Waingertner, Przemysław

Przegląd Nauk Historycznych

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Marcin Jurek, „W polskiej Wandei”. Komunistyczna Partia Polski w województwie poznańskim w czasach II Rzeczypospolitej, Instytut Pamięci Narodowej, Poznań–Warszawa 2021, ss. 440.

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Przegląd Nauk HistoryczNycH R. XXI, nr 1 (2022) 335–340https://doi.org/10.18778/1644-857X.21.01.12REVIEW OF HISTORICAL SCIENCES Vol. XXI, No. 1 (2022) 335–340Received: 2022-02-06. Verified: 2022-02-08. Revised: 2022-03-11. Accepted: 2022-03-20© by the author, licensee University of Lodz – Lodz University Press, Lodz, Poland. This article is an open access article distributed under the terms and conditions of the Creative Commons Attribution license CC BY-NC-ND 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/)Marcin Jurek, „W polskiej Wandei”. Komunistyczna Partia Polski w wo- jewództwie poznańskim w czasach II Rzeczypospolitej, Instytut Pamięci Narodowej, Poznań–Warszawa 2021, ss. 440.P rzedmiotem recenzji jest mo- nografia pióra Marcina Jurka pt. „W polskiej Wandei”. Ko- munistyczna Partia Polski w woje-wództwie poznańskim w czasach II Rzeczypospolitej. Na wstępie na- leży zauważyć, że zarówno temat książki, jak i jej ramy czasowe zo- stały przez Autora trafnie wybra-ne. Problematyka funkcjonowania i działalności Komunistycznej Par- tii Polski (KPP) w województwie po- znańskim (czy też w Wielkopolsce) nie stała się bowiem, jak dotąd, przedmiotem bardziej wnikliwych, szczegółowych badań ze strony dziejopisów. Równocześnie „mięk-kie” zakreślenie cezur czasowych, bez podawania konkretnych dat, pozwoliło M. Jurkowi poddać analizie nie tylko działalność KPP w Polsce międzywojennej, lecz także poczynania jej poprzedniczki, czyli Komunistycznej Partii Robotniczej Polski (KPRP) – przy tym bez konieczności „barokowej” rozbudowy tytułu bądź wyjaśnienia zestawiania cezur 1918–1939 z zagadnieniem nietożsamych wszak z tym przedziałem czasowych dziejów samej KPP.Recenzje336Wypada też zauważyć, że aczkolwiek historiografia poświęcona dziejom środowiska komunistycznego w Polsce międzywojennej jest niewątpliwie bogata, to jej lwia część powstała jeszcze przed 1989 r., co niejednokrotnie wpływało nie tylko na brak dostatecz-nie zobiektywizowanych i krytycznych ocen, lecz także na wia-rygodność warstwy czysto faktograficznej (np. w odniesieniu do liczebności środowisk komunistycznych, społecznego zasięgu ich wpływów, wreszcie rozmiarów podejmowanych przez nich akcji – np. przedsięwzięć wydawniczych, kolportażowych i strajkowych, jak również organizowanych demonstracji). W tym kontekście inicjatywę gruntownego zbadania i krytycznego przedstawienia kwestii dotyczących personaliów, struktur i działalności środowi-ska komunistycznego w II Rzeczypospolitej należy uznać za w pełni zasadną.Monografia została poprzedzona obszernym wstępem, w którym Autor uzasadnia wybór jej tematyki, charakteryzuje dotychcza-sowy stan badań, omawia bazę źródłową i literatury przedmiotu, prezentuje budowę pracy, wreszcie sygnalizuje postulaty i pytania badawcze. Publikacja składa się z siedmiu rozdziałów. Podsumo-wuje ją zakończenie, zawierające najważniejsze wnioski i refleksje Autora. Ponadto do zasadniczego tekstu książki zostały dołączone: wykaz użytych w tekście skrótów, ilustracje, bibliografia, indeks osobowy oraz streszczenie.Rozdział pierwszy monografii zawiera przeglądowe omówienie dziejów Komunistycznej Partii Polski i jej poprzedniczki, Komuni-stycznej Partii Robotniczej Polski (ich personaliów, struktur, pro-gramów, podejmowanych poczynań, liczebności, wewnętrznych sporów ideologicznych i walki politycznej, stosunku do państwa polskiego, relacji z Międzynarodówką Komunistyczną i Związkiem Sowieckim), stanowiąc niejako wstęp do szczegółowej analizy śro-dowiska komunistycznego w województwie poznańskim w Polsce międzywojennej. W rozdziale drugim M. Jurek przedstawia genezę i funkcjonowanie KPRP oraz początki działalności KPP w między-wojennej Wielkopolsce w latach dwudziestych: czołowe postacie środowiska, działania, rolę ekspozytur, wreszcie udział w wybo-rach samorządowych i parlamentarnych. W kolejnym rozdziale ukazuje charakterystykę personalną, organizacyjną, ideową oraz związki ze środowiskiem komunistycznym utworzonej w 1926 r. Polskiej Partii Socjalistycznej-Lewica, stanowiącej jawną i legalną ekspozyturę podziemnej KPP. Narracja, co oczywiste, skupia się Recenzje 337na województwie poznańskim w II Rzeczypospolitej. W rozdziale czwartym następuje powrót do problematyki Komunistycznej Par-tii Polski, a Autor koncentruje się w nim na szczegółowym zapre-zentowaniu jej środowiska i działalności w pierwszej połowie lat trzydziestych XX w. – w dobie wielkiego kryzysu gospodarczego i narastających sprzeczności społecznych – definiując ten okres jako czas największych sukcesów organizacyjnych i propagan-dowych polskich komunistów w Wielkopolsce (i zresztą w całej międzywojennej Polsce). Rozdział piąty stanowi opis okresu schył-ku znaczenia (i tak skromnego) oraz działalności KPP w drugiej połowie lat trzydziestych minionego stulecia – przede wszystkim w województwie poznańskim, ale także w skali całego kraju – będą-cy rezultatem zarówno wewnętrznych sporów w partii i wzajemnych oskarżeń ich członków o „agenturalność”, jak i represji personal- nych i organizacyjnych, jakim zdecydował się poddać polskie środo-wisko komunistyczne Józef Stalin, a wraz z nim dyspozycyjna wobec „czerwonego” Kremla Międzynarodówka Komunistyczna. W szó-stym rozdziale M. Jurek podejmuje próbę nakreślenia zbiorowego konterfektu wielkopolskich komunistów w Polsce międzywojennej, charakteryzując ich pochodzenie, wykształcenie, aktywność zawo-dową, społeczną i polityczną i rolę w organizacji. Wreszcie ostatni rozdział pracy został poświęcony losom wielkopolskich adherentów marksizmu-leninizmu po rozwiązaniu Komunistycznej Partii Pol-ski – w ostatnich miesiącach istnienia niepodległej Rzeczypospoli-tej, okresie II wojny światowej oraz w latach powojennych – w dobie przejmowania przez komunistów władzy na ziemiach polskich po likwidacji okupacji niemieckiej, okresie funkcjonowania Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w epoce stalinowskiej i postalinowskiej, a nawet w pierwszych latach Trzeciej Rzeczypospolitej.Scharakteryzowaną powyżej konstrukcję książki należy ocenić jako zasadniczo logiczną i zbudowaną zgodnie z zasadą narracji chronologicznej. Wyjątkiem – raczej potwierdzającym regułę – jest rozdział szósty, który ma charakter wybitnie problemowy, naru-szając regułę konstrukcyjną, przyjętą przez M. Jurka. Tym nie-mniej trzeba podkreślić, że możliwy był również inny wariant budowy pracy – na podstawie konsekwentnie zastosowanej zasady problemowej. Wedle takiego pomysłu kolejne rozdziały monografii – z wyjątkiem pierwszego i ostatniego, dotyczących odpowiednio genezy KPP w Polsce międzywojennej (ze szczególnym uwzględ-nieniem województwa poznańskiego) oraz losów wielkopolskich Recenzje338komunistów po rozwiązaniu partii – mogłyby odnosić się kolej-no do: charakterystyki zbiorowej