Ürün/hizmet çeşitliliği, promosyon etkinlikleri ve homojen olmayan müşteri kit­lesi ticari ya da kar amaçsız kuruluşlar arasındaki rekabeti hızlandırmaktadır. Bu nedenle çalışmada, en önemli kar amaçsız kuruluşlardan biri olan halk kü­tüphanesi hizmetlerinin pazarlanmasının önemi vurgulanmaya çalışılmaktadır

Uraz, Neslihan

Türk Kütüphaneciliği

Turkish

Neslihan Uraz

Directory of Open Access Journals

Halk Kütüphanesi Hizmetlerinin Pazarlanmasının Önemi

Türk Kütüphaneciliği / Turkish Librarianship (Turkish Librarians’ Association)

Hakemsiz Yazılar Türk Kütüphaneciliği 15, 2 (2001), 166-171Halk Kütüphanesi Hizmetlerinin Pazarlanmasınm ÖnemiNeslihan Uraz ErgülÖzÜrün/hizmet çeşitliliği, promosyon etkinlikleri ve homojen olmayan müşteri kit­lesi ticari ya da kar amaçsız kuruluşlar arasındaki rekabeti hızlandırmaktadır. Bu nedenle çalışmada, en önemli kar amaçsız kuruluşlardan biri olan halk kü­tüphanesi hizmetlerinin pazarlanmasınm önemi vurgulanmaya çalışılmaktadır.Halk kütüphaneleri hem gelişmiş ülkelerde hem de Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelerde artık bir hizmet işletmesi olarak kabul edilmektedir. Tüm işletmelerde olduğu gibi sağlama, üretim ve finansman işlevleri halk kütüphanelerinde de ger- çekleştirilmektedir. Ancak yerine getirilmesi gereken önemli bir diğer etkinlik ise pazarlama işlevidir.Konuyla ilgili literatür incelendiğinde, pazarlamanın işlev ve öneminin, geliş­miş ülkelerde çok daha önce ve daha iyi anlaşılmış olduğu görülmektedir.Kanımızca, ülkemizde bu konudaki gelişmenin yavaş olmasının önemli ne­denlerinden biri pazarlamanın, ilk kez ancak 1955 yılında İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi’nde seçmeli bir ders olarak okutulmaya başlanmış olmasıdır. Mehmet Oluç’un Pazarlama Prensipleri ve Türkiye’de Tatbikatı isimli çalışma ise, ilk Türkçe pazarlama kitabıdır ve 1957 yılında yayınlanmıştır. “Pazarlama” alanı ile “Kütüphanecilik” alanı arasında ilişki kurulması ise, ülkemiz için olduk­ça yeni bir gelişmedir. Türkçe kütüphanecilik literatüründe kütüphane işletmeci­liği ve pazarlama konularıyla ilgili yapılan tarama sonucunda belirlenebilen kün- ye sayısı da bu durumun doğruluğunu açıkça ortaya koymaktadır.Ülkemizde, pazarlama etkinliklerinin genelde kütüphaneler özelde halk kü­tüphaneleriyle ilişkisinin çok yakın geçmişte incelenmeye başlanmasının önemli bir başka nedeni de öncelikle kütüphanelerin bir işletme olarak algılanmasının yakın bir geçmişte gerçekleşmiş olmasıdır.Mal ve hizmet üretiminde, hem üreticiye hem de tüketiciye yarar sağlama akı­şının yönetimiyle ilgili olan pazarlama (Dalmon, 1992:24), gereksinimleri karşı-Neslihan Uraz Ergül, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Kütüphanecilik Bölümü, Dokümantasyon veEnformasyon Anabilim Dalı Araştırma Görevlisidir; e-posta: urazhan@istanbul.edu.tr Halk Kütüphanesi Hizmetlerinin Pazarlanmasmın Önemi 167lanmak istenen tüketiciler ve bunların oluşturduğu pazarlarla ilgili olan, işletme­nin en dışa dönük yanıdır. Pazarlar da çok değişik ve fazla sayıda unsurun rol oy­nadığı, belirsizliklerle ve uygulanması zor değişimlerle dolu, dinamik ortamlar­dır. Oysa