Nabywaniec, Stanisław

Polish

Analecta Cracoviensia

Jaroslav Coranić, Z dejin gréckokatolíckej Cirkvi na Slovensku, České Budejovice 2014, ss. 526Stanisław NabywaniecInstytut HistoriiUniwersytet RzeszowskiNa słowackim rynku historiograficznym ukazała się bardzo inte-resująca publikacja autorstwa dr. Jarosława Coranicia, pracownika naukowego Wydziału Teologii Greckokatolickiej i kierownika Katedry Nauk Historycznych na tymże wydziale Uniwersytetu Preszowskiego w Preszowie. Publikacja poświęcona jest dziejom Cerkwi greckokatolickiej na Słowacji od czasów przedunijnych – tytułem wprowadzenia w problematykę – aż do czasów współ-czesnych. Monografia ukazała się jako efekt końcowy między-narodowego projektu badawczego realizowanego przez Wydział Teologii Greckokatolickiej na Uniwersytecie Preszowskim oraz Centrum Historii i Historii Teologii Kościoła na Wydziale Teolo-gicznym w Czeskich Budziejowicach. Publikacja została wydana przez Stowarzyszenie św. Jana Nepomucena diecezji w Czeskich Budziejowicach we współpracy z Wydziałem Historii Środko-woeuropejskiej Teologii na Uniwersytecie Czech Południowych w Czeskich Budziejowicach.Publikacja, poprzedzona wieloletnią kwerendą i pracą redak-cyjną, ukazała się w przededniu dwusetnej rocznicy utworzenia greckokatolickiego biskupstwa preszowskiego.Monografia składa się z dziesięciu rozdziałów. Pierwszy roz-dział ukazuje dzieje kościelne na terenie dzisiejszej Słowacji od czasów Państwa Wielkomorawskiego aż do utworzenia diecezji mukaczewskiej. Autor zatem omówił tu okres wielkomorawski, ukazując cyrylo-metodiańskie chrześcijaństwo od końca IX w. do momentu kolonizacji wołoskiej. Przedział czasowy od powstania Textus et Studia nr 1(1) 2015, s. 131–136doi:10.19265/TES.2015.011131www.czasopisma.upjp2.edu.pl/textusetstudia132  Stanisław Nabywanieceparchii mukaczewskiej do powstania diecezji preszowskiej Cora-nić omawia w drugim rozdziale, zatytułowanym Biskupstwo mu-kaczewskie. Autor najpierw ukazał przebieg kolonizacji wołoskiej, a następnie dzieje eparchii mukaczewskiej do chwili zawarcia unii użhorodzkiej w 1646 r. Również samej unii użhorodzkiej, podpisanej 24 kwietnia 1646 r., poświęcił on osobny podrozdział. Omawiając okres od zawarcia unii do momentu powstania epar-chii preszowskiej, Coranić zaprezentował kolejne etapy dziejów diecezji mukaczewskiej w latach 1646–1818.Drugi rozdział poświęcił pierwszemu etapowi historii eparchii preszowskiej (1818–1876). Omówił tu koszycki wikariat, funkcjo-nujący w ramach eparchii mukaczewskiej, i przedstawił proces podziału mukaczewskiego biskupstwa oraz proces wydzielenia nowej, preszowskiej eparchii. Rozdział ten zakończył zaprezen-towaniem pontyfikatów biskupa Gregora Tarkovicia (1816–1841) i biskupa Józefa Gaganca (1843–1875), kierujących diecezją pre-szowską. W następnym rozdziale Coranić ukazał pontyfikaty ko-lejnych eparchów preszowskich pod rządami austro-węgierskiej monarchii do 1918 r. Okresowi czechosłowackiemu (1918–1939) autor poświęcił piąty rozdział, w którym omówił przypadające na ten czas kolejne trzy pontyfikaty greckokatolickich biskupów preszowskich. Coranić bardziej problemowo przedstawił dzieje Cerkwi grec-kokatolickiej na Słowacji, po oddzieleniu się jej od Czech i utwo-rzeniu państwa, na którego czele stanął jako prezydent ks. Józef Tiso. Autor zajął się tu zatem pozycją Cerkwi greckokatolickiej na Słowacji w latach 1939–1945, jej podejściem do kwestii poli-tycznych, narodowych i osobno do kwestii żydowskiej. Omówił również organizację terytorialno-administracyjną Cerkwi grec-kokatolickiej na Słowacji w latach 1938–1945. Analizując krótki okres wolności tejże Cerkwi w pierwszych latach powojennych (1945–1950), ukazał ją na tle sytuacji społeczno-religijnej w Cze-chosłowacji w tym samym czasie.Najboleśniejszy okres w dziejach