The author comments on the essay "Spirituality and Intellectual Honesty" by Thomas Metzinger. He attempts to draw further conclusions from the Philosopher’s account

Łukasz Jędrzejczak

Directory of Open Access Journals

AVANT  rocznik V, tom 1/2014 www.avant.edu.pl  175      Metzingera „Duchowość a uczciwość  intelektualna”. Komentarz Łukasz Jędrzejczak Instytut Filozofii   Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie syd[]indelia.org Przyjęto: maj 2014; zaakceptowano: czerwiec 2014; opublikowano: lato 2014.  Abstrakt Autor komentuje esej Thomasa Metzingera „Duchowość a uczciwość intelek-tualna”,  dokonując  próby  wyciągnięcia  dalszych  konsekwencji  z  poglądów niemieckiego filozofa. Słowa kluczowe: duchowość; mistyka; religia; dysonans poznawczy; racjona-lizacja; medytacja; racjonalizm.  W  2007  roku,  w  sali  wykładowej  Katolickiego  Uniwersytetu  w  Lublinie  po projekcji filmu o mózgu Alberta Einsteina, który był emitowany w ramach Dni Mózgu, jeden z obecnych na sali studentów wstał i – wskazując ręką na zdję-cia organu – krzyknął w stronę profesora Włodzisława Ducha, znajdującego się  na  widowni:  „I czy  pan uważa,  że  to  jest rzeczywiście  pan?!”.  Profesor Duch miał wcześniej wykład pod tytułem „Czy jesteśmy automatami? Wolna wola, podmiotowość i mózg”, a to dywergencyjne pytanie zostało bez odpo-wiedzi, ponieważ uniesiony student od razu wybiegł z sali. Nie trzeba dużo naukowej odwagi, by powiedzieć, że racjonalizacja dysonan-su poznawczego to najważniejsza cecha homo sapiens, która utrzymuje ten gatunek przy życiu. Nie skaczemy z okien z różnych powodów, których niere-spektowanie mogłoby przecież skutecznie pozbawić życie sensu. Większość ludzi nie mieszka w willach, nie posiada samochodu z plakatów, narratorem dnia nie jest Ian Fleming, a noc to nie zawsze film erotyczny. Największy jed-nak dysonans powoduje własna śmiertelność, którą na dodatek poprzedzają niezbyt lubiane efekty starzenia.  Komentarze  176  W swoim eseju Thomas Metzinger (2013) skupia się na największym z proce-sów racjonalizacji dysonansu poznawczego człowieka. Proces ten zaczął się na samym początku istnienia gatunku ludzkiego i z pewnością nie był to pomysł jednego  osobnika  ani generacji.  Natomiast  jego  rezultat filozof  ten nazywa adaptacyjnym systemem urojeniowym, czyli lekką chorobą psychiczną (uroje-niową), która – wprowadzona do umysłu – działa jak lekarstwo. Nie jest to nic innego niż panaceum na prawdę. W tym kontekście można powiedzieć, że początek wierzeń religijnych to początek jednej z najważniejszych umiejętno-ści naszego gatunku: oszukiwania samego siebie oraz wzajemne wspieranie się w tym. Co prawda, inne gatunki potrafią świetnie fałszować rzeczywistość w celach adaptacyjnych, ale to człowiek na drodze ewolucji mózgu i pojmo-wania swojej sytuacji musiał stworzyć samooszustwo, by żyć i by na życiu mu zależało. Będąc konsekwentnym ewolucjonistą, można dodać, że skoro zmia-ny  te  zaszły  w  organizmach  posiadających  DNA,  to  nowa  cecha  podlega wszystkim prawom ewolucji. Zjawisko to prezentuje się interesująco w świe-tle hipotezy memów (Dawkins 1976/1996). Mamy zatem zespół mutacji, które tworzą pewne cechy organizmu, pomagające mu osiągnąć lepszy wynik re-produkcyjny65. Zespół tych cech jest zdolnością