Pliszko, Artur

Jagiellonian Univeristy Repository

Przegląd PrzyrodniczyXXIV, 4 (2013): 3-9ABSTRAKT: Praca przedstawia krótką charakterystykę czterech gatunków roślin naczyniowych podle-gających ochronie ścisłej w Polsce (Dactylorhiza incarnata, Epipactis palustris, Equisetum variegatum i Liparis loeselii), które znaleziono w 2012 roku w wyrobisku po eksploatacji piasku i żwiru na obrzeżach miasta Suwałki. Obfite występowanie Equisetum variegatum w Suwałkach jest szczególnie cenne dla flory regionu.SŁOWA KLUCZOWE: rośliny naczyniowe, gatunki chronione, wyrobiska piasku i żwiru, Suwalszczy-znaABSTRACT: The paper presents a brief characteristic of four vascular plant species under strict protec-tion in Poland (Dactylorhiza incarnata, Epipactis palustris, Equisetum variegatum and Liparis loeselii) which were found in 2012 in a pit after exploitation of sand and gravel deposits on the outskirts of the town of Suwałki. Abundant occurrence of Equisetum variegatum in the town of Suwałki is particularly valuable for the flora of region.KEY WORDS: vascular plants, protected species, sand and gravel pits, Suwałki RegionArtur PliszkoCHRONIONE I RZADKIE ROŚLINY NACZYNIOWE W WYROBISKU PO EKSPLOATACJI PIASKU I ŻWIRU NA OBRZEŻACH MIASTA SUWAŁKIProtected and rare vascular plants in a pit after exploitation of sand and gravel deposits on the outskirts of the town of SuwałkiWstępZasiedlanie wyrobisk po eksploatacji złóż piasku i żwiru przez rodzime gatun-ki roślin naczyniowych jest interesującym przykładem synantropizacji, zwłaszcza gdy dotyczy gatunków rzadkich, zagrożonych i podlegających ochronie prawnej. W Polsce proces ten został dobrze udokumentowa-ny na obszarach zurbanizowanych (Czylok 1997, Bzdon i Ciosek 2006, Czylok et al. 2008, Błońska 2010). Nieużytkowane wy-robiska kruszywa mineralnego podlegają procesowi sukcesji wtórnej, w wyniku któ-rej rozwijają się różne zbiorowiska roślinne, mające we wczesnych fazach charakter pio-nierski (Czylok 1997). Głębokie wyrobiska piasku i żwiru sprzyjają gromadzeniu wód przypowierzchniowych, co umożliwia roz-wój roślinom wilgociolubnym.W sierpniu 2012 roku na dnie kilkuhek-tarowego wyrobiska po eksploatacji piasku i żwiru byłej Żwirowni PKP w Suwałkach (północno-wschodnia Polska) znaleziono cztery chronione gatunki roślin naczynio-wych. Wyrobisko położone jest w północno-Przegląd Przyrodniczy XXIV, 4 (2013)zachodniej części miasta (ryc. 1), w pobliżu ulic 23 Października i Ignacego Krasickiego (współrzędne geograficzne: N54°6’21,04’’/E22°53’52,89’’). Zgodnie z metodą kartogra-mu ATPOL (Zając 1978) mieści się w polu kwadratu FB08. Teren wyrobiska jest częś-cią strefy ochronnej ujęcia wód podziem-nych, przy czym często wykorzystywany jest przez mieszkańców miasta do rekreacyjnego uprawiania sportów motorowych. Ponadto w jego obrębie znajdują się dwa stawy rybne. Dno wyrobiska w części środkowej i połu-dniowej intensywnie zarasta brzozą brodaw-kowatą Betula pendula i różnymi gatunkami wierzb (Salix caprea, S. cinerea, S. fragilis, S. myrsinifolia, S. pentandra, S. viminalis) (fot. 