słowackiego Kościoła grecko-katolickiego w latach 1950–1968 Coranić omówił w rozdziale ósmym. Najpierw przedstawił losy biskupa Pawła Piotra Gojdicia OSBM w dziesięcioleciu 1950–1960, następnie ukazał los biskupa Wasyla Норki od 1950 r. do praskiej wiosny w 1968 r. Zarysował również obraz duchowieństwa greckokatolickiego i alumnów se-minarium duchownego w latach 1950–1968. W następnej kolejno-ści przeszedł do prezentacji świeckich grekokatolików, położenia Cerkwi w latach wzmożonego terroru oraz próby jej legalizacji. W dziewiątym rozdziale autor ukazał Cerkiew greckokatolic-ką w czasie reglamentowanej wolności, od praskiej wiosny do jedwabnej rewolucji. Na okres ten przypadły oficjalne zalegali-zowanie Cerkwi greckokatolickiej w Czechosłowacji oraz rządy w diecezji preszowskiej administratora apostolskiego Jana Hirki (1968–1989).Ostatni okres dziejów Cerkwi greckokatolickiej, od 1989 r. do chwili obecnej, ukazał autor w dziesiątym rozdziale. Pomi-nąwszy dwa pierwsze lata, etap ten realizuje się na niepodległej Słowacji, do 2002 r. pod przewodnictwem biskupa Jana Hirki. Coranić zaprezentował podział terytorialno-administracyjny greckokatolickiego biskupstwa preszowskiego w latach 1990–2002, rozliczenia prawne w zakresie majątku pomiędzy Cerkwią greckokatolicką a prawosławną w latach 1990–2000. Przedstawił również posługę biskupią ks. dr. Jana Babjaka SJ, najpierw jako biskupa (2003–2008), a następnie jako arcybiskupa i metropolity preszowskiego. Autor omówił także przekształcenie biskupstwa preszowskiego w arcybiskupstwo i powstanie metropolii, w której skład oprócz archidiecezji preszowskiej weszły eparchie koszycka i bratysławska greckokatolicka. Na koniec ukazał wzrost liczby wiernych greckokatolickich na Słowacji na przykładzie danych z lat 1991, 2001 i 2011.Cerkiew greckokatolicka – jak pisze Coranić – prezentuje wschodni model chrześcijaństwa, ale jednocześnie stanowi orga-niczną część Kościoła katolickiego, Kościoła powszechnego. Róż-nica w odniesieniu do Kościoła rzymskokatolickiego nie dotyczy istoty wiary – eklezjologia i dogmaty są identyczne, tylko formy obrzędów i dyscypliny kościelnej są właściwe tradycji oriental-nej – greckobizantyjskiej. Jest więc Cerkiew greckokatolicka na Słowacji Kościołem wschodnim, ale jednocześnie i Kościołem zachodnim, w takim samym znaczeniu, w jakim Kościół rzym-skokatolicki jest nosicielem tradycji św. św. Cyryla i Metodego. Cerkiew greckokatolicka pielęgnuje starą teologiczną, liturgicz-ną i ascetyczną tradycję, obrzędy, oryginalność i mentalność Jaroslav Coranić, Z dejin gréckokatolíckej Cirkvi na Slovensku…  133134  Stanisław Nabywaniecwschodnią  – bizantyjską, ale posiada związki z Zachodem, Rzymem i przynależy do nich. Zanurzona jest we wschodnim modelu, podobnym do prawosławnego, ale jest zjednoczona z Rzymem. Jest bipolarna, a jednocześnie ma własną wschodnią tożsamość – zachowała dziedzictwo orientalnej tradycji, które nie są już obecne w Kościele zachodnim. Stanowi to oczywisty dowód, że jest możliwe utrzymanie własnej specyfiki bez ze-rwania jedności z Rzymem. Cerkiew greckokatolicka uobecnia starożytne tradycje apostolskie oraz praktyki Wschodu i Zacho-du, tworząc w ten sposób chrześcijańską symbiozę, nawiązując tym samym do świętych Cyryla i Metodego, przynależących i do Bizancjum, i do Rzymu.Współcześnie obszarem Cerkwi greckokatolickiej – wywo-dzącej się od unii użhorodzkiej – jest wschodnia Słowacja, z Pre-szowem, będącym siedzibą arcybiskupstwa i metropolii, której podlegają dwie sufraganie w Koszycach i Bratysławie. Cerkiew greckokatolicka jest obecnie na Słowacji trzecim co do wielkości Kościołem. Wielu grekokatolików słowackich w przeszłości wy-emigrowało z kraju, a ich potomkowie kultywują tradycję ojców w Stanach Zjednoczonych, w Kanadzie i w byłej Jugosławii.Coranić