Rogozińska, Renata

Renata Rogozińska

Crossref

Zeszyty Naukowe Centrum Badań im Edyty Stein

Moc nieobecności. Janowi Berdyszakowi (1934-2014) in memoriam

  Zeszyty Naukowe Centrum Badań im. Edyty Stein  

   Renata Rogozińska  MOC NIEOBECNOŚCI1.  JANOWI BERDYSZAKOWI  (1934-2014) – IN MEMORIAM       Ostatnie pożegnanie Jana Berdyszaka na poznańskim Cmenta-rzu Miłostowo, nadzwyczajnie tłumne i, by tak rzec, wielopokoleniowe, uwiarygodniło treść nekrologu firmowanego przez Senat, pedagogów, pra-cowników i studentów Uniwersytetu Artystycznego w Poznaniu. Podczas wzruszającej ceremonii, konwencjonalne formuły nabrały głębokiego i oso-bistego znaczenia. Pogrążeni w smutku byliśmy świadomi, że żegnamy nie tylko wybitnego twórcę, lecz także, jak napisano, Niezwykłego Człowieka, „wspaniałego i niezastąpionego pedagoga. […] Wychowawcę i przyjaciela wielu pokoleń artystów”. Z rozmów, jakie wiedliśmy już po jej zakończeniu, wynikało niezbicie, że niejeden z nas sporo Mu zawdzięcza, a dla wielu spo-tkanie Profesora stało się prawdziwym przełomem.   Pamiętam swój pierwszy kontakt z Janem Berdyszakiem na korytarzu uczelni, bez mała trzydzieści lat temu. Spytana o zainteresowania naukowe, opowiedziałam o swej fascynacji sztuką niezależną lat 80., a zwłaszcza ujawniającą się w niej, na niespotykaną wcześniej skalę, rolą ikonografii religijnej. Ówczesny prorektor wysłuchał mej relacji życzliwie, lecz raczej bez entuzjazmu. W komentarzu wskazywał na sztukę tworzoną ponad reli-gijnymi podziałami, choć wyrastającą z tego samego pnia naszej duchowej egzystencji, co wiara religijna, i zanurzoną w strumieniu tej samej duchowej energii. Namawiał, by się nią głębiej zainteresować, sugerując możliwość ________________ 1 Tytuł tekstu jest zarazem tytułem jednego z obrazów Jana Berdyszaka z cyklu Miejsca re-zerwowane, o którym wspominam w dalszej części. ZESZYTY NAUKOWE CENTRUM BADAŃ IM. EDYTY STEIN – WOBEC SAMOTNOŚCI NUMER 12                                                                                              POZNAŃ 2014 266  Renata Rogozińska dalszych rozmów na jej temat. Ziarno zostało wprawdzie rzucone, lecz by zakiełkowało, musiało upłynąć… ćwierć wieku. Pokłosiem stały się studia nad abstrakcją, nad jej „aromatem duchowym”2, a co za tym idzie – kilka tekstów, w tym również o artystycznym dorobku Profesora, ujętym z per-spektywy skondensowanych w nim sensów i wartości spirytualnych. Choć bowiem zainteresowania twórcze Jana Berdyszaka były rozległe, to niejedna z jego prac, ba, nawet całe ich cykle, stanowią pochodną rozmyślań nad nadprzyrodzoną tajemnicą bytu i jej wyrazem plastycznym. Artysta stawiał też wielokrotnie pytanie o sens i możliwość prezentacji Boga, który jest czy-stym Byciem i odznacza się radykalną transcendencją, w sztuce. Odpowiedź, jakiej udzielał w swych tekstach i twórczości artystycznej, była przecząca. Pozo-stawała bowiem w związku z apofatycznymi nurtami teologiczno-meta-fizycznej medytacji nad Absolutem, kładącymi nacisk na jego niepoznawalność, a w konsekwencji prowadzącymi do negacji wizerunku. Apofatycznie (lecz  w żadnym razie nie ateistycznie!) motywowany ikonoklazm Berdyszaka, prze-jawiający się w konsekwentnie abstrakcyjnym charakterze jego twórczości, wywodził się więc nie tylko z tradycji dwudziestowiecznej awangardy,  z poetyki i estetyki artystycznego minimalizmu, lecz także z zainteresowań  platonizmem i