Recenzja książki:  Arkadiusz Marciniak, Placing animals in the Neolithic : social zooarchaeology of prehistoric farming communities, London : Cavendish Publishing Limited, 2005.Agnieszka Uziębł

Lasota-Moskalewska, Alicja

Światowit

Otwarte Repozytorium Nauk Historycznych LECTORIUM

ŚWIATOWIT .TOM VI (XLVID .FASC.  B .2006     ALICJA LASOTA-MOSKALEWSKA  (IA UW)  Czy TO PRAWDA, ŻE W NEOLICIE BYDŁO I ŚWINIE JEDZONO W SPOSÓB CEREMONIALNY?   Ukazała się nowa książka archeozoologiczna z za- kresu archeozoologii społecznej. Jest to praca Arkadiusza Marciniaka p.t. „Placing Animals in the Neolithic" z pod­ tytułem „Social Zooarchaeology of Prehistorie Farming Communities". Została wydana w 2005 roku, w Londy­ nie, przez Cavendish Publishing Limited. Książka składa się z dziewięciu rozdziałów. Zasadniczą część pracy po- przedzają rozdziały o tematyce wprowadzającej do tematu głównego. Pierwszy z nich opisuje społeczeństwa neoli- tyczne z terenów Europy. Następne trzy stanowią przegląd literatuty antropologicznej i historycznej obrazującej sym­ boliczną rolę zwierząt domowych, sposoby konsumpcji i przetwarzania mięsa, jedzenie zwyczajne i rytualne u róż­ nych ludów na całym świecie. Nie jestem  specjalistką w dziedzinie antropologii kulturowej, więc nie mogę oce- nić, czy tematy te są przedstawione obiektywnie i czy Au­ tor uniknął tendencyjności w wyborze opisanych zacho- wań łudzi, reprezentujących kultury różnych części świa­ ta. Z opisu tego odnosi się wrażenie, że podstawowym spo- sobem odżywiania na świecie było jedzenie ceremonialne. Trzon pracy stanowi synteza archeozoologiczna oparta na materiałach osteologicznych i wykonana meto­ dami stosowanymi w tej dziedzinie. Synteza doprowadzi­ ła do konkluzji podsumowującej stosunek neolitycznych konsumentów do spożywanego mięsa . Ponieważ obraz wy­ nikający z tego podsumowania jest nowy, a Autor kilka- krotnie odcina się od dotychczasowych interpretacji pa- nujących w archeozoologii Europy Wschodniej,  posta­ ram się zawartą w książce syntezę przedstawić możliwie szczegółowo. Podstawą badań są szczątki zwierzęce z 20 neoli- tycznych stanowisk z terenu Polski. Wszystkie materiały były wcześniej opracowane przez realnych archeozoolo- gów, pięć było opublikowanych,  a reszta pozostawała w formie ekspertyz udostępnionych Autorowi książki. Chronologicznie stanowiska te reprezentowały wczesny i środkowy neolit, należąc do następujących kultur: kul- tury ceramiki wstęgowej, kultury lendzielskiej i kultury pucharów lejkowatych. Geograficznie materiał pochodził z Kujaw, Wielkopolski i Małopolski. Pan Marciniak nie potraktował materiałów osteologicznych globalnie, z całe­ go stanowiska, tylko grupował je według jednostek straty­ graficznych; najczęściej były to warstwy różniące się głę­ bokością. Jest to wartościowe podejście, gdyż unika się w ten sposób uśredniania obrazu konsumpcji, czyli ope- rowania obrazem nijakim , bo pochodzącym z całego okre- su trwania osady. Podejście szczegółowe pozwała ocenić  zmiany, które zachodziły w trakcie użytkowania danego terenu. Jedynym mankamentem takiego podejścia jest roz- bicie materiałów na niezbyt liczne grupy, co oczywiście bardzo utrudnia wnioskowanie , czasem je wręcz uniemo­ żliwiając. Uważam, Że zawsze, gdy materiał jest liczny na- leży badać go w szczegółowych jednostkach stratygraficz­ nych lub planigraficznych. Niestety, nie wszyscy badacze dbają o rozwarstwienie szczątków zwierzęcych , a zanied­ bania są zarówno po stronie archeozoologów, jak i arche- ologów. Metodyka zastosowana przez Pana  Marciniaka obejmowała ocenę niektórych elementów tafonomicznych , analizę korelacji między tzw. gęstością kości i reprezen- tacją części anatomicznych . Częstość występowania po- szczególnych części anatomicznych była