Artykuł dotyczy zjawiska kiczu w komunikacji językowej, w którym autorka przedstawia językowe wyznaczniki tego zjawiska. Wśród nich wymienić można: szablonowość i stereotypowość, powtarzalność, przesada w środkach wyrazu, niefunkcjonalność, emocjonalność i quasi-emocjonalność, itp. Zwraca również uwagę zagadnienie relacji między językowym kiczem a strategiami
komunikacyjnymi „kiczem podszytymi”.Udostępnienie publikacji Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego finansowane w ramach projektu „Doskonałość naukowa kluczem do doskonałości kształcenia”. Projekt realizowany jest ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój; nr umowy: POWER.03.05.00-00-Z092/17-00

Kudra, Barbara

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Barbara Kudra Uniwersytet ŁódzkiKOMUNIKACJA JĘZYKOWA KICZEM PODSZYTA. RZECZ O STRATEGIACH Język jest jednym z  najważniejszych komponentów komunikacji, w  której porozumienie/porozumiewanie się między uczestnikami jest tylko jednym z róż-norakich jej celów, a wszędobylski kicz – jednym z kanałów komunikowania. Wielu badaczy1 komunikacji i jej aspektów estetyczno-etyczno-aksjologicznych twierdzi, że kicz jest wszechobecny, jest niemal częścią ludzkiej natury, wypływa z po-trzeby psychologicznej człowieka, jest także ważnym środkiem komunikacji. Komunikacja jest zatem „kiczem podszyta”, w tym – komunikacja językowa także. Komunikacyjna funkcja kiczu polega m.in. na wytworzeniu specyficznego kanału, dzięki któremu ukierunkowuje się emocje, aksjologię, zachowania i po-stawy w określony, kiczowy właśnie sposób; kanał ten jest bardzo ważny w projek-towaniu i kanalizowaniu, zwłaszcza społecznych i politycznych (bo na nie przede wszystkim kładę nacisk w tej wypowiedzi) emocji, postaw i poglądów. Ważne są tu kwestie związane z procesami integracji i dezintegracji społecznej – wystarczy przywołać ostatnie dyskusje związane z tematyką gender i in vitro.Kicz jest przede wszystkim po stronie odbioru. To odbiorca dokonuje kwa-lifikacji aksjologicznej, dlatego kicz zasadniczo ma charakter uznaniowy lub życzeniowy. Ale trzeba wiedzieć, że nie tylko odbiorca jest konceptualnym „kre-atorem” czy „dostrzegaczem” kiczu. Nadawca też nim może być, tzn. kicz może być również celową nadawczą projekcją konceptualną2. Dowodzi tego analiza zja-wiska, a dokonuje jej tzw. obserwator II i III stopnia, czyli obserwator badający, analizujący komunikację (także swoją w niej rolę)3. Trzeba jednak pamiętać, że 1 M.in. Hermann Broch, Tamara Gundorova, Clement Greenberg, Aleksandra Brzozowska, Monika Branicka.2 Na przykład Monidło (1967), opowiadanie Jana Himilsbacha – można potrakto-wać jako celowo napisany kicz (tzw. kicz celowy). Jest też film Antoniego Krauzego pt. Monidło z 1969 roku (komedia obyczajowa). Monidła zaś są to realistyczne portrety ma-lowane na podstawie zdjęć. 3 Odbiorca komunikatów na I poziomie, tj. obserwator I stopnia, może nie mieć świa-domości manipulacyjnych technik nadawczych; krótko mówiąc – może nie dostrzegać https://doi.org/10.18778/8088-032-0.06Barbara Kudra 58rzadko zdarza się nadawca, który przyznaje się do świadomej kreacji przekazu kiczowego, choć świadomie, celowo, lecz niejako „po cichu”, go tworzy. Przy-kładem może być kicz fabularny obecny w tzw. czasopismach kobiecych (różne zmyślone kiczowe/kiczowate w swym charakterze historie miłosne przedstawia-ne jako historie z realności)4. Zwykle jednak – jak już wspomniałam – odbiorca decyduje o ocenie zjawi-ska. Kicz jest bowiem zjawiskiem nie denotatywnym (czyli semantycznie do-określonym), lecz konotatywnym; to swoisty stan umysłu wyrażający się okre-śloną konceptualizacją.