Recenzja książki Agnieszki Borysowskiej "Kultura książki w dawnym Szczecinie (XVII–
–XVIII w.). Studia z pogranicza bibliologii i literaturoznawstwa".64290295Odrodzenie i Reformacja w Polsc

Wójcik, Rafał

Odrodzenie i Reformacja w Polsce

Polish

Repozytorium Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza (AMUR)

Agnieszka Borysowska, Kultura książki w dawnym Szczecinie (XVII– –XVIII w.). Studia z pogranicza bibliologii i literaturoznawstwa, Szczecin 2018, Książnica Pomorska im. Stanisława Staszica, ss. 404

AMUR Adam Mickiewicz University Repository

290 RECENZJE Agnieszka Borysowska, Kultura książki w dawnym Szczecinie (XVII––XVIII w.). Studia z pogranicza bibliologii i literaturoznawstwa, Szcze-cin 2018, Książnica Pomorska im. Stanisława Staszica, ss. 404W 2018 r. nakładem Książnicy Pomorskiej ukazała się monografi a Agnieszki Borysowskiej pt. Kultura książki w dawnym Szczecinie (XVII–XVIII w.). Stu-dia z pogranicza bibliologii i literaturoznawstwa. Pozycja ta z kilku z powo-dów warta jest szczególnej uwagi. Jest to praca istotna dla wielu bada-czy zajmujących się dziejami książki, bibliotek, dawnymi księgozbiorami, a także poezją kunsztowną, drukami okolicznościowymi czy też interesu-jącymi postaciami okresu nowożytnego, które z przyczyn historyczno-poli-tycznych przez dziesiątki lat pozostawały zapomniane lub celowo pomijane na gruncie rodzimej bibliologii i literaturoznawstwa.Autorka jest fi lolożką klasyczną, która, pracując przez dwie dekady w zbio-rach specjalnych Książnicy Pomorskiej, zdobyła ogromne doświadczenie, na co dzień obcując z badanym materiałem. Te dwa szczegóły – wykształcenie fi lologa klasycznego oraz doświadczenie bibliotekarza ze zbiorów specjalnych – są istotne, ponieważ odzwierciedlają zainteresowania Badaczki. Książka sta-nowi podsumowanie wieloletnich badań Autorki, która opublikowała kilka-naście artykułów poświęconych dziejom kultury książki w Szczecinie, księgo-zbiorów zachodniopomorskich oraz drukarstwa szczecińskiego. Na uznanie zasługuje trafny wybór obszarów badawczych omówionych w monografi i.W recenzowanej książce Autorka porusza się po terytorium słabo rozpo-znanym i w tym sensie jest to pozycja pionierska. Banalnym, acz prawdzi-wym, jest stwierdzenie, że dorobek piśmienniczy tzw. Ziem Odzyskanych pozostawał na marginesie zainteresowań literaturoznawców i bibliologów przez cały okres PRL. Traktowano go po macoszemu, a dotychczasowa lite-ratura miała charakter przede wszystkim przyczynkarski i pozostaje rozpro-szona w tomach zbiorowych i czasopismach specjalistycznych, nie oddając złożoności problemu ani go nie wyczerpując. Pomeranica, podobnie jak Sile-siaca, musiały wiele lat czekać na zainteresowanie ze strony polskich bada-czy, pozostając niejako w zawieszeniu między kulturą polską a niemiecką. Zainteresowaniu nimi nie sprzyjał klimat polityczny okresu powojennego, a naturalną koleją rzeczy w pierwszym rzędzie zajmowano się piśmiennic-twem, utworami, wydawcami czy w ogóle kulturą literacką i piśmienni-czą powstałą na terenach bezspornie polskich. Dopiero przełom 1989  r. i przeobrażenie stosunków politycznych między Polską a Niemcami zmie-niły nastawienie badaczy i umożliwiły rozpoznania problematyki Pomorza Zachodniego w zakresie badań nad dawną książką. Za cenne należy uznać próby opisu zagadnienia z dwóch perspektyw. Z jednej strony Autorka bada krąg osób, które były wytwórcami książek – zarówno w sensie autorstwa, jak i pod kątem produkcji wydawniczej, z dru-giej zaś bierze pod badawczą lupę odbiorców, omawiając, rekonstruując  RECENZJE 291i opisując dzieje powstałych wówczas kolekcji, tak instytucjonalnych, jak prywatnych. W moim przekonaniu jest