też korelowana ze zmodyfikowanym wskaźnikiem użyteczności (zwa- nym w skrócie MGUI). a także z indeksem szpiku (MI). Następnie Autor analizował składy anatomiczne kości po- szczególnych gatunków w każdej jednostce stratygraficz­ nej. Badał też rozrzut horyzontalny szczątków zwierzę­ cych zgodnie z kontekstem archeologicznym. Praktyczne zastosowanie niektórych z tych metod i późniejsze impli­ kacje obciążone są poważnymi błędami . Autor używał cechy zwanej w pracy „structural bone density". Termin „gęstość kości" nie jest dobrym tłu­ maczeniem, gdyż nie jest jednoznaczny. Najczęściej okre- śla on stopień mineralizacji kości mierzony densytome- trem, bardziej popularnie odnosi się on do stopnia zbi­ tości kości. Na szczęście na stronie 105 Autor pisze zda­ nie wyjaśniające, że jest to stosunek masy do objętości (g/cm3), czyli ciężar właściwy kości. Nie dysponując włas­ nymi pomiarami ciężaru właściwego kości różnych zwie- rząt Autor korzystał z wartości podanych przez L.R Ly­ mana (1984) dla jelenia amerykańskiego i dla owcy oraz podanych przez LA. Kreutzera (1992) dla bizona północ­ no-amerykańskiego . Niestety , wśród wartości wziętych z literatury nie było innych poza owcą, zwierząt udomo­ wionych, a w materiałach z polskiego neolitu chodziło głównie o bydło i świnię. Pan Marciniak pisząc, że bone dmsity of differmt species shows a low degree of intertaxo­ nomic variability (p. 109) dla uzyskania gęstości kości byd­ ła domowego stosuje średnią wartości charakterystycz­ nych dla jelenia i bizona. W przypadku świni używa śred­ niej ze wszystkich trzech gatunków, a więc jelenia, bizona i owcy. Takie zabiegi w anatomii są niedopuszczalne. Świnia, na przykład, ma odrębną pozycję systematyczną, inną fizjologię i nie należy tego lekceważyć, zwłaszcza  143 ALICJA l.AsOTA-MOSKALEWSKA   w pracy archeozoologicznej. Pan Marciniak uważa, że usprawiedliwiają go wyniki badań Y.M. Lama et al. (1999), dotyczące podobieństwa gęstości kości antylopy gnu, re- nifera, zebry i konia przewalskiego. Nie zauważa jednak, Że zestaw tych zwierząt nie ma wiele wspólnego z bydłem domowym i świnią. Podobieństwo uzyskane dla szkiele- tów tych czterech gatunków nie może być rozciągane na inne, a tym bardziej uogólnione na całą zmienność mię­ dzygatunkową, a także na zmienność budowy typów mor­ fologicznych, takich jak zwierzęta dzikie i udomowione. Większość zwierząt udomowionych, przez całe pradzieje i czasy historyczne, miała kości odwapnione i znacznie lżej­ sze (w sensie ciężaru właściwego) od kości zwierząt dzi­ kich. Dotyczy to szczególnie bydła domowego i świni. Jest to w archeozoologii jedna z podstawowych cech udo­ mowieniowych, tak oczywista, że można ją traktować ja­ ko prawdę ogólną. Cecha ta jest rozpoznawalna już przy wstępnej identyfikacji materiału osteologicznego. Te róż­ nice mają swoje odbicie w budowie mikroskopowej kości. Kości dzika i tura (także żubra) mają dużo osteonów, któ­ re przylegają do siebie i wypełniają prawie cały przekrój kości zbitej. U zwierząt udomowionych, świni i bydła do­ mowego, osteonów jest mało, leżą tylko w pewnych stre­ fach (LASOTA-MOSKALEWSKA 1979 oraz LASOTA­ MOSKALEWSKA, MOSKALEWSKI 1980). Aby pokazać, jak duże są różnice w ciężarze właś­ ciwym między kośćmi zwierząt należących do różnych ga- tunków i form, zwróciłam się do Katedry Nauk Morfo- logicznych SGGW z prośbą o pomiary i obliczenie cięża­ ru  właściwego  takiego  samego  elementu  anatomicznego u kilku zwierząt. Dla całych kości promieniowych wzię­ tych ze szkieletów dydaktycznych zwierząt współczesnych dane są następujące: Również jako rażące uproszczenie należy potrak­ tować następny zabieg  metodyczny, związany z posłuże­ niem się wskaźnikiem użyteczności (konsumpcyjnej) i szpi- ku charakteryzującym poszczególne