1). Na podłożu wilgotnym i okresowo pod-mokłym warstwa mszysta jest dobrze roz-winięta, przez co roślinność w niektórych miejscach wyrobiska fizjonomicznie przy-pomina mszar, choć bez udziału torfowców Sphagnum. Wykaz gatunkówW wykazie zestawiono w porządku al-fabetycznym gatunki podlegające ochronie ścisłej w Polsce (Rozporządzenie … 2012). Nazwy gatunków przyjęto za Mirkiem et al. (2002), przynależność syntaksonomiczną podano według Muciny (1997) i Matusz-kiewicza (2008). Dodatkowo przedstawiono informacje o liczebności poszczególnych gatunków na stanowisku, częstości występo-wania oraz stopniu zagrożenia w skali kraju i wybranych regionów.Dactylorhiza incarnata (L.) Soó – kukułka krwistaKilkanaście pędów generatywnych na wilgotnym podłożu, pośród mszystych dar-ni, pomiędzy zaroślami drzew i krzewów, w środkowej części wyrobiska. Gatunek charakterystyczny dla zbiorowisk torfowisk przejściowych i niskich z klasy Scheuchze-rio-Caricetea nigrae. Gatunek częsty w Pol-sce, zwłaszcza w północnej i wschodniej części kraju, w tym na Suwalszczyźnie (Szla-chetko i Skakuj 1996, Zając i Zając 2001). Na Nizinie Południowopodlaskiej i na Pomorzu Gdańskim roślina ma status gatunku nara-żonego na wymarcie (Głowacki et al. 2003, Markowski i Buliński 2004), w Wielkopolsce jest gatunkiem niższego ryzyka (Jackowiak et al. 2007).Epipactis palustris (L.) Crantz – kruszczyk błotnyKilkaset pędów generatywnych na wil-gotnym podłożu, pośród mszystych darni i zarośli wierzbowych. Głównie w południo-wej i środkowej części wyrobiska. Gatunek charakterystyczny dla zbiorowisk torfowisk przejściowych i niskich z klasy Scheuchze-rio-Caricetea nigrae. Gatunek częsty w Pol-sce (Szlachetko i Skakuj 1996, Zając i Zając 2001), jak również na Suwalszczyźnie (Paw-likowski 2010, Pawlikowski i Jarzombkowski 2010, Pawlikowski et al. 2010, Pliszko 2010, 2012). W skali kraju uważany za narażony na wymarcie (Zarzycki i Szeląg 2006). Na Nizinie Południowopodlaskiej roślina ma status gatunku zagrożonego wyginięciem (Głowacki et al. 2003), na Pomorzu Gdań-skim uważana za gatunek narażony (Mar-kowski i Buliński 2004), a w Wielkopolsce jest gatunkiem niższego ryzyka (Jackowiak et al. 2007).Equisetum variegatum Schleich. – skrzyp pstryLiczne skupienia pędów zarodnikują-cych i płonnych (fot. 2) na wilgotnym lub okresowo podmokłym podłożu, rozproszo-ne na powierzchni ponad 0,5 ha. Głównie w południowej i środkowej części wyrobi-ska, wokół stawów rybnych. Często ulega mechanicznemu uszkodzeniu przez miesz-kańców miasta jeżdżących rekreacyjnie na quadach. Obfite występowanie skrzypu Pliszko A. – Chronione i rzadkie rośliny naczyniowe w wyrobisku po eksploatacji piasku i żwiru...Ryc. 1. Położenie wyrobiska po eksploatacji piasku i żwiru (czerwony kolor na mapie) w granicach miasta Suwałki (linia przerywana).Fig. 1. Location of a pit after exploitation of sand and gravel deposits (red colour on a map) within the boundaries of the town of Suwałki (dotted line).Przegląd Przyrodniczy XXIV, 4 (2013)Fot. 1.  