nurtami neoplatońskimi, mistyką żydowską, duchowością  i sztuką Dalekiego Wschodu, a także duchową i artystyczną  spuścizną chrześcijaństwa. Niektóre z prac naszego twórcy zainspirowało ensō – sym-bol buddyzmu zen, okrąg napisany jednym pociągnięciem pędzla; inne – ascetyczne japońskie wnętrza i świątynie ogrodowe; jeszcze następne – pustka Świętej Przestrzeni w judaizmie. Wiele kolejnych tkwi korzeniami  w religii chrześcijańskiej, w jej nurcie apofatycznym, zwłaszcza w doświad-czeniach mistyków, takich jak Mistrz Eckhart, św. Jan od Krzyż czy św. Te-resa z Àvila. Jakkolwiek bowiem dogmat o Bożym Wcieleniu i jeszcze inne ważkie racje osłabiają w niej rangę postawy stosującej w poznaniu Boga me-todę negacji, antynomii i paradoksu, to przecież miała ona niebagatelny wpływ na racjonalizację liturgii i refleksji teologicznej, na interpretowanie nauki Ojców Kościoła, rozwijając się w dialektyczną metodę mistycznej kon-templacji Boga, który jest ponad wszelkim bytem3. Warto przyjrzeć się tej właśnie grupie prac, a to z powodu ich wyjątkowości. Jakkolwiek bowiem wśród współczesnych „iluministów próżni” popularne były inspiracje reli-giami Dalekiego Wschodu, kabałą, teozofią, antropozofią Rudolfa Steinera, ________________ 2 Określenie Wasyla Kandinskiego; por. W. Kandinsky, Du spirituel dans l’art. Et dans la pe-inture en particulier, Paris 1979, s. 96. 3 Por. treść hasła „Apofatyczna teologia”, [w:] Religia. Encyklopedia PWN, t. I, red. T. Ga-dacz, B. Milerski, Warszawa 2011, s. 278-279. Moc nieobecności  267 czy szerzej – idee nowej duchowości (new age), to niewielu z nich stymulo-wały „przestarzałe” doktryny i motywy chrześcijańskie. Uznawano wręcz, że nie wpisują się one w awangardowy paradygmat sztuki.  W większości przypadków mistycy wzbraniają się przed opisem stanów swej duszy. Jeśli to czynią, to zazwyczaj z posłuszeństwa wobec woli Bożej oraz swych zwierzchników i przewodników duchowych. Szczególnie bez-radni pozostają wobec widzeń intelektualnych, jakże różnych od dających się ująć słowem wizji zmysłowych i wyobrażeniowych4. Stanowią one bo-wiem – mówiąc słowami św. Jana od Krzyża – rodzaj poznania ponad poję-ciami, „bez pośrednictwa zmysłów cielesnych zewnętrznych czy wewnętrz-nych, i przedstawiają się rozumowi sposobem nadprzyrodzonym jasno, wyraźnie i biernie”5. „Uciekałam się do różnych porównań” – notuje święta Teresa z Avila – „usiłując za ich pomocą jaśniej się wytłumaczyć, ale tego rodzaju widzenia z pewnością żadne podobieństwo, jak sądzę, dokładnie nie objaśni. Jest to bowiem sposób widzenia z rodzaju najwyższych”6.  Nie bez powodu więc uznano, że również w sztukach plastycznych bez-pośrednie, realistyczne oddanie bezobrazowego i niewerbalnego ze swej istoty doświadczenia mistycznego, zwłaszcza jego „górnych pułapów”, jest nieosiągalne. Dopiero wyjście poza ramy tradycji ikonograficznej, a ściślej mówiąc – pojawienie się sztuki abstrakcyjnej, stworzyło nową jakość, uwa-żaną za zdolną, by dotrzymać kroku świadectwom mistyków7. Choć nadal nie otworzyły się przed artystami możliwości zilustrowania doświadczenia wewnętrznego, sztuka pozwalała mu towarzyszyć, naprowadzała na trop „leżącej ponad rozumem ciemności”8.  