***Ponieważ interesuje mnie zjawisko kiczu w komunikacji językowej, spróbuję przedstawić językowe wyznaczniki tego zjawiska.Będą nimi, moim zdaniem, następujące cechy5:  – szablonowość i stereotypowość (dużo utartych konstrukcji, np. Małgorza-ta Socha (29 l.) umie zrobić się na bóstwo SE 11.09.2015), – powtarzalność (np. nadużywanie modnych określeń: pakiet propozycji, opcja, projekt), – przesada w  środkach wyrazu (np. kosmiczna prowizorka, otchłań szaleń-stwa), – niefunkcjonalność (językowa konstrukcja uznana za kiczową nie pełni in-nych funkcji poza ornamentacyjną),kiczu komunikacyjno-językowego, np. sloganowości, powtarzalności, banalizacji, karna-walizacji, uproszczeń językowych, ogólnikowości, sytuacyjności itp.4 Tworzenie fabuł „pod czytelnika” (tzw. dyktat czytelnika) nawiązuje do kilku kon-cepcji kiczu: koncepcji Hermana Rocha – kicz jako wynik „romantycznej egzaltacji”; koncepcji Teodora Adorno – kicz jako rodzaj fałszywej świadomości: „kicz to parodia ka-tharsis”; koncepcji Abrahama Molesa – kicz jako estetyczny system komunikacji masowej (z masowym wytwórcą i odbiorcą), jako uszczęśliwianie odbiorców, tu: takimi właśnie fa-bułami, bo „kicz – jak mówił – to sztuka szczęścia”. Przykładem kiczu fabularnego może być fragment: Delikatnie pogłaskał mnie po policzkach, potem zaplótł je na mojej szyi i przyciągnął mnie do siebie. Przymknęłam powieki, czując, jak całe moje ciało przechodzi przyjemny dreszcz, i dałam się mu pocałować. Potem, z niejakim lękiem i niezgrabnie, objęłam go ramionami…[„Sukcesy i porażki” 2009: 16, s. 15].5 Oczywiste jest, że na przykład estetyczna ocena tekstów artystycznych i niear-tystycznych jest inna. I  tak większość tekstów nieartystycznych nie podlega ocenie estetycznej, gdyż szuka się w nich innych walorów. Jednak zarówno jedne, jak i drugie teksty wywołują negatywne reakcje estetyczne, gdy są szablonowe, zawierają utarte sformułowania czy nawet określenia modne, ale nadużywane [por. Markowski 2005: 96−97]. O typologicznych cechach kiczu pisałam także w: Kudra 2012: 176–177.Komunikacja językowa kiczem podszyta. Rzecz o strategiach 59 – emocjonalność i quasi-emocjonalność (epatowanie uczuciami i emocja-mi: Z  dawna zapomnianą namiętnością całowałam jego zmysłowe usta, smakując nowe doznania. Jego ręce były wszędzie. „Sukcesy i porażki” 2009: 16, 36), – schematyczność (por. wymienioną fabułę „historii z życia” – przypis 4), – banalizacja (dotyczy głównie słownictwa i  frazeologii – np. fajny; opary skandalu ŻnG 2015: 20, 33; instynkt dzikiej bestii „Focus” 2009: 9, 89),  – „gigantomania” graficzna i wizualna (np. wielka czcionka, krzykliwe kolo-ry w tabloidach), – niskich lotów tropy i figury retoryczne (np. oczy pękały z rozpaczy; serce na-tury bije; zwłaszcza peryfrazy: Orzeł z Wisły (= skoczek narciarski Adam Małysz), Caryca tyczki (= rosyjska tyczkarka Jelena Isinbajewa) (ExI 18 IX 2009: 