belirsizlik, riski de beraberinde getirir. Bu nedenle, pazarlama etkinlik­lerinin önemi gün geçtikçe artmaktadır (Mucuk, 1987:3).Pazarlama etkinliklerinin halk kütüphanesi için önemi iki yönlüdür: Birincisi, kütüphanenin bir hizmet işletmesi olarak kendi amaçlarına ulaşmasında yarar sağlamasıdır. İkincisi de, kütüphanenin etkinliklerini gerektiği gibi ve hatta daha da yararlı olacak şekilde gerçekleştirmesi durumunda, sonuçta toplum için sağla­nacak yararın artmasıdır. Bu nedenle, pazarlamanın halk kütüphaneleri için öne­mini vurgulamak, her ülkede iktisadi, sosyal ve kültürel gelişmenin alt yapısını oluşturan eğitim ve öğretime katkıda bulunan bu kuruluşların, konuya daha sıcak bakmalarını ve uygulamaya daha çok ağırlık vermelerini sağlamak açısından ya­rarlıdır.Kâr amaçsız kuruluşlar arasında yer alan halk kütüphaneleri, bu özelliklerine karşın, sürekli yatınm gerektiren işletmelerdir. Bu yatırımların boşa gitmemesi, ancak halk kütüphanelerinin hizmetlerini eksiksiz, yerinde ve zamanında, dolay­lı ya da dolaysız olarak, topluma yarar sağlayacak şekilde gerçekleştirmesi ile sağlanabilir. Hizmetin değeri, hizmetin kullanımı ve sağladığı yararla doğrudan ilişkilidir. Bu nedenle, halk kütüphaneleri gün geçtikçe yitirdikleri önem ve işlev­lerini yeniden kazanmak için hizmetlerini pazarlama yoluna gitmelidirler. Ancak, halk kütüphanesi hizmetlerinin pazarlanmasında, mevcut pazarlama yöntemleri-*Baysal, Jale. (1987). “İşletmeler olarak kütüphaneler”, Kütüphaneciliğimiz üzerine görüşler içinde (105-111) Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı;.......(1991). Yönetim ve mevzuat. İstanbul: Türk Kütüphaneciler Derneği, İstanbul Şubesi.Cribb, Gülçin. (1980). “Kütüphaneler ve pazarlama”, Türk Kütüphaneciler Derneği Bülteni 29(3): 186-193.Karakaş, Sekine. (1994). “Milli kütüphanelerde pazarlama sistemi”, Kütüphanecilikte Bilgi-Belge... Sempozyu­mu [22-25 Eylül 1992] Bildirileri içinde (161-171). Ankara: Kültür Bakanlığı;.......(1999). “Üniversite kütüphaneleri hizmetlerinde kullanıcıya dönük yaklaşım”, 21. Yüzyılda Üniversite Kü­tüphanelerimiz Sempozyumu [22-24 Ekim 1998] Bildirileri içinde (6-15) Yay. Hazl. Ender Bilar. Edirne: Trakya Üniversitesi;.......(1998). “Üniversite kütüphanesinde bir pazarlama aracı olarak hizmet kalitesi araştırması” Türk Kütüpha­neciliği 13(3): 207-222;Konya, Ümit. (1998) “Kütüphane hizmetlerinin pazarlanması”, Kütüphanecilik Dergisi: Belge Bilgi Kütüphane Araştırmaları 4: 71-90;.......(1990). Kütüphane pazarlamasına kavramsal bir yaklaşım ve üniversite kütüphanelerinde bir uygulama. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi) Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü;San, Aysel. (1983). Kütüphaneler için maliyet hesaplamasına giriş. İstanbul: Edebiyat Fakültesi.Savard, Rejean. (1996). “Kütüphaneciler ve pazarlama: Belirsizlikler taşıyan bir ilişki”, Çev. Neslihan Uraz. Türk Kütüphaneciliği 10(4): 384-395;Uraz, Neslihan. (1997). “Çağdaş pazarlama anlayışındaki gelişmelerin Türkiye’deki halk kütüphanelerine yan­sıması”, Pazarlama Dünyası 61: 43-45;Uraz, Neslihan. (1995). Halk kütüphanesi hizmetlerinin pazarlanması. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İs­tanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü;Yontar, Aysel. (1995). Kütüphane ve belge-bilgi merkezlerinde bilimsel yönetimin önemi. İstanbul: Türk Kütüp­haneciler Derneği İstanbul Şubesi. 168 Hakemsiz Yazılar / Neslihan Uraz Ergülnin belli bir denge içersinde, kendi yapısına uygun şekilde uygulanılması gerek­tiği unutulmamalıdır. Pazarlama etkinlikleriyle ilgili yöntem ve araştırmalar çe­şitlilik arz ederler, hepsi eşit derecede önem taşımaktadır ve belli bir maliyetleri vardır. Konunun genişliği nedeni ile pazarlama yöntem ve tekniklerinin ayrı bir çalışmada ele alınması yerinde olur.Halk kütüphanesi kullanıcısının kütüphaneden yararlanabilmesi için, verilen hizmetlerden haberdar olması, kütüphanecilerin de yayın seçimi ve hizmet türü­nü, saptanan gereksinimler doğrultusunda belirlemesi gerekir (İstanbul Kütüpha­neleri, 1982:xıx). Aynı zamanda, bir kütüphanede uygulanan kararlar hakkında, uygulamadan önce ve sonra kullanıcıların düşünceleri sorulduğunda, aksaklıkla­rın ve olumlu yönlerin farkedilmesi kolaylaşmaktadır. Ortaya çıkan aksaklıkların nedenlerinin, kullanıcılara açık bir biçimde aktarılması ise halkın güven ve des­teğinin kazanılmasına yol açacaktır (Özdemirci, 1987:208). Halk, kütüphane hiz­metlerinin hem tüketicisi, hem de destekleyicisi durumundadır. Bu nedenle, halk verilen hizmetlere harcanan paranın karşılığını almak ve/veya aldığına inanmak isteği içinde olacaktır. Bu, halkın en doğal hakkıdır. Pazarlama etkinlikleri, kü­tüphanecileri, görevlerine profesyonel bakış açısıyla yaklaşmaları, dolayısıyla kendi kendilerini eleştirebilmeleri doğrultusunda yönlendirir (Tanui ve Kitoi, 1993:45-46). Bu şekilde, kütüphaneciler eksiklerini giderebilir, hatalarını farke- derek düzeltebilirler. Sonuç olarak hizmet verenler ile hizmeti alanlar arasında sağlam bir köprü kurulmuş olur.Diğer yandan, kamu kuruluşu enformasyon hizmet birimlerinde rekabetin baskısı gün geçtikçe artmaktadır (Stroetmann, 1991a: 106). Günümüz koşulların­da, halk kütüphanelerinin bu baskıdan etkilenmemesi olanaksızdır. O nedenle, halk kütüphanelerinin, bu rekabetçi ortamda pazarlarını kontrol altında tutmaları gerekir. Bu tür kontroller, aynı zamanda, gelirlerin hatalı kullanılma riskini en aza indirger. Zaten mevcut ekonomik koşulların, bedeli vergi mükelleflerince ödenen halk kütüphanesi hizmetlerinin üretiminde de en iyi şekilde kullanılması beklenmektedir (Stroetmann, 1991b:307). Ayrıca, özellikle ülkemizde, halk kü­tüphanelerine ayrılan ödeneklerin ne kadar yetersiz olduğu herkes tarafından bi­linen bir gerçektir (Özdemirci, 1990:126).Günümüzde, çeşitli alanlarda yaşanan gelişmelerin bir sonucu olarak, bilgisiz insan sayısının bilgili insanlara oranla daha çok artması, eğitimin ve halk kütüp­hanelerinin önemini arttırmaktadır (Alpay, 1990:178). Ancak eğitim, sadece bir araçtır. Amacın gerçekleşmesini sağlayan unsur ise, “ürün” yani eğitimli insandır (Drucker, 1992:250). Halkın üniversiteleri olarak kabul gören halk kütüphanele­rine yapılan yatırımlar da eğitim-öğretime yapılan yatırımlarla eş anlamlıdır. Bu yatırımların ürünü, eğitimli