to postępowanie słuszne. Dodajmy, że w obu przypadkach w dużym stopniu również pionierskie w odniesieniu do omawianego obszaru.Recenzowany tom studiów został podzielony na dwie części. Pierw-sza, zatytułowana „W kręgu dzieł, autorów i wydawców”, zawiera cztery rozdziały, których osią wspólną jest problematyka z pozoru marginalnej, a bardzo ważnej w okresie nowożytnym produkcji wydawniczej szczeciń-skich ofi cyn, mianowicie druków okolicznościowych, zawartych w nich przykładów poezji kunsztownej, oraz podręczników do łaciny. W części drugiej, pt.  „Biblioteki i kolekcjonerzy”, Autorka podejmuje badania nad dwoma charakterystycznymi księgozbiorami szczecińskimi: instytucjonalnym – Gimnazjum Akademickiego oraz prywatnym – Andreasa Müllera Greiff en-hagiusa, a w końcowym rozdziale zwraca uwagę na losy szczecińskich kolek-cji, które uległy rozproszeniu po drugiej wojnie światowej.Monografi a rozpoczyna się „Słowem wstępnym”, w którym omówiono literaturę przedmiotu oraz uzasadnienie wyboru tematów badawczych. Roz-dział pierwszy porusza problematykę szczecińskich druków funeralnych. Autorka podjęła się nie tylko rozpoznania kręgu odbiorców (która daje cie-kawy obraz środowiska kulturalnego Szczecina i Pomorza Zachodniego w XVII i XVIII w.), ale również analizy typografi cznej odnalezionych dru-ków, ustalenia szczegółowych danych odnoszących się do liczby wydanych druków funeralnych w poszczególnych ofi cynach, omówienia zachowanych informacji o nakładach czy poddania analizie formy wypowiedzi. Znać tu jej wieloletnie doświadczenie w opracowywaniu starych druków, zwraca ona bowiem uwagę nie tylko na język funeraliów, ale także na elementy typo-grafi czne i grafi czne. Agnieszka Borysowska wzięła do ręki niemal tysiąc zachowanych druków pogrzebowych wydanych w Szczecinie w omawia-nym okresie. Musimy się z nią zgodzić, że tak imponujący materiał źró-dłowy w zupełności wystarcza do przedstawienia wniosków odnoszących się do druków pogrzebowych. W przekonujący sposób ukazuje ona sieć powią-zań pomiędzy szczecińskimi uczniami i profesorami, pastorami a wiernymi, szlachtą i ich klientami. O ile w rozdziale pierwszym Autorka wyciągała wnioski ogólne, omawia-jąc produkcję druków pogrzebowych poszczególnych szczecińskich ofi cyn: Eichornów-Kelnerów, Rhetów, Dubera-Bartholda, Höpfnerów-Eff enbartów, a także środowisk, spośród których wywodziły się osoby tworzące i zama-wiające druki pogrzebowe, o tyle w rozdziale drugim skupiła się na konkret-nym typie poezji, której przykłady odnalazła w okolicznościowych (już nie tylko funeralnych) drukach szczecińskich – poezji kunsztownej XVII w. Jest to jeden z najciekawszych rozdziałów w tomie, Autorka dokonuje bowiem przeglądu wszystkich odnalezionych przez nią typów poezji kunsztownej (jest ich w sumie dwadzieścia, w tym m.in. chronostychy, anagramy, akrostychy, tautogramy, wiersze wizualne – przestrzenno-liniowe, fi guralne, labiryntowe, 292 RECENZJE emblematy i kilkanaście innych, mniej powszechnych, jak carmen cabali-sticum, arythmeticon, carmen quadratum oraz parallelum itd.), w znaczą-cym stopniu uzupełniając naszą wiedzę o tym znaczącym w XVII stuleciu gatunku poetyckim. Dotychczasowe opracowania – Janusza Pelca1, Piotra Rypsona2, Teresy Michałowskiej3 – nie wciągały w obszar badań typografi cz-nej produkcji Pomorza Zachodniego. Agnieszka Borysowska w  znakomitym stylu uzupełnia tę lukę.Za bardzo cenne w omawianej pozycji uważam ukazanie – zarówno dzięki drukom funeralnym, jak i omówieniu poezji kunsztownej – środowiska lite-rackiego Szczecina i Pomorza. Rozdział trzeci, poświęcony Drukarni Książęcej z Barth („Szczecińskie dzieje Drukarni Książęcej z Barth – warsztaty Johanna