środowiska poznańskiej KPP w II Rzeczypospolitej (liczebności, pochodzenia społecznego i naro-dowościowego, aktywności zawodowej i politycznej, miejsca i roli poszczególnych działaczy w środowisku i strukturach komu-nistycznych), dziejów organizacyjnych KPP w międzywojennej Wielkopolsce, jawnych i legalnych ekspozytur komunistycznych, działalności poznańskiego środowiska komunistycznego (m.in. ini-cjatyw wydawniczych i kolportażowych oraz organizacji i przebie-gu demonstracji i strajków), wreszcie – walki państwa polskiego z przejawami aktywności środowiska komunistycznego nad War-tą (aresztowań, procesów, zasądzonych kar, czy szeroko pojętych represji za działalność komunistyczną).Na marginesie wypada zauważyć, że wśród tych problemo-wo uporządkowanych rozdziałów mógłby znaleźć się i taki, który byłby poświęcony stosunkowi do komunistów innych podmiotów życia politycznego i społecznego II Rzeczypospolitej (partii, stron-nictw, stowarzyszeń społecznych, przedstawicielstw poszczegól-nych wspólnot narodowościowych). Nieocenionym źródłem wiedzy w tym zakresie byłaby przede wszystkim prasa polityczno-infor-macyjna, reprezentatywna dla poszczególnych nurtów życia poli-tycznego i społecznego w Polsce międzywojennej. Przyjęcie takiej formuły konstrukcji książki z pewnością utrudniłoby Autoro- wi proces budowania narracji. Ułatwiając wykorzystanie pracy przez profesjonalnego, wnikliwego, nastawionego na poszukiwa-nie konkretnych danych dziejopisa, z pewnością uczyniłoby jednak lekturę monografii zdecydowanie „mniej strawną” dla Czytelni-ka, który z racji swoich zainteresowań, wiedziony też nieco egzo-tyczną tematyką rozprawy (w kontekście wątków tematycznych, królujących wśród współczesnych polskich historyków), chciałby poszerzyć swą wiedzę o losach polskich komunistów i dziejach ich organizacji w epoce „Pięknej Dwudziestoletniej”.Wartym odnotowania, bo bardzo trafnym pomysłem było wzbo-gacenie opowieści o bogaty materiał ikonograficzny. Składają się na niego m.in. pracowicie pozyskane i zgromadzone przez Autora fotografie (w tym również grupowe) wielkopolskich komunistów.Godna uznania jest bardzo bogata bibliografia zgromadzona przez Autora dzięki benedyktyńskiej pracy nad kwerendami. Skła-dają się na nią: źródła archiwalne (liczne akta i zespoły z Archiwum Recenzje 339Akt Nowych w Warszawie, Archiwum Państwowego w Poznaniu, Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Poznaniu i Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie), kilkanaście tytułów prasowych z epoki, bardzo liczne źródła drukowane (zbiory doku-mentów, wspomnienia, dzienniki, pamiętniki, relacje) oraz blisko 20 opracowań naukowych (zwartych druków, artykułów w facho-wych periodykach, rozdziałów w monografiach wieloautorskich).W odniesieniu do samych treści przedstawionych przez M. Jur-ka w zaprezentowanej pracy wypada zasygnalizować odnotowane mankamenty. Należy do nich m.in.: brak prezentacji szerszego tła społeczno-gospodarczego, mającego wszak bezsprzecznie wpływ na relatywne zwiększenie politycznego znaczenia i osiągane orga-nizacyjne czy propagandowe sukcesy komunistów w Wielkopol-sce (ale przecież również w całej Rzeczypospolitej, a także w skali Europy, a nawet świata) w pierwszej połowie lat trzydziestych. Jego dominantą był wybuch i rozszerzanie się Wielkiej Depresji oraz pogłębianie się związanych z nią bolesnych konsekwencji spo-łecznych (katastrofalny wzrost bezrobocia i pauperyzacja szero-kich kręgów społeczeństwa, skutkujące ich gwałtowną, polityczną radykalizacją). Kolejnym brakiem monografii, dającym