Zgodnie z apofatycznym w swej genezie przeświadczeniem, iż w sztuce da się jedynie „przedstawić, że istnieje nieprzedstawialne”, Jan Berdyszak najbardziej aktywnym i dominującym optycznie składnikiem swych realiza-________________ 4 Odwołuję się w tym miejscu do tradycyjnie trójstopniowego podziału wizji mistycznych na zmysłowe, wyobrażeniowe i intelektualne, obecnego już w pismach św. Augustyna, skody-fikowanego przez św. Jana od Krzyża i do dziś nie tracącego na aktualności; por. św. Jan od Krzyża, Droga na Górę Karmel, Księga II, 17,5; źródło: http://karmel.pl/klasyka/gora/index. php (dostęp: 17.10.2014). 5 Ibidem, Księga II, 23,1.  6 Św. Teresa z Àvila, Księga życia, rozdz. 28, 4-5, źródło:  http://www.karmelicibosi.pl/pdf/teresa/ksiegazycia.pdf  (dostęp: 17.10.2014).   7 Por. A. Kramiszewska, Doświadczenie mistyczne w przekładzie na język sztuki. Wyzwania  i pułapki na przykładzie ikonografii Trójcy Świętej, [w:] Fides Ex Visu. Okiem mistyka, red. A. Kra-miszewska, Lublin 2012, s. 222. 8 Określenie Pseudo-Dionizego Areopagity z traktatu Teologia mistyczna, [w:] idem, Pisma teologiczne, tłum. M. Dzielska, Kraków 1997, s. 168. 268  Renata Rogozińska cji plastycznych, śmiało przekraczających granice tradycyjnych dyscyplin artystycznych, uczynił pustkę. Liczne wycięcia, prześwity, rozwarcia otwie-rają jego prace na przestrzeń, sprowadzając je niekiedy do roli obramowania – „przejścia ku całości”. Rzeczywistość, na którą pragnął nakierować uwagę odbiorcy, leży wszak poza obszarem widzialności i nie poddaje się katego-ryzacji. Oto dlaczego św. Jan od Krzyża mówił o Bogu: todo – nada, czyli: wszystko – nic. Więcej o Nim nie da się powiedzieć. Mistycy wszystkich reli-gii są co do tego zgodni. Z tego też powodu sztuka niczego nam nie obrazuje ani niczego nie wyjaśnia „Widzieć coś i nie widzieć, patrząc, nie widzieć, patrząc, nie móc zobaczyć, lub widząc, nie móc patrzeć. Dostrzegać i nie móc określić – jest istotą całej sztuki”9 – zapisał J. Berdyszak w notatce spo-rządzonej w swym szkicowniku.  W pierwszych pracach z serii Miejsca rezerwowane (1973-76) funkcję takiej ramy pełnił romb płomienisty, zaczerpnięty przez z ikony Zbawiciel na Maje-stacie, gdzie oznacza „pełną ognia i światła naturę Boga”10 i mieści w sobie postać Chrystusa – wszechwładcy. W kolejnych realizacjach nawiązał artysta do kształtu mandorli11 oraz  trójskrzydłowej nastawy ołtarzowej. W jeszcze następnych zastosował figury euklidesowe: trójkąt, koło, kwadrat, tworzące  w ikonie skomplikowaną metastrukturę o bogatej wymowie symbolicznej. W innym cyklu, nazwanym Facies (połowa lat 70-tych), rolę obramienia od-grywa zarys owalu głowy, inspirowany odciskiem twarzy Jezusa Chrystusa na tkaninie, powstałym „Boskim, niepojętym sposobem”. Z kolei w serii Requiem (1965-1970) swoistym mediatorem, „zarządzającym” napięciem między tym, co widoczne, a Niewyobrażalnym, jest forma tablic mojżeszo-wych.  W niektórych realizacjach tradycyjny kształt ramy nie ulega zaburzeniu, pozostając stosunkowo łatwy do identyfikacji. W innych zatraca jednak czy-telność, rozwiera swe krawędzie, co sprzyja osmozie przestrzeni zewnętrz-nej i wewnętrznej i prowokuje do pytania o zasadność podziału na „święte” i „świeckie”. Rygoryzm kompozycji zostaje zakłócony przez skomplikowane przenikanie się figur, niespodziewanie płynny dukt niektórych krawędzi, wtargnięcie w nie kształtów obłych, organicznych. Artysta celowo plącze  i zaciera ślady, by trzymać widza w niepewności i nie dopuścić do łatwych uogólnień i jednoznacznych interpretacji. Nie komunikuje nam przecież niczego konkretnego, lecz odsyła „przez nie – poza nie”, aż do granic wi-________________ 9 J. Berdyszak, E. Olinkiewicz, Teatr, Wrocław 1996, s. 112. 