Dubera i Nikolausa Bartholda”), stanowi ważny przyczynek do dziejów dru-karstwa na Pomorzu, a jednocześnie wpisuje się w tematykę całej monogra-fi i, łącząc część poświęconą drukom ulotnym z interesującym rozdziałem czwartym, poświęconym podręcznikom do łaciny, które były publikowane w siedemnastowiecznym Szczecinie i Stargardzie. Dzięki temu zabiegowi do obrazu środowiska literackiego udało się dodać przedstawienie środowiska pedagogicznego ówczesnego Szczecina. Studium to jest bardzo wartościowe dla zrozumienia, jak i dlaczego określone typy i gatunki (np. poetyckie) funkcjonowały na ówczesnym Pomorzu, a co więcej – Autorka pokazała, że edukacja była w tym okresie przedmiotem żywego zainteresowania nie tylko pedagogów, ale także lokalnych władz i urzędników. Warto tu nadmienić, że interesujący przykład takiego właśnie urzędnika Agnieszka Borysowska uka-zała w osobnej publikacji, poświęconej postaci Paula Friedeborna, burmistrza Szczecina, który pełnił również funkcje rajcy i sekretarza, a ponadto opu-blikował bezcenną dla badaczy ówczesnego Szczecina książeczkę – Descrip-tio urbis Stetinensis4. Przekład dziełka Friedeborna5, również autorstwa tej Badaczki, chyba jako jedyny z serii Biblioteka Dawnej Literatury Popular-nej i Okolicznościowej Wydawnictw Uniwersytetu Warszawskiego docze-kał się w krótkim czasie drugiego wydania, co świadczy o zapotrzebowaniu odbiorców, a także o trafnym doborze przez Autorkę tematów i utworów.Dla badaczy dziejów książki, a szczególnie problematyki prowenien-cji, losów książek, a dzięki temu również kultury czytelniczej dawnych 1  J. Pelc, Obraz – słowo – znak. Studium o emblematach w literaturze staropolskiej, Wrocław 1973; idem, Barok – epoka przeciwieństw, Warszawa 1993. 2  P. Rypson, Obraz słowa. Historia poezji wizualnej, Warszawa 1989; idem, Pira-midy, słońca, labirynty. Poezja wizualna w Polsce od XVI do XVIII w., Warszawa 2002. 3  T. Michałowska, Poezja „kunsztowna” (poesis artifi ciosa), w: Słownik literatury staropolskiej, red. T. Michałowska, Wrocław 2002, s. 718–723. 4  A. Borysowska, Descriptio urbis Stetinensis Paula Friedeborna jako przykład  XVII-wiecznego wydawnictwa promującego miasto, w: Bibliologia polityczna, red. D. Kuźmina, Warszawa 2011, s. 75–83. 5  P. Friedeborn, Opis miasta Szczecina, oprac. i tł. A. Borysowska, Warszawa 2016. RECENZJE 293wieków, cenne są wszystkie trzy rozdziały części drugiej omawianej mono-grafi i. Autorka pochyliła się nad zbiorami biblioteki szczecińskiego Gimna-zjum Akademickiego oraz nad księgozbiorem prywatnym Andreasa  Müllera  Greiff enhagiusa, interesującej postaci siedemnastowiecznego Szczecina, wreszcie ukazała, jakiemu rozproszeniu uległy szczecińskie biblioteki, szcze-gólnie po drugiej wojnie światowej. Ta część pracy wpisuje się bardzo wyraź-nie w coraz mocniej akcentowane działania bibliotek naukowych w Polsce na polu badań nad proweniencjami (zob. np. publikacje Proweniencyjnej Grupy Roboczej zainicjowane przez wrocławskie środowisko, skupiające bibliotekarzy zajmujących się starymi drukami ze wszystkich niemal najważ-niejszych polskich bibliotek naukowych)6.Refl eksje zawarte w rozdziale pt. „Zbiory biblioteki szczecińskiego Gim-nazjum Akademickiego w XVIII w. w świetle zachowanych źródeł” Autorka snuje na podstawie analizy źródeł archiwalnych pozostałych po szczecińskim bibliotekarzu i archiwiście z XVIII w., Davidzie Friedrichu Ebercie (1740––1789). To obszerne studium charakteryzuje ówczesny stan księgozbioru gimnazjalnego, porównując również tę bibliotekę z gimnazjalną książnicą z Gdańska. Szczeciński księgozbiór, jak pisze Agnieszka Borysowska, nigdy nie nabrał takiego rozmachu, jak ten gdański – świadczy