elementy tuszy. Autor przenosi charakterystykę konsumpcyjną części ciała kari- bu i owcy na wszystkie gatunki zwierząt domowych, re- prezentowane w polskich materiałach. Nie mam wątpli­ wości, że wartość konsumpcyjna (= kaloryczna) kawałka wieprzowiny jest wyraźnie wyższa niż chudego karibu. W następnym zabiegu Pan Marciniak uważa, że wartość użytkowa szpiku zawartego w trzonie kości dłu­ gich jest średnią wartością obu końców kości. Nie jest to prawda, gdyż u dorosłych osobników ssaków w nasadach kości znajduje się szpik czerwony odpowiedzialny za wy­ twarzanie krwinek czerwonych, a w trzonie -szpik żółty, zawierający dużo tłuszczu (WŁODARSKI 1995). Wartość kaloryczna obu typów szpiku jest wyraźnie różna. Powyższe błędy wynikają z braku znajomości ana- tomii i z nagannej skłonności do uzyskiwania charakterys­ tyk anatomicznych nie na drodze empirycznej, ale poprzez kalkulacje, mnożenie, dzielenie, korelowanie i uśrednianie wartości  dla różnych zwierząt. Takie zabiegi nie powinny być stosowane w metodach tafonomicznych,  gdyż ich ce- lem jest odtwarzanie rzeczywistości, a nie jej zaciemnianie. Znacznie poważniejszy błąd jednakże robi Autor w dalszej części książki, kiedy przystępuje do analizy skła­ dów anatomicznych kości w poszczególnych zespołach materiałowych. Wszystkie kości szkieletu podzielono na 7 grup (p. 118), przyjmując ten podział za M.C. Stine­ rem (1991). Podział odzwierciedlał części ciała, a grupy kości nie były równoliczne. Na przykład, w grupie ozna- czonej jako S1, gdzie umieszczono głowę (z zębami) i szy­ ję, znajduje się u bydła 28 elementów, u świni nawet koń bydło domowe świnia dzik owca żubr europejski 1,75 g/cm3 1,38 g/cm3 1,02 g/cm3 1,24 g/cm3 1,22 g/cm3 1,80 g/cm3 32 elementy, przy optymistycznym założeniu, że czaszka będzie znaleziona w całości (co się w praktyce nie zdarza). W grupie S2, zawierającej kręgi (bez szyjnych), żebra, mos­ tek, miednicę i kość krzyżową, mogło się znaleźć aż 70 ele- mentów, w grupie $3 - tylko 4 (łopatki i kości ramienne), a w grupie $4 - zaledwie 2 (tylko kości udowe). W zwią­ zku z takimi różnicami najczęstszym  obrazem składu ana- Bizon amerykański, ze względu na pozycję syste­ matyczną i tryb życia, może być porównywalny z żubrem. Jak widać ciężar właściwy jego kości nie może być prze- niesiony na bydło domowe, a tym bardziej na świnię, któ­ ra ma zdecydowanie najmniejszy ciężar właściwy kości. Nie pomoże nawet wprowadzenie do średniej wartości charakterystycznych dla owcy i jelenia. Bydło współczes­ ne  w  stosunku  do  pradziejowego  ma  szkielet  masywny i ciężki, a więc różnica z pradziejowymi kośćmi będzie jeszcze większa.  W materiałach  osteologicznych  z neoli- tu istnieją dwie formy bydła:  jedna  grubokoścista  (tzw. Bos taurus primigenius) o większym ciężarze właściwym, druga drobnokoścista (zwana Bos taurus brachyceros) z koś­ ćmi  znacznie  bardziej  odwapnionymi.   Potraktowanie tych dwóch form w jednorodny sposób także jest dużym uproszczeniem. tomicznego będzie wykres charakteryzujący się dużą frek- wencją kości z grup S1 i S2, a bardzo  małą - z grup S3 i S4. I rzeczywiście w materiale badanym przez Pana Mar- ciniaka jest to wykres najczęściej spotykany. Autor nazwał go typem beznogim (leglessness pattern) i zinterpretował jako dowód na działalność kulturową neolitycznych kon- sumentów. Na tej podstawie zbudował nową wizję kon- sumpcji mięsa bydła i świni, polegającą na jedzeniu tych zwierząt w sposób selektywny, odmienny od naszych pre- ferencji żywieniowych, które polegają na większej akcep- tacji szynek i łopatek. Neolityczni rolnicy mieli w sposób świadomy wybierać głowę i tułów, a gardzić kończynami. Głowa i tułów miały być spożywane w sposób ceremo­ nialny. W oryginale brzmi to tak (p. 209): The leglesmess pattern is completely different from the contemporary mode ofpork consumption, ref/ecting the deliberate choice of these  144 Czy TO PRAWDA,  ŻE  W  NEOLICIE  BYDŁO  I  ŚWINIE JEDZONO  W  SPOSÓB  CEREMONIALNY?   (S1, Sz) segments for ceremonia/ consump­ion and feasting i nieco dalej (p. 211): other anatomical segments, morepar­ ticularly those defined today as the most edible, were con­ sumed elsewhere, probably at the ridge of the settlement or outside. Cattle were also probably slaughtered in this loca­ tion, alternatively the limb segments of cattle carcasses were perhaps not consumed at all as they may have been regard­ ed as inedible. Ludność neolitycznych osad traktowała więc mięso nie jako źródło pożywienia, ale jako ele- ment życia duchowego i socjalnego. Ten obraz Autor rozwinął, wprowadzając opis specjalnego jedzenia szpi- ku, a następnie opisał elementy zachowań towarzyszą­ cych takich, jak umiejscowienie ceremonii i deponowanie resztek. Wizja życia społecznego skoncentrowanego wo- kół jedzenia mięsa przez neolitycznych rolników na tere­ nie Polski opisywana jest w dwóch rozdziałach książki, jest barwna i łatwa do zaakceptowania. Jeśli bym nie znała punktu wyjścia, czyli źle zinterpretowanych rozkładów ana- tomicznych, sama uległabym jej czarowi. A teraz przypatrzmy się owym rozkładom anato­ micznym. Pogrupowanie kości w nierównoliczne zespoły wymusza wykres z dużym udziałem S 1 i S2, a z małym - S3 i S4 . Różnice będą tak duże, jak bardzo siedemdziesiąt różni się od dwóch. Z podstawowej wiedzy archeozoolo- gicznej wynika, Że mamy kilka czynników modyfikują­ cych skład anatomiczny. Na pierwszym miejscu jest licz- ba kości należących „w naturze" do rozpatrywanej części szkieletu. Nawet części o tej samej nazwie mogą zawierać inną liczbę kości. Na przykład, w stopie świni jest 16 koś­ ci, a w stopie bydła - tylko 7. Na drugim miejscu trzeba uwzględnić czynniki tafonomiczne powodujące rozdrob­ nienie i zniszczenie kości. Nie wszystkie kości jednakowo poddają się tym czynnikom. Gorzej zachowują się te koś­ ci, u których stosunek powierzchni względem masy jest duży. Gorzej też zachowują się kości zwierząt młodych, gorzej udomowionych, niż dzikich; gorzej świni, niż tra­ wożernych. Następnie można rozważać czynniki kulturo­ we, takie jak handel określonymi częściami, daniny (np. tzw. ,,łopatka") . odrzucenie jakichś części ze względu na zakazy kulturowe. Ostatni czynnik wiąże się z wykorzys­ tywaniem pewnych kości jako surowca do wytwórczości. Ten ostatni aspekt miał w neolicie ogromne znaczenie. Pan Marciniak interpretując swoje rozkłady uwzględniał tylko czynniki kulturowe, co jest dużym nadużyciem. W niektórych zespołach kości badanych przez Pa­ na Marciniaka rozkład anatomiczny jest inny, niż tzw. leg- lessness pattern, co pozwoliło Autorowi wyciągnąć wnio- sek, że owce i kozy nie były jadane ceremonialnie, tylko w sposób zwyczajny, gdyż w rozkładach reprezentacja koś­ ci nóg była dość duża. To te rozkłady należało wziąć pod lupę, bo to one nie były zgodne z „anatomią" i mógł tu zadziałać czynnik kulturowy. Jednakże bałabym  się patrzeć na nie, jako na odbicie działalności ludzkiej, gdyż analiza składu anatomicznego wymaga dużej liczby szcząt­ ków. Tak dużej, aby wykluczyć zjawisko przypadkowości wynikające z faktu, że fragmenty jednej rozgniecionej koś­ ci będą leżały koło siebie, wszystkie uda się zidentyfiko­ wać i uzyska się sztuczną nadwyżkę tej kości. W szkielecie jest ponad 200 kości i aby każda z nich miała szansę zna- leźć się w rozkładzie powinno ich być tyleż, a przynajm­ niej nie mniej niż I OO. Wtedy jednak nie ekscytujemy się przypadkowymi brakami lub nadwyżkami. W książce Pa­ na Marciniaka jako liczbę krytyczną wzięto 20 kości z ga- tunku, a w wyjątkowych przypadkach w