się odczuć podczas lektury, jest zaniechanie przez Autora dostatecznie wnikli-wej analizy zasygnalizowanego zaledwie przez M. Jurka stosunku do komunistów (zwłaszcza w lokalnym, wielkopolskim kontekście) innych podmiotów życia politycznego i społecznego: partii i stron-nictw politycznych, czy np. przedstawicielstw społeczności narodo-wościowych. A przecież pomocą w uzyskaniu podobnych informacji służyć mogła prasa i druki ulotne, oficjalne dokumenty wytworzo-ne przez Policję Państwową oraz administrację terenową, wresz- cie – literatura o charakterze wspomnieniowym, pamiętnikarskim – znana Autorowi i pieczołowicie zebrana przez niego w bibliografii.Z kolei argumentem na rzecz wysokiej oceny recenzowanej książki jest rozdział poświęcony bardzo interesująco przedstawionej zbioro-wej charakterystyce środowiska komunistycznego w województwie poznańskim w okresie międzywojennym oraz losom komunistów znad Warty po rozwiązaniu KPP – także w latach II wojny światowej i okupacji niemieckiej oraz w okresie Polsce Ludowej, jak również po przełomie 1989 r. Podobnie na pozytywną opinię zasługują frag-menty, w których Autor pochyla się nad często dramatycznymi, a będącymi pokłosiem zaangażowania w zwalczanie komunizmu, Recenzje340losami międzywojennych stróżów prawa – policjantów, wywiadow-ców czy prokuratorów, którzy stawali się ofiarami prześladowań w stalinowskiej Polsce.Atutem monografii jest zaprezentowana w niej narracja, w której M. Jurek, wykazując się nie tylko rzetelnością badacza, lecz tak-że talentem pisarza historycznego, harmonijnie łączy interesująco przedstawianą faktografię z własnymi ocenami – osądem historyka, krytycznie analizującego źródła i literaturę przedmiotu – jak rów-nież z cytatami, stanowiącymi ilustrację, a zarazem wzmocnienie autorskiej argumentacji.Podsumowując, książka M. Jurka jest pozycją bardzo intere-sującą i wartościową, łączy zalety logicznej konstrukcji; bogatej bibliografii, stanowiącej podstawę ciekawego wykładu; wreszcie – zajmującej, sprawnie poprowadzonej historycznej opowieści. Wy- pada ją polecić zarówno zawodowym historykom, jak i amatorom--pasjonatom Klio – i tym zainteresowanym dziejami środowiska komunistycznego na ziemiach polskich, i tym, dla których przed-miotem badań i zainteresowania jest historia polityczna międzywo-jennej Polski.Przemysław waingertnerUniwersytet łódzki / University of Lodzhttps://orcid.org/0000-0001-8127-5820notka o aUtorze:Prof. dr hab. Przemysław Waingertner – kierownik Katedry Historii Polski Naj-nowszej w Instytucie Historii, na Wydziale Filozoficzno-Historycznym Uniwer-sytetu Łódzkiego, kierownik Interdyscyplinarnych Humanistycznych Studiów Doktoranckich UŁ, wiceprezes Okręgu Łódzkiego Polskiego Towarzystwa Histo-rycznego, przewodniczący Komitetu Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Łodzi.Zainteresowania naukowe: polska myśl polityczna i czyn zbrojny w XX w., dzieje II Rzeczypospolitej, historia Łodzi i regionu w XX w.przemyslaw.waingertner@uni.lodz.pl; wajn@op.pl

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/42336/1/335-340_Waingertner.pdf

Marcin Jurek, „W polskiej Wandei”. Komunistyczna Partia Polski w województwie poznańskim w czasach II Rzeczypospolitej, Instytut Pamięci Narodowej, Poznań–Warszawa 2021, ss. 440.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Marcin Jurek, „W polskiej Wandei”. Komunistyczna Partia Polski w województwie poznańskim w czasach II Rzeczypospolitej, Instytut Pamięci Narodowej, Poznań–Warszawa 2021, ss. 440.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w