o tym choćby liczba notowanych książek z obu placówek w omawianym okresie – księgozbiór gdański liczył około 12 tys. woluminów, podczas gdy szczeciński zaledwie 2 tys. Przyczyny takiego stanu rzeczy Autorka upatruje, słusznie, w fakcie, że w połowie XVII w. Szczecin utracił rangę stolicy samodzielnego księstwa, stając się miastem na rubieży. Nie zmienia to jednak faktu, że nadal jest on niezwykle interesujący, szczególnie dla wszystkich zajmujących się dzie-jami Pomorza, a przede wszystkim – historyków książki i kultury książki. W tym kontekście uwagi i ustalenia Badaczki poczynione na podstawie źró-deł pozostawionych przez Eberta są ważne dla historyków książki i drukar-stwa. Autorka omawia zbiory biblioteczne i rzuca światło na metodykę pracy szczecińskiego bibliotekarza z XVIII stulecia. Spośród trzech wielkich dona-cji, które złożyły się na szczeciński księgozbiór (Andreasa Müllera Greiff en-hagiusa, Marcusa Detleva Friesego oraz Matthäusa Liebeherra), niewątpli-wie najciekawszy jest ten pozostawiony przez Müllera. Jemu zresztą Autorka poświęciła osobny rozdział. O ile postać siedemnastowiecznego orientalisty, Pomorzanina z Gryfi na, była dość dobrze opisana, o tyle jego księgozbiór nie doczekał się dotychczas szczegółowego omówienia. Recenzowana praca wypełnia zatem kolejną lukę, choć ten rozdział powinniśmy traktować jako rekonesans badawczy, książki ze zbiorów Müllera z pewnością znajdują się bowiem również w innych polskich (a zapewne także zagranicznych) biblio-tekach, np. w Bibliotece Uniwersyteckiej w Poznaniu. Autorka, która prze-badała tylko te pozostałe w Szczecinie, zdaje sobie z tego sprawę, a także słusznie zauważa (s.  336), że jeszcze wiele lat będziemy musieli czekać na 6  https://ossolineum.pl/index.php/proweniencyjna-grupa-robocza/ (30 VIII 2020).294 RECENZJE całościowe opracowanie rozproszonego księgozbioru siedemnastowiecznego orientalisty. Żadna z bibliotek naukowych (nie tylko polskich) nie prze-prowadziła bowiem dotąd kompleksowych badań proweniencyjnych swo-ich kolekcji, co Autorka zasadnie i słusznie tłumaczy brakiem odpowiednio wykwalifi kowanej kadry w powojennym okresie funkcjonowania bibliotek, faktem, że te czasochłonne badania musiały zejść na dalszy plan w zderze-niu z innymi pilnymi zadaniami bibliotekarzy (przez dziesiątki lat po woj-nie na samo opracowanie czekały tysiące książek z m.in. tzw. księgozbio-rów zabezpieczonych, a do takich należy zaliczyć kolekcje przejęte przez Polaków w Szczecinie po drugiej wojnie światowej). Autorka zwraca także uwagę na fakt, że nawet jeśli badania proweniencyjne były podejmowane, to w pierwszej kolejności zajmowano się polonikami w układzie chronolo-gicznym. Woluminy z księgozbioru Greiff enhagiusa, jako druki obce i nale-żące do osoby z niemieckiego kręgu kulturowego, nie należały do kategorii książek, którymi należało się zająć najpierw. Uwagi zawarte na końcu tego rozdziału sugerują, że Autorka ma w planach zajęcie się spuścizną Müllera w przyszłości. Pozostaje mieć nadzieję, że tak się stanie.Rozdział ostatni – „Rozproszone dziedzictwo piśmiennicze stolicy księ-stwa szczecińskiego” – porusza problematykę przemieszczania się i rozprasza-nia szczecińskich kolekcji historycznych. Jako najważniejsze kolekcje Autorka wyszczególnia książki z biblioteki książęcej, bibliotekę Pedagogium Książę-cego (późniejsza biblioteka Gimnazjum), a także ze Zbiorczej Biblioteki Kościelnej w Szczecinie (Gesamt-Kirchen-Bibliothek von St. Jacobi-Stet-tin), które trafi ły następnie w 1908 r. do Biblioteki Miejskiej (Stadtbiblio-thek), by po drugiej wojnie światowej ulec rozproszeniu. Właśnie owemu zabezpieczaniu, a tym samym rozpraszaniu zbiorów poświęcony