Machtyl, Katarzyna

  Zeszyty Naukowe Centrum Badań im. Edyty Stein  

ZESZYTY NAUKOWE CENTRUM BADAŃ IM. EDYTY STEIN – WOBEC ŚMIERCINUMER 9                                                                                           POZNAŃ 2012Katarzyna MatchylZAPOMNIANA SZTUKA LECZENIA. HANS-GEORG GADAMER O HUMANISTYCZNYM WYMIARZE ZDROWIA I CHOROBYHans-Georg Gadamer, O skrytości zdrowia, przeł. A. Przyłębski. Wy-dawnictwo Media Rodzina, Poznań 2011.Nieczęsto ma się okazję czytać rzecz tak niezwyczajną, jak O skry-tości zdrowia Hansa-Georga Gadamera. Książka ta, będąca zbiorem trzyna-stu esejów – z których część to spisane, a wcześniej przez autora wygłoszone wykłady – jest bowiem prezentacją głęboko humanistycznego spojrzenia na problem zdrowia, choroby i sztuki leczenia. Przyznać trzeba, że wymienione zagadnienia rzadko stają się przedmiotem współczesnych rozpraw ﬁ lozoﬁ cz-nych, a jeśli już tak się dzieje, to są omawiane z punktu widzenia krytyki systemu i mniej lub bardziej naznaczone ideologicznym podejściem. W przy-padku O skrytości zdrowia mamy do czynienia z czymś zgoła odmiennym, oto jeden z najwybitniejszych ﬁ lozofów XX wieku, hermeneuta, autor kluczo-wych dla rozwoju humanistyki prac, pochyla się nad problemami medycyny i czyni to, można by rzec, w duchu starożytnych wzorców. Przedmiotem wszystkich zebranych w tomie esejów są pojęcia zdrowia i choroby, w tym również choroby psychicznej, której Gadamer poświęca osobny szkic, a także problemy służby zdrowia, relacji pacjent–lekarz, terapii i autoterapii czy wreszcie śmierci. Uprawnionym byłby z pewnością zarzut braku profesjonalizmu autora, bo wszak powyższe tematy nie są typowo ﬁ lo-zoﬁ cznymi. Gadamer jednak nie próbuje temu zaprzeczyć, kilkakrotnie przy-znaje, że jest w tych kwestiach laikiem, lekarzem nigdy nie był, a pacjentem Katarzyna Machtyl 360wciąż nie bardzo się poczuwa. Jednak mimo to, a może właśnie dzięki temu, podejmuje się zmierzenia z tematami jakby nie patrzeć przyrodoznawczymi, z pozycji humanisty, i właśnie to przesądza o sukcesie O skrytości zdrowia. Autor nie sili się na włączenie swych rozważań w czysto medyczny dyskurs, wie bowiem doskonale, że wówczas skazany byłby na niepowodzenie; prze-ciwnie, osadza je w kontekście polityczno-społecznym i ﬁ lozoﬁ cznym, nie unikając także reﬂ eksji językoznawczych. Zauważyć koniecznie należy, że książka ta nie jest pracą stricte nauko-wą, jej charakter jest raczej popularnonaukowy czy publicystyczny, o czym świadczy choćby sama forma zebranych esejów. Nie jest to jednak wyłącz-nie zbiór luźnych reﬂ eksji, Gadamer, zachowując naukową formę (przypisy, cytowanie etc.), pozwala sobie na prowadzenie wywodu w sposób swobod-ny, dygresyjny, eseistyczny właśnie, co czyni lekturę atrakcyjną i zajmującą. Miast referować stanowiska kolejnych myślicieli i naukowców, prezentuje ra-czej własne spostrzeżenia i uwagi oraz komentuje popularne sądy. Niezwy-kle często stawia pytania, zdaje się głośno myśleć, podaje czytelnikowi pod rozwagę niektóre problemy, stara się sam nie przesądzać. Unikając skom-plikowanych ﬁ lozoﬁ cznych wywodów, hermetycznej aparatury pojęciowej i niejasnych konstrukcji wypowiedzi, Gadamer czyni swoją pracę dostępną szerszym kręgom czytelników, co zresztą zapewne było od początku zało-żeniem, zważywszy na pierwotny wykładowy charakter niektórych esejów (Gadamer wygłaszał je w środowiskach lekarskich). W miejsce zawiłych, stricteﬁ lozoﬁ cznych rozmyślań, autor przytacza anegdoty, historyjki i – jak sam pi-sze – żarty, co sprawia, że eseje stają się przystępnymi i atrakcyjnymi. Nie-rzadko także przywołuje wątki autobiograﬁ czne, głównie związane ze swoją naukowo-instytucjonalną aktywnością. Co istotne, O skrytości zdrowia trudno zaliczyć do prac z dziedziny socjologii zdrowia, jak można by sądzić po na-kreślonym tu dotychczas charakterze pracy, nie spełnia bowiem wymogów tej dyscypliny. Nie jest to jednak zarzut – prac z tej dziedziny jest bowiem całkiem sporo, natomiast takich, jak ta Gadamerowska, praktycznie brak. Co zatem przesądza o niezwykłości tej lektury? Przede wszystkim, im-plicytnie (z wyjątkiem ostatniego rozdziału, Hermeneutyka i psychiatria, gdzie pisze o tym wprost) przyjęte przez autora hermeneutyczne podejście. Gada-mer apologetyzuje mianowicie kwestie interpretacji, języka i rozmowy, za każdym razem stawiając człowieka i jego doświadczenie w centrum zainte-resowań. Z takiego punktu widzenia przygląda się relacjom pacjent–lekarz, problemom samego pacjenta, przebiegowi leczenia i terapii, a także samo-poczucia i autoterapii jako wewnętrznego dialogu pacjenta z samym sobą. Szczególne skupienie na języku przejawia się także w ﬁ lologicznym zami-łowaniu Gadamera do odwoływania się do etymologii omawianych pojęć, tutaj także ujawnia się w pełni fascynacja autora starożytną myślą grecką oraz Zapomniana sztuka leczenia. Hans-Georg Gadamer o humanistycznym wymiarze zdrowia i choroby 361znakomita jej znajomość. Omawianie niemalże każdego kolejnego podejmo-wanego na kartach książki problemu autor rozpoczyna od sięgnięcia do źró-dłosłowu określającego go pojęcia i przytoczenia adekwatnego stanowiska antycznego ﬁ lozofa – cytuje głównie Sokratesa i Platona, ale także odwołuje się do starożytnej sztuki, wspominając choćby o Ajschylosie. Gwoli ścisłości dodać należy, że autor Prawdy i metody nie ogranicza się wyłącznie do powo-ływania się na antyczne korzenie myśli humanistycznej, wspomina bowiem także o spostrzeżeniach Kartezjusza, Kanta, Hegla czy Nietzschego, jednak znacznie rzadziej niż wspomnianych starożytnych Greków. Starając się uniknąć streszczania O skrytości zdrowia, chciałabym poświęcić kilka słów treści tej książki. Tytułowe zjawisko polega, mówiąc krótko, na swoistej niezauważalności zdrowia w momencie jego trwania, lecz dopiero gdy pojawia się choroba. Jak zauważa sam autor, powrót do zdrowia polega na „zapomnieniu, że jest się chorym”1, a fakt troski o zdrowie stanowi „pier-wotny fenomen bycia człowiekiem”2. Ale, dodajmy, choć tytuł na to nie wska-zuje, że Gadamer pisze też o skrytości śmierci: nikt nie jest w stanie przeżyć swojej śmierci, nigdy więc nie dowie się, jaka jest jej istota. To kolejna tajem-nica wpisana w ludzki byt, o której nie umiemy i nie chcemy pamiętać. Autor już w przedmowie nakreśla prawdziwie humanistyczną perspektywę, jaką obrał dla całości swojej pracy. Doświadczanie bycia zdrowym, chorowania, powrotu do zdrowia, kontaktu z lekarzem, służbą zdrowia czy kwestii eko-nomicznych związanych z leczeniem, przemysłem farmaceutycznym i wielu innych, są doświadczeniami wspólnymi dla wszystkich ludzi, nie tylko leka-rzy czy pacjentów. Przenikliwe spojrzenie Gadamera ukazuje wyżej wymie-nione problemy w całkiem innej perspektywie. Wychodząc od rozróżnienia teorii, praktyki i techniki oraz przedstawienia przemian w ich wzajemnych relacjach na przestrzeni czasu i historii nauk, zarówno humanistycznych jak i przyrodoznawczych, autor szkicuje współczesny stan nauki i sztuki (rozu-mianej jako zbiór umiejętności), związków natury i kultury, cybernetyki czy postępującej specjalizacji wiedzy. Wszystko to, jego zdaniem, powoduje od-chodzenie od holistycznych ujęć, a co za tym idzie, „gubi” bezpowrotnie czło-wieka, jako swój podmiot i