Nowe Ateny jako przykład strategii edukacyjnej wzorowanej na jezuickich założeniach misyjnych

Abstract

The article is a contribution to the history of Polish culture. The author draws attention to the fact that from the moment the Jesuits appeared in the Polish Republic, their activities, including educational ones, met with alternating condemnation and criticism. This controversy was especially true in the eastern territories of Poland, and the problems with the establishment of the Lviv college clearly indicated suspicion of Jesuit teaching methods and ways of carrying out missionary tasks. The aim of this article is an attempt to explain at least some of the reasons for the discrediting of Father Benedykt Chmielowski’s Nowe Ateny [New Athens] (Lviv 1745-1746; 1754-1756) by a significant number of Polish humanists at the turn of the 20th century. Critics of the time considered the work to be a scientifically unreliable “Sarmatian encyclopaedia”, appreciated by poorly educated readers at the end of the First Republic, but considered to be nonsense by later generations. Since the turn of the twenty-first century, however, more and more attempts to rehabilitate Nowe Ateny and to appreciate the erudition of its author have appeared in Polish scientific literature. Articles, dissertations and monographs, written by philologists and historians, are now being devoted to the various entries from Father Benedict Chmielowski’s almanac. The author of this article is also undertaking research in this area. Its main thesis, formulated in the title of this publication, is proven by research methods used in cultural history and theory. The article is an introduction to the title issue and focuses attention on what the author sees as a pioneering undertaking of Fr. Benedykt Chmielowski, graduate of the College of Lviv. He undertook the task of creating the first Polish universal encyclopedia on the basis of his own college knowledge, his independent studies and the results of his personal observation. Universal, that is, intended for every nobleman who could read at the time, a graduate of one of the monastic schools. In this way, Father Chmielowski realized and developed the educational strategy of Jesuit schools, offering his readers a form of self-education, innovative in his time.Artykuł jest przyczynkiem do historii kultury polskiej. Autorka zwraca uwagę na fakt, że od momentu pojawienia się w Rzeczpospolitej jezuitów ich działalność, w tym edukacyjna, spotykała się na przemian z potępieniem i krytyką. Kontrowersje te dotyczyły zwłaszcza terenów wschodnich, a kłopoty z utworzeniem kolegium lwowskiego wyraźnie wskazywały na podejrzliwość wobec jezuickich metod nauczania i sposobów realizowania zadań misyjnych. Celem artykułu jest próba wyjaśnienia przynajmniej niektórych przyczyn dyskredytacji Nowych Aten księdza Benedykta Chmielowskiego (Lwów 1745–1746; 1754–1756) przez znaczną część polskich humanistów przełomu XIX i XX wieku. Ówcześni krytycy uznawali to dzieło za nierzetelną naukowo „encyklopedię sarmacką”, wprawdzie cenioną przez słabo wykształconych czytelników końca Pierwszej Rzeczpospolitej, ale przez późniejsze pokolenia uznaną za bałamutną. Od przełomu XX i XXI wieku pojawiają się jednak w polskiej literaturze naukowej coraz liczniejsze próby rehabilitacji Nowych Aten i docenienia erudycji ich autora. Poszczególnym hasłom z kompendium księdza Benedykta Chmielowskiego poświęca się obecnie artykuły, rozprawy i monografie, pisane przez filologów i historyków. Autorka artykułu także podejmuje badania w tym zakresie. Jej główna teza, sformułowana w tytule tej publikacji, jest udowadniana metodami badawczymi stosowanymi w historii i teorii kultury. Artykuł jest wprowadzeniem do problematyki tytułowej i skupia uwagę na pionierskim, zdaniem autorki, przedsięwzięciu księdza Benedykta Chmielowskiego, absolwenta kolegium lwowskiego. Podjął on zadanie, by na podstawie własnej szkolnej wiedzy, samodzielnych studiów oraz wyników osobistej obserwacji stworzyć pierwszą polską encyklopedię powszechną. Powszechną, czyli przeznaczoną dla każdego umiejącego podówczas czytać szlachcica, absolwenta jednej ze szkół zakonnych. Tym sposobem ksiądz Chmielowski realizował i rozwijał strategię edukacyjną szkół jezuickich, proponując swoim czytelnikom oryginalną, jak na tamten czas, formę samokształcenia