granicach 15-19 (p.  119). Najlepszym punktem odniesienia są zbiory kości pozyskiwane z pochówków szkieletowych, gdyż uległy one wpływowi czynników tylko z jednego etapu, a mianowi­ cie z okresu leżenia w ziemi. Taki modelowy  rozkład , uzyskany dla koni pogrzebanych na cmentarzyskach  z okre- su wędrówek ludów w Polsce północno-wschodniej, za- mieściłam  w podręczniku  „Podstawy Archeozoologii ", 1996 (p. 203). W procentach rozkład ten wygląda nastę­ pująco: głowa - 20,0%, kręgi - 21,6%, żebra - 26,2%, łopatki - 1,3%, kości ramienne - 2,3%, kości przedra­ mienia - 2, l%, kości udowe - 2,3%, kości podudzia - 2, 1%.  Doskonale  wiadomo,  że konie były pogrzebane w całości z mięśniami i ze skórą, nie były ceremonialnie jedzone, ani selekcjonowane, tymczasem rozkład anato­ miczny jest taki, jak w leglessness pattern. Materiały po- konsumpcyjne, jeśli nie były zaburzone czynnikami kul- turowymi,  mają  rozkłady  bardzo  podobne,  na  co jest w archeozoologii wiele dowodów. Cała więc wizja cere- monialnego jedzenia bydła i świni w neolicie jest fałszy­ wa, bo oparta na błędnej interpretacji oczywistego faktu wynikającego z różnej liczby kości w poszczególnych par- tiach szkieletu. Wizja ta mogła powstać tylko w ramach fantastyki naukowej . A wystarczyło policzyć! Pan Marciniak odszedł od tradycyjnego podejścia do szczątków zwierzęcych traktowanych jako wskazówka konsumpcji, a także często hodowli i wprowadził nowy obraz jedzenia, będącego wyrazem więzi społecznych. Nie zostało to udowodnione i na razie nie widzę argumentów przemawiających za tą wizją. Istnieje wszakże niebezpie­ czeństwo, że archeolodzy czytający książkę i nie wprowa- dzeni w szczegóły anatomiczne mogą przyjąć wizję Auto­ ra za dobrą monetę. Po przeczytaniu książki Pana Arkadiusza Marci- niaka nasuwa się jeszcze jedna refleksja. Na świecie zaczy­ na się rozprzestrzeniać uprawianie tzw. archeozoologii te­ oretycznej, uciekającej od kontaktu z materiałem (bo trud­ ny i brudny), uciekającej też od podstawowej wiedzy ana- tomicznej i ogólnozoologicznej. Ten kierunek może do­ prowadzić do licznych błędów, które będą zniekształcać wiedzę archeologiczną.     145 ALlCJA    WOTA-MOSKALEWSKA    Literatura   KREUTZER LA. 1992 Bison and deer mineral densities: comparisons and implocations Jor the interpretation of archaeological faunas, Journal of Archaeological Science, nr 19, p. 271-294 LAM Y.M., XINGBIN CHEN, PEARSON O.M. 1999 Intertaxonomic variability in pattems of bone density and the differentia! representation of bovid, cervid and equid elements in the archaeological record, American Antiquicy, nr 64, p. 343-362 LASOTA-MOSKALEWSKA A. 1979 Microscopic structure of bones of Bos Linnaeus in evolution, [in:] M. Kubasiewicz ed., Archaeozoology, Szczecin, p. 375-386 1996 Podstawy Archeozoologii. Szczątki ssaków, Warszawa LASOTA-MOSKALEWSKA A., MOSKALEWSKI S. 1980 Microscopic comparison of bonesftom mediaeval domestic and wild pigs, Ossa, nr7, p. 173-178 LYMAN L.R. 1984 Bone density and differentia! survivorship of fossil classes, Journal of Anthropological Archaeology, nr 3, p. 259-299 STINER M.C. 1991  Food procurement and transport by human and non­human predators, Journal of Archaeological Science, nr 8, p. 455-482 WŁODARSKI K. 1995 Krew i szpik, [in:] K. Ostrowski ed., Histologia, Warszawa, p. 443-474                                       146 

Czy to prawda, że w neolicie bydło i świnie jedzono w sposób ceremonialny?

https://repozytorium.lectorium.pl/bitstream/handle/item/926/A.Lasota-Moskalewska-Czy_to_prawda.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Czy to prawda, że w neolicie bydło i świnie jedzono w sposób ceremonialny?

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Otwarte Repozytorium Nauk Historycznych LECTORIUM