa,- mapy glebowo-roślinne (dostępne skale).

Kartowanie terenowe

https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/bitstream/handle/item/258976/pociask-karteczka_kartowanie_terenowe_2006.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Kartowanie terenowe

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Jagiellonian Univeristy Repository