10 W. Hryniewiczem OMI, Piękno i zbawienie. Kilka refleksji nad eschatologią ikony, [w:] Obraz i kult. Materiały z konferencji, , red. M. U. Mazurczak, J. Patyra, Lublin 1999, s. 154-155. 11 Mandorla to rodzaj aureoli w kształcie migdała, tradycyjnie otaczającej postacie Jezusa  i świętych. Moc nieobecności  269 dzialności, by ujawniła się ich treść niewyczerpana i niewysłowiona. W isto-cie treść owa pozostaje tajemnicą, która ciągle się objawia, aby mimo to zaw-sze pozostać ukryta. Sens ostateczny jest zarazem granicą sensu12. Uświęcone tradycją motywy ikonograficzne i figury euklidesowe, „wy-patroszone” z postaci świętych, lecz – o paradoksie! – zarazem je przywołu-jące, wskazują więc na fundamentalny wymiar doświadczenia Boskiej nega-tywności. Trudno się oprzeć skojarzeniom z, równie paradoksalną, treścią wiersza Paula Celana W Mandorli:   W mandorli – co tam stoi w mandorli?  Nic.  Nic stoi w mandorli  Stoi tam i stoi.   „Tam, gdzie Bóg zniknął, pojawia się nicość – konkluduje teolog Bene-dykt Welte – „i to, osobliwym sposobem, ponownie w wymiarach Boga”13. Podobna ambiwalencja widoczna jest w malarskiej serii Belki krzyża z lat 1977-1988. Niektóre z Belek mają wygląd względnie konwencjonalny i zdają się odwoływać do tradycyjnej symboliki krzyża, skodyfikowanej w pierw-szych wiekach chrześcijaństwa. Istnieją belki w kolorze czerwonym, fioleto-wym, niebieskim, które śmiało można wiązać ze stanem cierpienia lub  z chwalebnym przejściem Chrystusa do wieczności. Wydrążone w nich szczeliny i pęknięcia przywołują myśl o ranach Skazańca, biegnące ukosem barwne smugi wywołują wizję ramion rozpiętych na krzyżu, a czarne po-przeczne linie są niczym sznury krępujące ręce w przegubie. Kształty i bar-wy innych prac cyklu zbijają nas jednak ze znanych tropów symbolicznych, a obecne w niech prześwity, wolne od treści martyrologicznej, wyznaczają rodzaj głębi niemożliwej do przeniknięcia. Miejsca puste, wnikając w pro-stokąt deski, odmykają ją na nieskończoność, ujawniają problem przejścia, przekraczania i zarazem niedopełnienia, stwarzającego możliwość dookre-śleń. Wszystkie te obiekty, ograniczone do poziomu i pozbawione figury, odznaczają się charakterystyczną dla twórcy oszczędnością form wypowie-dzi artystycznej i śladowym znaczeniem narracji.  Malowane akrylami, po-kryte werniksem, dzięki zmienności natężenia tej samej barwy stwarzają efekt wibracji, świetlistości i przestrzeni. Są belkami Syna Bożego, synoni-mem prawa jako bezprawia, przemocy i ludzkiej bezbronności, lecz zarazem ________________ 12 Por. G. van der Leeuw, Fenomenologia religii, tłum. J. Prokopiuk, Warszawa 1978, s. 721. 13 B. Welte, Das Licht des Nichts. Von der Möglichkeit neuer religiöser Erfahrung, cyt. za:  F. Hunia, Sztuka w świetle nicości, [w:] Sztuka wobec prawdy, red. P. Kmieć, G. Sowiński,  T.G. Wiktor, Nałęczów 1995, s. 97. 270  Renata Rogozińska „wszystkim innym”, czego nie da się już ująć werbalnie, co pozostaje nie-skończenie różne od wyobrażeń ograniczonych kulturowo i religijnie. Bez względu bowiem na źródła inspiracji i rodowód przywołanych motywów, pochodzących z różnych obszarów kulturowych, w twórczości poznańskie-go artysty: „Istotne nie jest dane, powiedziane, przedstawione czy uczynio-ne, istotne ISTNIEJE pomiędzy, ISTOTNE zmierza ku mocy niewyrażalno-ści” – jak zapisuje J. Berdyszak w 1977 roku14.    