w swojej książce zajął się też problemem terminolo-gicznym. Zwrócił uwagę, że określenie „Cerkiew greckokatolicka” weszło w użycie po roku 1773, po synodzie biskupów węgierskich – Słowacja była wówczas częścią Węgier – w Wiedniu, kiedy szuka-no właściwej nazwy dla katolików o tradycji greckobizantyjskiej. Użyto wtedy sformułowania graeci ritus catholici, od którego pochodne są słowa „grekokatolicy”, „Cerkiew greckokatolicka”. Autor postawił pytanie, czy jest to prawidłowe określenie, czy też może być ono kwestionowane. Wskazał również, że w przeszło-ści, kiedy grekokatolicy słowaccy emigrowali za granicę, termin „grekokatolicy” był przyczyną wielu nieporozumień. Jakkolwiek Coranić określenie to uważa za niewłaściwe, podkreśla, że na Słowacji ma ono swe uzasadnienie historyczne i nadal jest po-wszechnie stosowane. Autor poruszył również kwestię używania innych nazw, jak „Cerkiew rusińska”, „Słowacy obrządku bizan-tyjskiego”, „Węgrzy rytu bizantyjskiego” itp., terminy te jednak odnoszą się raczej do państwa, na którego terenie Cerkiew się znajduje, a nie do jej wyznawców.W tym miejscu czytelnikowi polskiemu warto przypomnieć, że słowacka Cerkiew greckokatolicka nie jest historycznie i admi-nistracyjnie tożsama z Cerkwią greckokatolicką w Polsce, zwaną dzisiaj u nas również bizantyjsko-ukraińską. W Polsce Cerkiew ta powstała w wyniku unii zawartej z Rzymem w Brześciu w 1596 r. Na Słowacji mamy do czynienia z unią użhorodzką z 1646 r. Nawet w okresie zaborów Cerkiew słowacka nie była podporządkowana galicyjskiej hierarchii greckokatolickiej – takim pomysłom bisku-pa lwowskiego Leona Szeptyckiego i zamierzeniom cesarzowej Marii Teresy przeciwstawili się nie tylko grekokatolicy słowaccy, lecz także i siedmiogrodzcy – ale hierarchii łacińskiej na Wę-grzech. Niestety były i są nadal podejmowane próby zacierania odrębności obu tych Cerkwi unickich przez środowiska ukraiń-skie. Cerkiew na Słowacji zdołała jednak zachować swą odręb-ność, co widoczne jest również w stosowaniu języka słowackiego w liturgii oraz we wprowadzeniu kalendarza gregoriańskiego, w praktyce oznacza to, że święta Bożego Narodzenia obchodzone są na Słowacji w jednym terminie wraz z Kościołem łacińskim.Monografia Coranicia jest pierwszym całościowym ujęciem dziejów Cerkwi greckokatolickiej powstałej w wyniku unii ko-ścielnej zawartej w 1646 r. w Użhorodzie, w granicach dzisiejszej Słowacji. Wprawdzie autor nie uwzględnił całości obszaru objęte-go strukturami tej Cerkwi i zamieszkałego przez jej wyznawców, gdyż od 1818 r. zajął się wyłącznie (archi)diecezją preszowską, niemniej jednak zważywszy, iż większość tego terenu znajduje się dzisiaj w granicach niepodległej Słowacji, należy z uznaniem odnieść się do monumentalnego dzieła Coranicia.Rangę naukową monografii podnosi jej mocne osadzenie na źródłowym fundamencie. Autor przeprowadził bowiem dogłębną kwerendę archiwalną w licznych archiwach słowackich i czeskich oraz w archiwum rzymskim Sekretariatu Stanu. Najowocniejsza okazała się kwerenda w archiwum greckokatolickiego biskupstwa w Preszowie. Pozostałe archiwa, w których autor przeprowadził badania, to: archiwum im. Michala Lacka, archiwum słowiań-skie w Bratysławie, państwowe archiwa w Preszowie, Koszycach i Bratysławie, archidiecezjalne archiwum w Trnavie, archiwum wydziałowe Wydziału Teologii Greckokatolickiej w Preszo-wie, historyczne archiwum Sekretariatu Stanu oraz państwowe Jaroslav Coranić, Z dejin gréckokatolíckej Cirkvi na Slovensku…  135archiwum w Pradze. Archiwa te niewątpliwie dostarczyły Co-raniciowi wystarczającej ilości materiału źródłowego, by stwo-rzyć solidną monografię, tym bardziej że informacje archiwalne uzupełnił on źródłami drukowanymi i bardzo szeroką paletą literatury przedmiotu, a częściowo także zasobami netograficz-nymi. Mimo