50), – dehieratyzacja (np. ironiczność czy autokomentowanie jako zabiegi wpro-wadzające kicz. Por. też z  transformacją („zamianą miejsc”) – gdy na przykład kicz staje się kampem).Zdaję sobie sprawę z tego, że wymienione cechy można zakwalifikować czy wyodrębnić również jako cechy języka charakterystycznego na przykład dla ta-bloidów (jak wiadomo, dużą rolę w tworzeniu kiczu odgrywają mass media) czy innych rodzajów wypowiedzi. Tak, co oczywiste, może być, gdyż ocena kwalifi-kująca daną wypowiedź (bądź jej część) jako kicz uzależniona jest między innymi od stosowanej metodologii/postawy badawczej – analizując przekazy językowe uznaniowo zalicza się je jako kiczowe, wychodząc zazwyczaj od ogólnej definicji kiczu mającej proweniencję, że tak powiem „malarską” (to coś mało wartościo-wego, masowego, seryjnego, łatwego w odbiorze, pozbawionego smaku, tandet-nego, szmirowatego, stereotypowego, schematycznego, epatującego uczuciem itp.). Punktem odniesienia jest zatem „coś” w rodzaju prototypu konceptualnego. Można odnieść wrażenie, że wspomniana uznaniowość aksjologiczna powo-duje, iż wyodrębnione jako kicz zjawiska można uznać za manipulację, perswazję, figurę retoryczną, wartościowanie, argument itp. – niejako zależnie od „proto-typu konceptualnego” czy aktualnie omawianej problematyki. W  przybliżeniu przypomina to definicje typu idem per idem (= to samo przez to samo). Trudno od takiego posądzenia uciec. Bo dokąd?A inaczej mówiąc, dzieje się tak dlatego, że – ogólnie – kicz jest zjawiskiem trudnym do precyzyjnego, jednoznacznego dookreślenia. Dotyczy przecież bar-dzo zsubiektywizowanego, płynnego, zrelatywizowanego, o nieostrych granicach semantyzacji zjawiska. Dlatego i pojęcie kampu będzie bliskie kiczowi, i perswa-zjo-manipulacja, i poetyzacja (np. sentymentalna), i potocyzacja, i niskie rejestry języka6, i kompilacja, i także inne.6 Za kiczowe/kiczowate może być uznane m.in. obniżenie rangi stylu, na przykład przez potocyzację i wulgaryzację języka, zwłaszcza w mediach – por. Marcinkiewicz pyta-ny wprost o swoje małżeństwo wił się jak piskorz, zmieniał temat… (SE 11 IX 2009). Moim Barbara Kudra 60***Interesujące jest zagadnienie relacji między językowym kiczem a strategiami komunikacyjnymi „kiczem podszytymi”. Pojęcie strategii „kiczem podszytej” dotyczy ciągu intencjonalnych dzia-łań, sekwencji (o ogólnym charakterze), obejmujących nie tylko kwestie stricte językowe, ale też okołojęzykowe, związane z określoną sytuacją komunikacyjną, dyskursem. To poziom makro. Można wtedy mówić o kiczu komunikacyjno-ję-zykowym. Kicz językowy zaś dotyczy poziomu konkretnych wypowiedzi (także ich fragmentów), ich językowego ukształtowania. To poziom mikro. Na przykład, gdy dostrzegamy efekt kiczu na poziomie słownikowym, frazeologicznym, skła-dniowym. Wydaje się, że kicz językowy pozwala wyznaczyć strategie szczególnie po-datne na jego obecność. Jest on w nich środkiem, narzędziem w realizacji innych celów w  skali makro, np. perswazyjno-manipulacyjnych czy informacyjnych. Strategie mają zwykle charakter nadawczo-odbiorczy, a zwłaszcza nadawczy, są jakby domeną nadawczą; ja zaś kładę nacisk przede wszystkim na ich aspekt od-biorczy (por. ze wspomnianą uznaniową, życzeniową cechą kiczu). Ta pozorna niekonsekwencja