jest w dużej części ten rozdział. Jest to lektura obowiązkowa dla każdego, kto zajmuje się dziejami historycznych kolekcji w powojennej Polsce oraz na terenach tzw. Ziem Odzyskanych7. Warto także z niepokojem odnotować pewien drobny szczegół z tytułu omawianej monografi i. Agnieszka Borysowska określiła swoją książkę jako „studia z pogranicza bibliologii i literaturoznawstwa”. Wiele wskazuje na to, że w najbliższych latach takich prac autorów łączących kompetencje fi lolo-gów i bibliologów nie będzie się ukazywać wiele, a jeśli nawet będą się poja-wiać, to ważne badania z zakresu bibliologii (dziejów księgozbiorów, dru-karstwa, instytucjonalnych i prywatnych kolekcji, badania proweniencyjne, tegumentologiczne, typografi czne) będą traktowane marginalnie, zważyw-szy na to, że po ostatniej reformie szkolnictwa wyższego bibliotekoznaw-stwo właściwie zniknęło z wykazu dyscyplin naukowych, a ściślej mówiąc – dostrzeżono jedynie tę część bibliotekoznawstwa, która powiązana jest 7  Podobnie jak znakomita monografi a: R. Nowicki, Działalność Aleksandra Birken-majera na rzecz ochrony zbiorów bibliotecznych: ziemie zachodniej i północnej Polski w latach 1945–1947, Poznań 2006. RECENZJE 295z informacją naukową, bazami danych, nauką o komunikacji. Oznacza to atrofi ę tak specjalistycznych badań jak studia nad zasobami typografi cznymi oraz dziejami drukarń, ruchem wydawniczym czy też dziejami historycznych księgozbiorów. Na szczęście Autorka opublikowała swoją książkę w chwili, gdy przymiotnik „bibliologiczny” miał jeszcze swoją wagę.W przypadku prac pionierskich, a taka właśnie jest monografi a Agnieszki Borysowskiej, zawsze podczas lektury odczuwa się pewien niedosyt. Zabrakło np. nieco głębszego przedstawienia kontekstu historycznego, politycznego, kulturowego Szczecina czasów nowożytnych. Z drugiej strony, wydaje się to zrozumiałe, gdyż treściwe wypełnienie tej powinności wymagałoby chyba osobnego tomu. Podczas lektury drażniła mnie także ciągła numeracja przy-pisów, co pod koniec książki skutkowało przypisami o numerach oscylują-cych wokół tysiąca. Ten drobny błąd należy chyba jednak położyć na karb redakcji. Warto też nadmienić, że tom jest bogato ilustrowany czarno-bia-łymi fotografi ami, co w przypadku wielu poruszanych przez Autorkę proble-mów ma duże znaczenie – czytelnik może się zapoznać z reprodukcjami ory-ginałów zawierających poezję kunsztowną i archiwaliów, w tym przypadku niezwykle interesujące dla badaczy dawnych bibliotek są ilustracje przedsta-wiające schemat biblioteki gimnazjalnej w kaplicy Mariackiej oraz rozmiesz-czenie zbiorów w 26 szafach (s. 254–255).W ostatnim rozdziale monografi i (s.  365) Autorka pisze: „Zachowane księgozbiory i archiwalia są ważnym świadectwem życia umysłowego daw-nych szczecinian. Za sprawą zawieruchy dziejowej w XX w. głównymi spad-kobiercami tego materialnego dziedzictwa kulturowego stali się Polacy, a w tym współcześni mieszkańcy Szczecina. Musimy pamiętać, że dokładne poznanie tej spuścizny jest kluczem do zrozumienia przeszłości tego mia-sta i poznania jego historii, która nie rozpoczęła się przecież w 1945 r.” Na polu badań literaturoznawczo-bibliologicznych książka Agnieszki Borysow-skiej wypełnia to ambitne zadanie z nawiązką. Rafał WójcikUniwersytet im. Adama MickiewiczaPoznań

https://repozytorium.amu.edu.pl/bitstream/10593/26687/1/07_24_Rec-Wojcik.pdf

Agnieszka Borysowska, Kultura książki w dawnym Szczecinie (XVII– –XVIII w.). Studia z pogranicza bibliologii i literaturoznawstwa, Szczecin 2018, Książnica Pomorska im. Stanisława Staszica, ss. 404

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza (AMUR)

AMUR Adam Mickiewicz University Repository