do tworzenia memów66, które na zasadzie sprzężenia zwrotnego działają terapeutycznie na organizmy bę-dące nosicielami adaptującego się w ten sposób DNA. Tu można wykonać pa-ralelę do rozróżnienia, którym zajmuje się Metzinger, czyli na religię i du-chowość. Autor eseju „Duchowość a uczciwość intelektualna” wyraźnie rozdziela du-chowość i religijność. Intencje wydają się zrozumiałe, a praca w tym kierunku nie jest jakimś novum, lecz niemiecki filozof wręcz antagonizuje te dwa poję-cia. Metzinger słusznie uwypukla elementy dogmatyczne i fideistyczne w reli-gii. Trudno też się z nim spierać poprzez utrzymywanie, jakoby człowiek reli-gijny był wolny podczas podejmowania decyzji na poziomie swojej moralności lub orzekania o naturze świata, granicach ostatecznych czy prawdzie przez wielkie „P” – a to, w gruncie rzeczy, jest przecież pracą naukowca. Dychoto-mia  duchowość–religia  wydaje  się  adekwatna  do  rozróżnienia  mistyka–teologia. Taki podział przynosi wymierne korzyści przy naukowych rozważa-                                                             65 Nie jest to miejsce na udowodnianie tezy, iż religia jest wytworem ewolucji. Na tym etapie po-lemiki przyjmuję to po prostu za pewnik. Dla przeciwników tej tezy wspomnę tylko, że refutacja takiej teorii nie polega na udowodnieniu niemożliwości wskazania na konkretny „gen religijno-ści”. Religijność jest zbiorem ogromnej liczby cech gatunku, a dodać należy, że część z nich posia-dają już inne ssaki (jak np. posłuszność i bezkrytyczność w wieku dorastania względem wiedzy rodziców). 66 Aktualnie pojęcie memu sprawdza się chyba najlepiej do potrzeby opisania walki idei w dys-kursie,  który  byłby  akceptowalny  dla  psychologów  ewolucyjnych,  biologów  i  kognitywistów. Interesujące byłoby również posługiwanie się pojęciem „koalicji neuronalnych” (Koch 2004/2008), lecz w kontekście prac Kocha wydaje się to zbyt związane z pojęciem świadomości „tu i teraz”. AVANT  rocznik V, tom 1/2014 www.avant.edu.pl  177  niach tego typu67. Mistyka i duchowość nie są tym samym co religia i koncep-cje  teologiczne.  Tak  zwane  zachowania  duchowo-mistyczne  są  bardziej  in-tymne i nie tak normatywne jak w przypadku zinstytucjonalizowanej religii. W celach naukowych wprowadzenie takiej dychotomii bardzo pomaga, po-nieważ mistykę czy duchowość przypisuje się predyspozycjom genetycznym człowieka,  natomiast  religia  jest  już  bardziej  wyszukaną  formą  kulturową i zależy od geograficznych ognisk powstania danej kultury. Metzinger słusznie wskazuje na pewną opresyjność religii wobec duchowości mistycznej. W mo-mencie instytucjonalizowania się duchowości powstaje religia, a wraz z nią kontrolowanie mistyczności przez poziom memowy. Wspomagając podejście Metzingera, można zadać pytanie, dlaczego tak się dzieje; dlaczego mistyka nie może zostać wolna? Odpowiedź wydaje się dość prosta, a całość można by sprowadzić do wojny memów. Zespoły memów religii, czyli najlepsze lekar-stwo na największy ludzki dysonans, były dobrze chronione, a koalicje me-mów tego typu miały wysoką pozycję wśród innych koalicji memowych. Mi-styk, czyli potencjalny rewolucjonista, generujący zdania o znaczniku bliskim memom religii, był poważnym zagrożeniem, które wchodziło na teren dobrze już  ugruntowanych  i  działających urojeń  adaptacyjnych.  