Wyrobisko po eksploatacji piasku i żwiru na peryferiach Suwałk (Fot. Artur Pliszko, 03.06.2013).Photo 1.  Pit after exploitation of sand and gravel deposits on the outskirts of the town of Suwałki (Pho-tograph by Artur Pliszko, 3 June 2013).pstrego potwierdzono w 2013 roku. Gatu-nek charakterystyczny dla zbiorowisk tor-fowisk przejściowych i niskich z klasy Sche-uchzerio-Caricetea nigrae oraz pionierskich zbiorowisk na kamieńcach w dolinach poto-ków i rzek karpackich z rzędu Epilobietalia fleischeri. Gatunek częsty w południowej i południowo-wschodniej części kraju (Zając i Zając 2001). Na Suwalszczyźnie spotykany jest bardzo rzadko (Pawlikowski et al. 2010, Pliszko 2012). Uważany jest za gatunek gór-ski (Zając 1996) i relikt tundry glacjalnej (Fi-jałkowski 1959). Na Pomorzu Gdańskim i w Wielkopolsce ma status gatunku zagrożone-go (Markowski i Buliński 2004, Jackowiak et al. 2007), na Nizinie Południowopodlaskiej należy do gatunków, dla których stopień za-grożenia jest trudny do określenia z powodu braku dostatecznej informacji (Głowacki et al. 2003).Liparis loeselii (L.) Rich. – lipiennik LoeselaKilka pędów generatywnych na wilgot-nym podłożu, pośród mszystych darni, pod zaroślami wierzbowymi, w środkowej części wyrobiska. Gatunek charakterystyczny dla zbiorowisk torfowisk przejściowych i ni-skich z klasy Scheuchzerio-Caricetea nigrae. Gatunek rzadki, występujący głównie w północnej części kraju (Szlachetko i Skakuj 1996, Zając i Zając 2001). Na Suwalszczyź-nie występuje dość często we wschodniej części regionu (Pawlikowski 2008, 2010, Pawlikowski i Jarzombkowski 2010, Pawli-kowski et al. 2010), w części zachodniej jest rzadszy (Pliszko 2009). W Polsce uważany za narażony na wymarcie (Zarzycki i Kaź-mierczakowa 2001) lub wymierający (kry-tycznie zagrożony) (Zarzycki i Szeląg 2006). Pliszko A. – Chronione i rzadkie rośliny naczyniowe w wyrobisku po eksploatacji piasku i żwiru...Na Nizinie Południowopodlaskiej jest ga-tunkiem krytycznie zagrożonym (Głowacki et al. 2003), w Wielkopolsce zagrożonym (Jackowiak et al. 2007), a na Pomorzu Gdań-skim narażonym na wymarcie (Markowski i Buliński 2004).PodsumowanieNa terenie wyrobiska po eksploatacji piasku i żwiru byłej Żwirowni PKP w Su-wałkach występują cztery gatunki roślin na-czyniowych, podlegające ochronie ścisłej w Polsce: Dactylorhiza incarnata, Epipactis pa-lustris, Equisetum variegatum i Liparis loese-lii (Rozporządzenie… 2012). Na szczególną uwagę zasługuje liczna populacja Equisetum variegatum, gatunku bardzo rzadko spoty-Fot. 2. Skrzyp pstry Equisetum variegatum w wyrobisku po eksploatacji piasku i żwiru w Suwałkach (Fot. Artur Pliszko, 05.08.2012).Photo 2.  