ve bilgili insan olacaktır. Görülüyor ki, halk kütüp­hanesi hizmetlerinin pazarlanmasının önemi, halk kütüphanelerinin ve hizmetle­rinin kendi öneminden kaynaklanmaktadır.Hintli kütüphaneci Ranganathan, kütüphanecilikle ilgili temel ilkeleri (yasa- Halk Kütüphanesi Hizmetlerinin Pazarlanmasının Önemi 169lan) dile getirirken, kitapların kullanılmak için var olduklarını, her kitap için bir okurun ve aynı şekilde her okur için bir kitabın bulunduğunu, belirtmiştir (Ersoy, 1966:59; Ranganathan, 1957). Ranganathan’m bu düşünceleri, ticari işletmeler­de geçerli olan “her müşteriye uygun” bir mal bulunduğu düşüncesinden farklı değildir. Önemli olan, o malın uygunluğunun müşteriye iletilebilmesi, yani ma­lın pazarlanmasıdır.Kütüphanelerin yeterince kullanılmadığı hep söylenmektedir. Bu durumun düzeltilebilmesi için öncelikle kütüphanelerin kullanılmama nedenlerinin araştı­rılarak belirlenmesi gerekir. Bu nedenler arasında:1. Kütüphane kullanımına ait bilgi yetersizliği,2. Kütüphane personelinin kullanıcılara hangi konularda ve ne kadar yardım­cı olabileceklerinin tam olarak bilinmeyişi,3. Kütüphanenin gereksinimleri tam olarak karşılayamayacağı gibi temel dü­şünceler sayılabilir. Pazarlama etkinlikleri, yukarıda sıralanan ve onlara benzer olumsuzlukların düzeltilmesine de yardımcı olacaktır (Tanui ve Kitoi, 1993:44).Ancak, bu denli önemli olan pazarlama etkinliklerine, halk kütüphaneleri gi­bi kâr amaçsız kuruluşlarda daha sıcak bakılabilmesi için öncelikle bilgi ya da bilgi taşıyıcılarının da ürün olduğu bilincinin kütüphane görevlilerince kabul edilmesi gerekir. Çünkü enformasyon kavramı da, tıpkı sabun ya da bilgisayar veya hamburger gibi bir ürünü temsil etmektedir. Halk kütüphanesi gibi kurum- larda sunulan hizmetlerin çoğunun ücret karşılığında satın alınmamasının, bu ürünün belli bir maliyeti olmadığını göstermediği bir gerçektir. Üstelik enformas­yonun toplanıp dağıtılmasının maliyeti ve değeri, çoğu zaman somut tüketim ürünlerinden daha yüksektir (Oppenheim, 1991:178). Halk kütüphanelerinin gü­nümüzdeki ekonomik sorunları da göz önünde bulundurulduğunda, bu kuruluş­ların hizmetlerinin pazarlanmasının önemli ve gerekli olduğu bir kez daha ken­diliğinden ortaya çıkmaktadır.Günümüzde insanlar, evde ya da işte ürünleri, hizmetleri, düşünceleri ve di­ğer kişileri kendi gereksinimleri ışığında değerlendirmekte, hatta yargılamakta­dırlar. Bu durum, insanların satın alma eylemini, kendi gereksinimlerini sağla­mak için gerçekleştirdiklerini göstermektedir. Müşteri, satıcının önerdiği ürün ya da hizmeti satın almadan önce, o ürünün yarar sağlayacağına inanmak istemek­tedir. Bu durumda, satıcının başarısı; herşeyi müşterinin bakış açısıyla görebil­mesi ve bunu böyle gördüğünü, sözleri, hareketleri ya da sunduğu hizmetin ken­disiyle gösterebilmesidir. Bunu başarabilmesi için, kütüphanenin kişiliği ile şu dört ana başlıkta özetlenebilecek bilgi birikimini birleştirebilmesi gerekir:doğru mesleki yaklaşım,ürün ya da hizmet bilgisi,satış teknikleri,iş organizasyonu (Lidstone, 1987: 276-277).Bütün bunlann pazarlama faaliyetlerinde yer aldıkları gerçeğinden hareketle, 170 Hakemsiz Yazılar / Neslihan