myślowa metodologicznie związana jest ze stanowiskiem ak-centującym komunikacyjnie istniejące trzy poziomy obserwacji – na pierwszym poziomie obserwacji uczestnicy komunikacji nie mają zazwyczaj świadomości teoretyczno-krytycznej, są, że tak powiem, „bezkrytycznymi” jej uczestnika-mi. Świadoma analiza aspektów związanych z  komunikacją pojawia się na II, a zwłaszcza na III poziomie obserwacji. Mówienie o „strategiach” dotyczy więc tych dwóch ostatnich poziomów, na których strategie właśnie się dostrzega. Dla-tego wydzielanie strategii ma wartość li tylko „diagnostyczno-analityczną” [por. Pałuszyńska 2012: 46]; przedstawiona poniżej (przez obserwatora III stopnia) typologia strategii w zakresie kreowania kiczu uwzględnia przede wszystkim cel komunikacyjny i związane z nim uwarunkowania. ***Można wyodrębnić między innymi następujące strategie komunikacyjne o charakterze kiczu: – Strategia szantażu emocjonalnego o kiczowym charakterze (np. wyko-rzystywanie cytacji jako argumentu – por. cytaty z  wypowiedzi autorytetów społecznych, kulturowych: powoływanie się na wyimki z  wypowiedzi JP II, zdaniem jednak zarówno potocyzacja, jak i wulgaryzacja (choć „prostackie” i „nieeste-tyczne”) nie zawierają się w problematyce kiczu.Komunikacja językowa kiczem podszyta. Rzecz o strategiach 61J.  Piłsudskiego czy innych tzw. autorytetów). Bardzo często jest to przejaw kiczowej neonowomowy. W bliskim związku ze strategią szantażu emocjonal-nego pozostają strategie: kiczu empatii (łatwego wzruszania, łatwego utożsa-miania się) czy strategia katharsis jako kicz (z jej terapeutyczną funkcją) [por. Adorno 1994].  – Strategia semantyki chwili (inaczej: trendu semantycznego) o  cechach kiczu (por. „nagłe”, czynione naprędce inicjatywy ustawodawcze przegrywające-go prezydenta Bronisława Komorowskiego w II turze wyborów prezydenckich 2015; inicjatywy związane m.in. z JOW-ami7 i referendami (były to programowe hasła innego kandydata, Pawła Kukiza, który osiągnął w I turze trzeci wynik z po-nad 20-procentowym poparciem wyborców). – Strategia globalizująca sposoby komunikowania się o cechach kiczu (por. prowadzenie kampanii wyborczych według wzorów głównie amerykańskich, gesty, mowa ciała, mimika, baloniki, tzw. tłumy poparcia, okrzyki, transparenty, „ustawki” z osobami pytającymi, kolorystyka – przewaga niebieskiego itp.).  – Strategia wykorzystywania celebryty czy pozycji osoby znanej, z efektem działań o charakterze kiczowym/kiczowatym (por. start w wyborach prezyden-ckich 2015 piosenkarza, ale także jednocześnie samorządowego radnego – Pawła Kukiza, czy popieranie w  tychże wyborach prezydenta Bronisława Komorow-skiego przez znanych aktorów – Daniela Olbrychskiego, Annę Nehrebecką, To-masza Karolaka).  – Strategia mitu (tu: politycznego), o charakterze antycypacyjnym (obiet-nice!). To stale obecna, zawsze powtarzana, a więc kiczowa technika dotycząca przyszłości powyborczej – innej niż dotychczasowa; to kiczowa strategia tworze-nia politycznego i kulturowego mitu. Por. też z mitologią komunikacyjną na przy-kładzie stosowanych określeń na „katastrofę smoleńską” (martyrologia smoleńska, mord smoleński, religia smoleńska, smoleńska mitologia, zamach smoleński, przypa-dek smoleński); tworzenie strategii komunikacyjnych generowanych z mitów ko-munikacyjnych to m.in. efekt tzw. kiczu fabularnego bądź tematycznego. – Strategia luk informacyjnych z efektem językowego kiczu; związek ze slo-ganowością, uogólnieniami (tu por. strategia uogólnień), kłamstwem/niedomó-wieniem, uproszczeniami w konceptualizowaniu bądź aksjologizowaniu.  – Strategia odwrócenia aksjologicznego generującego efekt kiczowości, zwłaszcza w argumentowaniu (to, co zarzuca się nam, przedstawiamy jako wła-ściwość przeciwnika. Przykładem mogą być zarzuty stawiane Bronisławowi Komorowskiemu w II turze wyborów 2015 przez sztab Andrzeja Dudy, że ten pierwszy potrzebuje suflera – zarzut poparty telewizyjnym obrazem, na którym osoba znajdująca się za plecami prezydenta Komorowskiego podpowiada mu, jak ma się w danej chwili zachować). Sztab B. Komorowskiego natychmiast odpo-7 JOW-y to jednomandatowe okręgi wyborcze.Barbara Kudra 62wiedział podobnym przykładem w odniesieniu do A. Dudy, któremu jak się ma zachować (tu: podejść do żony i córki, by je ucałować) podpowiadała szefowa sztabu, Beata Szydło. ***Strategii komunikacyjnych z kiczem w tle daje się dostrzec więcej. Można mówić zatem o  bardzo rozpowszechnionej w  mediach strategii inforozrywki (infotainmentu) o charakterze kiczu i o zbliżonej do niej strategii teatralizującej (karnawalizującej) komunikację o charakterze kiczowym. Można wyodrębnić strategię egalitaryzującą komunikację (także językową!) o charakterze kiczowym (por. udawanie bliskości i empatycznego utożsamiania z obywatelami/wyborcami w trakcie publicznej kampanii ulicznej kandydatów na prezydenta). Jest też strategia związana z wizualizacją (grafizacja i obrazowa-nie) w  tekstach z  efektem kiczu (por. reklama, prasowa „papierowa telewizja”, neogatunki o  charakterze synkretycznym, mieszające różnorodne tworzywa). Jest strategia presupozycyjna oraz strategia redundancji tekstowej z efektem języ-kowego kiczu (por. hasła i slogany wyborcze z charakterystycznym etykietyzowa-niem i związkami z  szablonowością, ogólnikowością, quasi-ważnością). Można mówić też o strategii stosowności (szeroko pojętej) wykorzystywanej jako pro-jekcja kiczu.Nie jest to pełny wykaz strategii z wykorzystaniem kiczu, ale już na przykła-dzie wymienionych widoczna jest jego komunikacyjna wszędobylskość.BibliografiaAdorno T. [1994], Teoria estetyczna, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa.Banach A. [1968], O kiczu, Wyd. Literackie, Kraków.Beylin P. [1975], Autentyczność i kicze, PIW, Warszawa.Branicka M. [2005], Żal za grzechy, „Ha!art”, nr 21, Kraków.Broch H. [1998], Kilka uwag o kiczu i inne eseje, tłum. D. Borkowska, J. Carewicz, R. Tur-czyn, Czytelnik, Warszawa.Derkaczew J. [2006], Kicz – kompensacja i kontestacja, „Przegląd Filozoficzno-Literacki”, nr 2, s. 167−182.Głowiński M., Kostkiewiczowa T., Okopień-Sławińska A., Sławiński J. [1998], Słownik terminów literackich, Sławiński J. (red.), wyd. 3 poszerz. i popr., Zakł. Narodowy im. Ossolińskich Wrocław, Warszawa. Gundorova T. [2010], Kicz – nowy metajęzyk kultury. O czym mówi współczesny ukraiński kicz w dobie globalizacji?, „Porównania”, nr 7.Karolczuk A. [2006], Kicz w języku. Wstęp do opisu zjawiska, [w:] Wokół polszczyzny daw-nej i obecnej, Nowowiejski B. (red.), Wyd. Uniwersytetu Białostockiego, Białystok.Klecel