Variegated horsetail Equisetum variegatum in a pit after exploitation of sand and gravel depo-sits in the town of Suwałki (Photograph by Artur Pliszko, 5 August 2012).kanego na Suwalszczyźnie. Godna podkre-ślenia jest również obecność Liparis loeselii, gatunku zamieszczonego w „Polskiej czer-wonej księdze roślin” (Zarzycki i Kaźmier-czakowa 2001).Z wymienionych względów wyrobisko na obrzeżach Suwałk powinno być objęte ochroną jako użytek ekologiczny.Postępujące zarastanie dna wyrobiska różnymi gatunkami drzew i krzewów w toku sukcesji wtórnej i związany z nią wzrost za-cienienia z pewnością negatywnie wpłynie na dalszy rozwój i utrzymywanie się popu-lacji tych cennych roślin. W celu utrzymania korzystnych warunków świetlnych niezbęd-ne jest regularne wycinanie zarośli. Koniecz-ne jest także wprowadzenie i egzekwowanie zakazu rekreacyjnego uprawiania sportów motorowych.Przegląd Przyrodniczy XXIV, 4 (2013)LITERATURABŁOŃSKA A. 2010. Siedliska antropogeniczne na Wyżynie Śląskiej jako miejsca występowania rzad-kich i zagrożonych gatunków torfowiskowych klasy Scheuzerio-Caricetea nigrae (Nordh. 1937) R. Tx 1937. Woda-Środowisko-Obszary Wiejskie 10, 1: 7-19.BZDON G., CIOSEK M. T. 2006. Fen orchid Liparis loeselii (L.) Rich. in abandoned gravel-pit in Dą-brówka Stany near Siedlce (Poland). Biodiv. Res. Conserv. 1-2: 193-195.CZYLOK A. 1997. Pionierskie zbiorowiska ze skrzypem pstrym Equisetum variegatum Schleich. w wy-robiskach po eksploatacji piasku. In: WIKA S. (Ed.). Roślinność obszarów piaszczystych. WBiOŚ, ZJPK, Katowice-Dąbrowa Górnicza: 61-66.CZYLOK A., RAHMONOV O., SZYMCZYK A. 2008. Biological diversity in the area of quarries after sand exploitation in the eastern part of Silesian Upland. Teka Kom. Ochr. Kszt. Środ. Przyr. – OL PAN, 5 A: 15-22.FIJAŁKOWSKI D. 1959. Szata roślinna jezior Łęczyńsko-Włodawskich i przylegających do nich torfo-wisk. Annales UMCS, sec. B. 14: 131-206.GŁOWACKI Z., FALKOWSKI M., KRECHOWSKI J., MARCINIUK J., MARCINIUK P., NOWICKA-FALKOWSKA K., WIERZBA M. 2003. Czerwona lista roślin naczyniowych Niziny Południowo-podlaskiej. Chrońmy Przyr. Ojcz. 59, 2: 5-41.JACKOWIAK B., CELKA Z., CHMIEL J., LATOWSKI K., ŻUKOWSKI W. 2007. Red list of vascular flora of Wielkopolska (Poland). Biodiv. Res. Conserv. 5-8: 95-127.MARKOWSKI R., BULIŃSKI M. 2004. Ginące i zagrożone rośliny naczyniowe Pomorza Gdańskiego. Acta Bot. Cassub., Monogr. 1: 1-75.MATUSZKIEWICZ W. 2008. Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.MIREK Z., PIĘKOŚ-MIRKOWA H., ZAJĄC A., ZAJĄC M. (Eds.). 2002. Krytyczna lista roślin naczy-niowych Polski. Instytut Botaniki im. W. Szafera, Polska Akademia Nauk, Kraków.PAWLIKOWSKI P. 2008. Distribution and population size of the threatened fen orchid Liparis loeselii (L.) Rich. in the Lithuanian Lake District (NE Poland). Rocz. Akad. Rol. w Poznaniu, Botanika-Steciana, 12: 53-59.PAWLIKOWSKI P. 2010. Torfowiska Pojezierza Sejneńskiego. In: OBIDZIŃSKI A. (Ed.). Z Mazowsza na Wileńszczyznę. Zróżnicowanie i ochrona szaty roślinnej pogranicza Europy Środkowej i Pół-nocno-Wschodniej. Polskie Towarzystwo Botaniczne – Zarząd Główny, Warszawa: 358-380.PAWLIKOWSKI P., JARZOMBKOWSKI F. 2010. Torfowiska Gór Sudawskich. In: OBIDZIŃSKI A. (Ed.). Z Mazowsza na Wileńszczyznę. Zróżnicowanie i ochrona szaty roślinnej pogranicza Europy Środkowej i Północno-Wschodniej. Polskie Towarzystwo Botaniczne – Zarząd Główny, Warsza-wa: 381-389.PAWLIKOWSKI P., JARZOMBKOWSKI F., JABŁOŃSKA E., KŁOSOWSKI S. 2010. Torfowiska nad dolną Rospudą. In: OBIDZIŃSKI A. (Ed.). Z Mazowsza na Wileńszczyznę. Zróżnicowanie i ochrona szaty roślinnej pogranicza Europy Środkowej i Północno-Wschodniej. Polskie Towarzy-stwo Botaniczne – Zarząd Główny, Warszawa: 341-357.PLISZKO A. 2009. Nowe stanowiska rzadkich i zagrożonych roślin naczyniowych na Pojezierzu Za-chodniosuwalskim. Przegl. Przyr. 