Uraz Ergülpazarlamanın, hizmet işletmesi olan halk kütüphaneleri için önemi bir kez daha ortaya koyulmuş olmaktadır. Bu durumda, halk kütüphanesi elemanlarının, bir bakıma hizmetlerini satışa sunan satıcılar olarak kabul edilmeleri gerektiğini söy­lemek yanlış olmayacaktır.Halk kütüphanelerinin en önemli özelliklerinden biri de yerel kimlikleridir. Bu nedenle, etkinliklerinde büyük oranda hizmet verdikleri topluma bağlıdırlar. Örneğin, çiftçilikle uğraşan bir topluluğa verilen hizmetle, banliyölerde yaşayan topluluğa verilen hizmet farklı olmak zorundadır. Bir başka deyişle, bir sanayi yerleşim bölgesinde verilen hizmetin değeri, kırsal kesimde aynı önemi taşıma­yacaktır (Puntigore, 1994:169). Bu durum, halk kütüphanelerinin pazarını tanıma zorunluluğunu göstermektedir.Günümüzde, belgelerin sayı ve türleri sürekli bir artış göstermektedir. Diğer yandan, günümüz ekonomik koşullarında, belge fiyatlarının kaçınılmaz artışı, halk kütüphanelerinin küçülen bütçeleriyle gerekli dengeyi oluşturamamaktadır. Buna karşın, işlem ve hizmetlerdeki gereksiz yinelemeler ve bilimsellikten uzak yöntemler, nitelikli hizmet bekleyen kullanıcı gereksinimlerinin sağlanmasını en­gellemektedir. O halde, halk kütüphanelerinin görevlerini yerine getirebilmeleri için kaynak ve insangücü savurganlığı yaratan yöntemlerden kaçınmaları ve so­runlarına çözüm yolları aramaları gerekmektedir (Ertunç, 1984:12).Üstelik iş tekrarını ve emek ve zaman kaybını önleyecek tedbirlerin alınma­dığı, iyi örgütlenememiş kütüphanelerde bile, bu kütüphanelere yapılan yatırım­ların getirmesi gereken fayda, ancak ve yalnız gereksinimlere cevap veren hiz­metlerin sunulmasıyla kazanılabilmektedir {İstanbul Kütüphaneleri, 1982: xxıx).Pazarlama uygulamaları, kütüphanecilikte:-Çalışma ve hizmetlerin genişletilmesi,-Kütüphaneye olan hakimiyetin artırılması,-Mali kaynakların etkin ve yaygın biçimde kullanımı,-Yeniliklere açık bir yönetim şekli sağlaması açısından önemlidir (Konya, 1980:17).Halk kütüphanesi hizmetlerinin pazarlanmasının önemi anlatılırken gösterilen gerekçelerin çoğunluğunda, kullanıcı tatmininin ön planda olduğu görülmektedir. Bununla birlikte, halk kütüphanelerinin bu amaç doğrultusunda çalışmalarını motive edecek unsurların da göz ardı edilmemesi gerekmektedir. Kütüphanecinin arzuladığı ve kendisinde motivasyon sağlayacak olan hususlar:-Hizmetlerin kullanımının artması,-Düzenlenen faaliyetlere katılımın çoğalması,-Daha iyi bir bütçe,-Daha güçlü bir manevi destekolarak sayılabilir. Görülmektedir ki, bütün bunların gerçekleşebilmesinde yine en önemli rolü kullanıcı oynamaktadır. Bu nedenle, özellikle rekabetçi pazarlama modelinde, kütüphanecilerin arzuladıkları ödülleri kazanabilmelerinin potansiyel Halk Kütüphanesi Hizmetlerinin Pazarlanmasının Önemi 171araçları kullanıcılardır. Pazarlama etkinlikleri olmaksızın bu pazarın tanınması ve karşılıklı çıkar ilişkisinin olumlu gelişiminin sağlanması mümkün olmamaktadır.