M. [2004], Kultura kiczu, „Fronda”, nr 32, s. 177−183.Komunikacja językowa kiczem podszyta. Rzecz o strategiach 63Koper M. [2003], „Poezja futbolu”. Kilka uwag o języku sprawozdawców sportowych, [w:] Język polski. Współczesność – historia, Książek-Bryłowa W., Duda H. (red.), Towarzy-stwo Naukowe KUL, Lublin, s. 52−62.Kudra A., Kudra B. [2012], Formy językowego kiczu w prasowym dyskursie medialnym, [w:] Język nowych mediów, Michalewski K. (red.), Wyd. PRIMUM VERBUM, Łódź.Kuligowski W. [2008], Camp – szczęście, którego nie ma, „Nowe Książki”, nr 9, s. 22−23.Kulka T. [1994], Rozważania na temat kiczu, [w:] Estetyka w świecie. Wybór tekstów, Go-łaszewska M. (red.), t. 4, Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków, s.153−168.Lachman M. [2004], Gry z „tandetą” w prozie polskiej po 1989 roku, Universitas, Kraków.Loska K. [1997], Kultura masowa, czyli kicz po amerykańsku, „Dialog”, nr 2, s. 131−137.Markowski A. [2005], Kultura języka polskiego. Teoria. Zagadnienia leksykalne, Wyd. PWN, Warszawa.Miszczak M. [2001], Kicz i parodia w prozie Manueli Gretkowskiej, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica”, nr 2, s. 145−189.Moles A. [1978], Kicz, czyli sztuka szczęścia. Studium o psychologii kiczu, tłum. A. Szcze-pańska, E. Wende, PIW, Warszawa.Niemiec A., Ożóg K. [2005], Wyrazy modne i  nadużywane w  języku przemyskiej mło-dzieży, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Rzeszowskiego. Seria Filologiczna”, z. 31, s. 76−85.Osęka A. [2005], Prawo kiczu, „Wprost”, nr 18, s. 98−100.Pałuszyńska E. [2012], Strategie dziennikarzy i ich rozmówców w medialnym dyskursie pu-blicznym, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź.Pilch J. [2003], Łatwość kiczu. O tandecie w sztuce, polityce i obyczajach, „Tygodnik Po-wszechny”, nr 5, s. 1, 6.Płuciennik J. [2000], Retoryka wzniosłości w dziele literackim, Universitas, Kraków.Puzynina J. [1990], O pojęciu kultury języka, „Poradnik Językowy”, nr 3, s. 153−162.Rejter A. [2014], Odsłony i dyskurs(y)ciała w kulturze (nie tylko)popularnej. Na przykła-dzie Marilyn Mansona, [w:] O płci, ciele i seksualności w kulturze i historii, Karwatow-ska M., Litwiński R., Siwiec A. (red.), Wyd. UMCS, Lublin.Rogucki J. [2004], Trywialność piękna – kicz, „Dyskurs” (Wrocław) (2004/2005), nr 2, s. 38−48.Sontag S. [1979], Notatki o kampie, „Literatura na Świecie”, nr 9.Skrodzki W. [1984], Sztuka i nawrócenie, „Znak”, nr 4, s. 473−476.Sosnowski J. [2007], Homeopatia kiczu, „Więź”, nr 6, s. 154−157.Szczepkowska E. [2000], Współczesny poetycki kicz religijny. Rekonesans, [w:] Kicz, tan-deta, jarmarczność w kulturze masowej XX wieku, Rożek L. (red.), Wyd. WSP, Czę-stochowa.Szlendak T. [2002], Architektonika romansu. O społecznej naturze miłości erotycznej, Ofi-cyna Naukowa, Warszawa.Trzcińska I. [2004], Anioł i kicz, „Topos”, nr 1/2, R. 12, s. 107−115.Wojciechowski P. [1999], Kicz prostaczków, elity kiczu, „Więź”, nr 8, s. 111−114.Ziemny A. [1999], Kochany [?] kicz, „Literatura” , nr 12, s. 16−17.

Komunikacja językowa kiczem podszyta. Rzecz o strategiach

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/42707/1/57-63_Kudra.pdf

Komunikacja językowa kiczem podszyta. Rzecz o strategiach

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)