wszystko jednak rodzi się pytanie, dlaczego nie wykorzystał zasobów z Allge meines Verwaltungsarchiv w Wied-niu, archiwów kościelnych na Węgrzech, Archiwum Propagandy Wiary w Rzymie – Kongregacji Propagandy Wiary podlegały wszystkie Kościoły orientalne, katolickie do 1917 r., natomiast Kongregacji Kościołów Wschodnich w Rzymie podlegają od 1917 r. Kościoły unickie. Zapewne znajdujące się w tych archiwach źró-dła ubogaciłyby merytorycznie tę publikację. W wykorzystanej przez autora, bogatej przecież, literaturze przedmiotu zabrakło monumentalnego, liczącego już ok. 130 lat dzieła greckokatolic-kiego biskupa i historyka Kościoła Juliana Pełesza Geschichte der Union der ruthenischen Kirche mit Rom von ältesten Zeiten bis auf die Gegenwart (Bd. 2, Wien 1881), a także publikacji znane-go historyka i ekumenisty, znawcy dziejów Kościołów unickich w Europie Środkowej i Wschodniej, Ernsta Christopha Suttnera. Redaktorskim niedostatkiem omawianej monografii jest brak indeksu miejscowości.Prezentowana monografia jest cenną publikacją naukową. Byłoby dobrze, gdyby została przełożona na język polski. Para-doksalnie bowiem wiedza na temat dziejów kościelnych naszego bliskiego sąsiada, jakim jest Słowacja, jest bardzo znikoma.Od redakcjiW środowisku historyków związanych z Uniwersytetem Papieskim Jana Pawła II w Kra-kowie pojawiła się inicjatywa powołania międzynarodowego pisma promującego histo-rię, a zwłaszcza dzieje Kościoła katolickiego w krajach Europy Środkowej i Wschodniej. Dotychczas w żadnym polskim uniwersytecie oraz instytucie badawczym nie wydaje się podobnego naukowego czasopisma.Ważną przesłanką do powołania takiego pisma jest zamysł twórcy uczelni św. Jana Pawła II, który w akcie erygującym wydział historyczny wyraził życzenie, by zwią-zani z nim pracownicy naukowi zajmowali się dziejami Kościoła, „ze szczególnym uwzględnieniem dziejów chrześcijaństwa w krajach Europy Środkowej i Wschod-niej”. W zamyśle redakcji czasopismo ma być wydawane cztery razy w roku w wersji elektronicznej i papierowej (pierwotna wersja wydawnicza – wersja elektroniczna). Przyjęto następujące zasady wydawnicze:1. Publikuje się artykuły i edycje tekstów źródłowych: (a) dotyczące historii i dziejów Kościoła, „ze szczególnym uwzględnieniem dziejów chrześcijaństwa w Europie Środkowej i Wschodniej”; (b) poświęcone nowej tematyce, lub zasadniczo zmienia-jące dotychczasowe rezultaty badań; (c) oparte na pierwszorzędnych i kompletnych źródłach.2. W tekście artykułu baza źródłowa ma być regularnie cytowana.3. Preferowane będą teksty, w których we wstępie autor będzie omawiał: (a) problem badawczy; (b) dotychczasową literaturę przedmiotu; (c) umiejscowienie opisywanego zagadnienia w historii; (d) informacje dotyczące metodologii badań.4. Artykuły będą przyjmowane w języku: polskim, francuskim, angielskim, niemiec-kim, hiszpańskim, włoskim, rosyjskim.5. Każdy tekst opublikowany w innym języku niż angielski będzie posiadał angielskie streszczenie.6. Autorzy powinni złożyć oświadczenie, że ich prace nie były w części lub w całości publikowane lub że nie zostały złożone do druku w żadnym innym wydawnictwie.7. Objętość tekstu ma wynosić ok. 25 stron (60 tys. znaków) oraz posiadać résumé na 10 linijek.8. Każdy artykuł będzie recenzowany przez dwóch zewnętrznych recenzentów, na formularzach znajdujących się na stronie redakcji.9. W razie sugestii recenzentów dotyczących wniesienia poprawek muszą one być uwzględnione przez autora.

Jaroslav Coranić, „Z dejin gréckokatolíckej Cirkvi na Slovensku”, České Budejovice 2014, ss. 526.

http://czasopisma.upjp2.edu.pl/textusetstudia/article/download/2042/1928

Jaroslav Coranić, „Z dejin gréckokatolíckej Cirkvi na Slovensku”, České Budejovice 2014, ss. 526.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Analecta Cracoviensia