20, 1-2: 3-10.PLISZKO A. 2010. Notatki florystyczne z Filipowa i okolic (Pojezierze Zachodniosuwalskie). Fragm. Florist. Geobot. Polon. 17, 1: 19-24.PLISZKO A. 2012. Materiały do flory roślin naczyniowych Pojezierza Zachodniosuwalskiego. Fragm. Florist. Geobot. Polon. 19, 1: 3-11.ROZPORZĄDZENIE Ministra Środowiska z dnia 5 stycznia 2012 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin. Dz. U. 2012, poz. 81.SZLACHETKO D., SKAKUJ M. 1996. Storczyki Polski. Wydawnictwo Sorus, Poznań.Pliszko A. – Chronione i rzadkie rośliny naczyniowe w wyrobisku po eksploatacji piasku i żwiru...ZAJĄC A. 1978. Założenia metodyczne „Atlasu rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce”. Wiad. Bot. 22, 3: 145-155.ZAJĄC A., ZAJĄC M. (Eds.). 2001. Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Nakładem Pracowni Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.ZAJĄC M. 1996. Mountain vascular plants in the Polish lowlands. Polish Bot. Stud. 11: 1-92.ZARZYCKI K., KAŹMIERCZAKOWA R. (Eds.). 2001. Polska czerwona księga roślin. Paprotniki i rośliny kwiatowe. Instytut Botaniki im. W. Szafera, Polska Akademia Nauk, Kraków.ZARZYCKI K., SZELĄG Z. 2006. Czerwona lista roślin naczyniowych w Polsce. In: MIREK Z., ZA-RZYCKI K., WOJEWODA W., SZELĄG Z. (Eds.). Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Instytut Botaniki im. W. Szafera, Polska Akademia Nauk, Kraków: 9-20.SummaryIn August 2012, four nationally protected vascular plant species (i.e. Dactylorhiza incarnata, Epi-pactis palustris, Equisetum variegatum, and Liparis loeselii) were found growing on the bottom of an abandoned sand and gravel pit in the town of Suwałki in north-eastern Poland (ATPOL square: FB08). The pit is becoming overgrown mostly with birch (Betula pendula) and willows (Salix caprea, S. cinerea, S. fragilis, S. myrsinifolia, S. pentandra, S. viminalis) as a result of secondary succession. Plant cover of this area needs a separate study. Abundant occurrence of Equisetum variegatum in the town of Suwałki is particularly valuable for the flora of region. The presence of Liparis loeselii in the pit should be also highlighted, since this rare species is included in the Polish red book of plants.Adres autora:Artur PliszkoZakład Taksonomii Roślin, Fitogeografii i Herbarium Instytut Botaniki, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie ul. Kopernika 3131-501 Kraków e-mail: artur.pliszko@uj.edu.pl 

Protected and rare vascular plants in a pit after exploitation of sand and gravel deposits on the outskirts of the town of Suwałki

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Jagiellonian Univeristy Repository