przedmiot. Nie chcąc rekonstruować tu całości wywodu, wspomnę tylko o jednym z ustaleń, które z jednej strony sam autor uczynił kluczowym dla omawianego zbioru esejów, z drugiej mnie samej wy-daje się najbardziej istotnym i poruszającym. Mam na myśli pojęcie „sztuki leczenia” jako specyﬁ cznej umiejętności lekarskiej, której produktem nie jest, jak w przypadku tradycyjnie rozumianej sztuki, żadne dzieło, a więc żaden sztuczny, artefaktyczny wytwór, lecz przywrócenie pacjenta do stanu natury, 1  Hans-Georg Gadamer, O skrytości zdrowia, tłum. A. Przyłębski, Wyd. Media Rodzina, Po-znań 2011, s. 8.2  Tamże, s. 9.Katarzyna Machtyl 362do równowagi. To także niejako wyłącza sztukę leczenia, medycynę, z ob-szaru nauk przyrodniczych i umieszcza w osobnej kategorii nauk o człowie-ku. Przyznać trzeba, że współcześnie łatwo zapomnieć o źródłach medycznej praktyki i zawodu lekarza, stąd też spostrzeżenia Gadamera znajduję jako rzeczywiście ważne i odświeżające. Podobnie, rozważania na każdy kolejny obrany temat autor sytuuje w możliwie szerokim, humanistycznym, społecz-no-ﬁ lozoﬁ cznym kontekście. I tak, pisząc o śmierci, obszernie przywołuje mi-tyczne greckie przekazy, Dialogi platońskie czy teologiczne teorie, odnosząc je przy tym do współczesnego świata. Porusza tak aktualne obecnie problemy jak autorytet lekarza, kwestie godności pacjenta czy dehumanizacji procesu leczenia. Co warte zauważenia, Gadamer nie ogranicza się do stwierdzenia faktów i przypomnienia starożytnych ustaleń, uruchamia także kolejny wy-miar, przechodzi mianowicie od pytania: „jak jest?” do: „jak powinno być?” i daje jasne, konkretne wskazówki, chociażby pisząc wprost o powinnościach lekarza. Wskazówki te są wprawdzie nieco idealistyczne, rzec nawet można, utopijne, a przez to współcześnie trudne do realizacji, nie ujmuje to im jednak słuszności i trafności.Na podstawie nakreślonych tu uwag stwierdzić można, że zbiór esejów O skrytości zdrowia nie jest pracą odkrywczą, nie wnosi bowiem nic nowego do nauk medycznych czy społecznych mających za swój przedmiot zagadnie-nia zdrowia i medycyny. Rozczaruje też z pewnością miłośników Gadamera – ﬁ lozofa, fundatora hermeneutyki ﬁ lozoﬁ cznej, znanego z Prawdy i metody czy Aktualności piękna. Jednakże, jeśli czytać ją wyzbywszy się takich oczeki-wań, książka ta potraﬁ  prawdziwie zainteresować, zachęcić do zatrzymania się przy problemach, które od zawsze wydawały się oczywiste, a po lekturze już takimi się nie jawią. Skrytość zdrowia i śmierci, troska o własne zdrowie i samopoczucie, problem rozumienia swojego ciała i duszy jako całości oraz uwikłanie w medyczne relacje i zależności, są stałymi elementami ludzkiego życia, które, choć dziś strywializowane i pozbawione humanistycznego wy-miaru, pozostają fundamentami naszego bytowania. Hans-Georg Gadamer zaprasza do sięgnięcia do ich źródeł, ponownego zrozumienia i w efekcie od-krycia na nowo. 

Zapomniana sztuka leczenia. Hans- Georg Gadamer o humanistycznym wymiarze zdrowia i choroby

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

http://pressto.amu.edu.pl/index.php/cbes/article/download/731/1159

Zapomniana sztuka leczenia. Hans- Georg Gadamer o humanistycznym wymiarze zdrowia i choroby

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Zeszyty Naukowe Centrum Badań im. Edyty Stein

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Zapomniana sztuka leczenia. Hans- Georg Gadamer o humanistycznym wymiarze zdrowia i choroby

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Zeszyty Naukowe Centrum Badań im. Edyty Stein

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w