Można się zżymać na bez–bożną sztukę Jana Berdyszaka, na wybiórcze  i, co więcej, jednostronne traktowanie symboli chrześcijańskich, pozostających w służbie „mocy nieobecności”. Podstawą obrazowania w sztuce Kościoła katolickiego i Cerkwi nie jest wszakże apofatyczna teza o niewidzialności  i bezpostaciowości Boga, lecz prawda o Jego ucieleśnieniu i obrazowości,  a także przeświadczenie o więzi między boskim archetypem a bytem świata. Ortodoksyjnego chrześcijanina drażnić też może obecność wykluczających się tradycji duchowych i motywów ikonograficznych o rozmaitej prowe-niencji religijnej, traktowanych przez twórcę jako równoważne, niekiedy wręcz wymienne, w dodatku otwarte na różne, a więc dowolne interpreta-cje15. Nie da się jednak zaprzeczyć głęboko duchowej, a równocześnie dia-logicznej istocie tej twórczości, pozostającej sztuką spotkania i rozmowy. Tworzonej przy tym z pełną świadomością, że w sposób najdoskonalszy człowiek realizuje się w spotkaniu z absolutnym, nieustannie obecnym „Ty” Boga. Gdy rozmyślam nad fenomenem dzieła Jana Berdyszaka – twórcy pełnego admiracji dla sztuki religijnej różnych narodów i epok, dla dociekań nad duchową esencją rzeczy – odnajduję w nim (fenomenie) pokrewieństwo z treścią poematu Czesława Miłosza Zapisane wczesnym rankiem (1967). Niech więc posłuży on za zwieńczenie tekstu i (jakże trafny) komentarz:  […] Bóg sam  ojciec  i uczyniciel  wszystkiego co jest,  ________________ 14 Tekst ze szkicownika artysty zamieszczony w katalogu wystawy: Jan Berdyszak, Galeria Sztuki Współczesnej Biura Wystaw Artystycznych i Muzeum Śląskiego w Katowicach, 1996,  s. 62; wersaliki oryginalne.  15 „Wyznaczanie miejsc pustych” – pisze autor – „jest nie tylko ważną MOŻLIWOŚCIĄ ŚWIADOMOŚCI PUSTEGO, ale stawia człowieka w roli UŻYTKOWNIKA TYLKO WŁASNEJ WYOBRAŹNI – i tą drogą można dać początek możliwości odnajdywania wartości jednost-kowych człowieka przez jednoczesność WYPEŁNIANIA I INTERPRETACJI. [...] Może do najważniejszych zadań sztuki obecnie należy wyznaczanie i «obrona» miejsca «pustego» dla mentalnej inicjatywy indywiduum ludzkiego [wersaliki oryginalne]”; J. Berdyszak, O obrazie, Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie, 1999, s. 46-47. Moc nieobecności  271 starszy  niż słońce  albo niebo,  większy niż  czas  i wieczność  niż cały potok  bytu,  nie do nazwania jest  przez prawodawcę,  nie do wymówienia  przez żaden głos, nie do ujrzenia  przez żadne oko.  Lecz my, niezdolni będąc  pojąć  jego istoty,   używamy pomocy  dźwięków  i imion,  i obrazów,  kutego złota  i kości słoniowej  srebra,  roślin  i rzek,  górskich szczytów  i strumieni,  tęskniąc do  wiedzy o nim […].  Po cóż bym miał  dalej badać  i sądy wygłaszać   o wizerunkach?  Niech ludzie wiedzą,  co jest boskie,  uczyńcie tak,  aby wiedzieli:  to wszystko.  Jeżeli Boga  przywodzi na myśl  Grekowi sztuka Fidiasza,  Egipcjaninowi  cześć oddawana  zwierzętom,  innemu człowiekowi  rzeka, jeszcze innemu ogień, 272  Renata Rogozińska nie gniewa mnie  ich niezgoda;  byleby wiedzieli,  byleby kochali,  byleby pamiętali. […]       

http://pressto.amu.edu.pl/index.php/cbes/article/download/1441/1454

Moc nieobecności. Janowi Berdyszakowi (1934-2014) in memoriam

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Crossref

Zeszyty Naukowe Centrum Badań im. Edyty Stein