İçinde bulunduğumuz “Bilgi Çağı”nda, halk kütüphaneleri de diğer işletmele­rin içinde bulunduğu rekabet ortamını, kamu ve özel sektördeki kütüphaneler ve enformasyon hizmeti veren merkezlerle paylaşmaktadır. Halk kütüphaneleri, ge­leneksel hizmetleriyle mevcut kullanıcılara hizmet vermekle yükümlü oldukları kadar, potansiyel kullanıcılarını da, gerektiğinde yeni hizmetlerle mevcut kulla­nıcıları arasına katmak zorundadır.Pazarlama etkinliklerinin halk kütüphanelerinde uygulanabilirliği ve uygulan­ması gerektiği bir gerçektir ve bu gerçek şu anda ne kadar ve ne derece doğru uy­gulandığı sorularının olumsuz yanıtlarıyla ortadan kaldırılamaz.KAYNAKÇAAlpay, Meral. (1990). Kütüphane-dünü yarına bağlayan köprü. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Bası­mevi.Dalmon, Diane. (1992). “Planning for progress”, Aslib Information 20(1): 24-26.Drucker, Peter E (1992). Yeni gerçekler-devlet ve politika alanında ekonomi bilimi ve iş dünyasın­da, toplumda ve dünya görüşünde. Çev. Birtane Karanakçı. Ankara: Türkiye İş Bankası Ya­yınları.Ersoy, Osman. (1966). Kütüphaneciliğimizin sorunları. Ankara: Anadolu Matbaası.Ertunç, Aynur. (1984). “Kütüphaneciliğimizin güncel sorunları”, Türk Kütüphaneciler Derneği Bülteni 1(2): 28-31.İstanbul Kütüphaneleri (1982). Hazl: Meral Alpay ve Safiye Özkan. İstanbul: Ünal Matbaası.Konya, Ümit. (1990). Kütüphane pazarlamasına kavramsal bir yaklaşım ve üniversite kütüphane­lerinde bir uygulama. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Fakültesi, İşletme Bölümü, Pazarlama Anabilim Dalı.Lidstone, John. (1987). “Selling”, The marketing book içinde (271-289) Ed. Michael J. Baker. Lon­don: Heinemann.Mucuk, İsmet. (1987). Pazarlama ilkeleri. 4.bs., İstanbul: Der Yayınları.Ol uç, Mehmet. (1957). Pazarlama prensipleri ve Türkiye’de tatbikatı.Oppenheim, Charles. (1991) “Selling information services in European market”, The Economics of library and information services-Anglo-German perspective içinde (168-180) Ed. Edward s Dudley (at all). Worchester: Billing and Sons Ltd.Özdemirci, Fahrettin. (1987). “Beş yıllık kalkınma planlarında halk kütüphanelerimiz”, Türk Kü­tüphaneciler Derneği Bülteni, 1(4): 196-208.......  (1990). “Halk kütüphanelerine Türk bütçe kanunlarıyla verilen ödeneklerin analizi: 1973- 1990”, Türk Kütüphaneciliği 4(3): 108-126.Puntigore, Vema L. (1994). Public librarianship-an issues-oriented approach. London: Aldwych Press.Ranganathan, S.R. (1957). The Five laws of library science. London: Blunt and Sons.Stroetmann, Karl A. (1991a). “Economic aspects of library and information services”, The Econo­mics of library and information services-Anglo-German perspective içinde (92-111) Ed. Ed­ward Dudley (at all). Worchester: Billing and Sons Ltd....... (1991b). “Epilogue”, The Economics of library and information services-Anglo-German pers­pective içinde (307) Ed. Edward Dudley (at all) Worchester: Billing and Sons Ltd.Tanui, Tirong Arab and S. Andrew Kitoi. (1993). “Why marketing? The experience of Moi Univer­sity Library, Kenya”, Library Management 14(4): 43-47.

http://www.tk.org.tr/index.php/TK/article/download/672/669

Halk Kütüphanesi Hizmetlerinin Pazarlanmasının Önemi

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Directory of Open Access Journals

Türk Kütüphaneciliği / Turkish Librarianship (Turkish Librarians’ Association)