Jeśli duchowo  na-tchniona  jednostka  pragnęła  się  wypowiedzieć,  to  lepiej  żeby  to  wspierało struktury zastanego w danym społeczeństwie lekarstwa na wspomniany hi-perdysonans.  Na  burzących  świętą  idyllę  były  różne  metody  perswazji,  że wymienię tutaj tylko chrześcijańskie stosy czy muzułmańskie kamieniowanie heretyków. Jako że memy panoszą się w ludzkich mózgach niczym wirusy, i tutaj było podobnie68. Ale przecież religia to nie samo słowo; nie jakiś pojedynczy mem w postaci jednego aksjomatu czarującego rzeczywistość. Idee religijne nadały postać  innym  zbiorom  memów,  tworząc  je  również  niebezpiecznymi  dla  – nazwijmy to za Metzingerem – bezwarunkowym pragnieniem wiedzy, a dalej – cnoty intelektualnej. Daniel Dennett (2006/2008) do takich niebezpiecznych memicznych idei zalicza nie tylko religie, ale i idee sprawiedliwości, prawdy, a nawet wolności. Są to idee, za które „warto” umierać, ponieważ zajęły tak ważne miejsca w naszych mózgach i tak bardzo są nam pomocne w radzeniu sobie z rzeczywistością. Dlaczego takie wzmocnienie zdania Metzingera na temat religii zostało wyar-tykułowane w niniejszej refleksji nad jego esejem o uczciwości intelektualnej? Po pierwsze, by wyrazić aprobatę wobec jego opinii, iż system fideistyczno-dogmatyczny, jakim jest zinstytucjonalizowana religia, rzeczywiście ma silny                                                              67 Poszukując neuronalnych korelatów świadomości, doznanie mistyczne jest dziś łatwiejsze do zbadania metodami neurokognitywistycznymi niż bardziej złożony memowy system teologiczno-religijny. Efekty takich prób można już oceniać od kilku lat (zob. Jędrzejczak 2010). 68 Szczególnie, że ferment taki żyzny, ponieważ któż nie chciałby żyć wiecznie? Komentarze  178  i rozległy wpływ na indywidualne światopoglądy, co można tłumaczyć rów-nież w dyskursie ewolucjonistycznym. Po drugie, aby posunąć się dalej niż Metzinger i zrobić wstęp do pewnego zradykalizowania jego myśli tam, gdzie on sam nieco łagodzi swoją hardość, włączając w zakres istotnych metod po-znawczych formę, na którą nie każdy naukowiec może przystać. Metzinger pisze, iż uczciwość intelektualna to – w najprostszych słowach – niebycie skłonnym do oszukiwania samego siebie. Rzeczywiście, nie jest to proste, kiedy całe nasze życie można tłumaczyć racjonalizacjami dysonansów poznawczych. Człowiek niemal bez przerwy redukuje nieprzyjemne napięcia różnymi formami racjonalizacji swoich wyborów (szczególnie tych trudnych do odwrócenia), ciężkiej pracy czy wręcz jej niewykonywania. Racjonalizuje-my za każdym razem, gdy wypowiadamy się tak lub podobnie: „i tak bym się spóźnił”, „za to cena była niska”, „może następnym razem”, „tak widocznie musiało być”, „będzie się smażył w piekle”, „ma natomiast świetne poczucie humoru”, „i tak nie był mnie wart” i tak dalej, ad infinitum. Z jakiego typu ra-cjonalizacją mamy do czynienia w miarę zbliżania się do końca lektury eseju Metzingera? Po pierwsze wydaje się ona racjonalizacją zasmakowanej formy poznania medytacyjnego, która całkiem dobrze pokrywa się z wnioskami filo-zoficznymi tego naukowca na temat złudzenia ego/ja. Po drugie można wy-czuć  zawód  nad  niesatysfakcjonującymi  odpowiedziami  na  ważne  tematy, których  nie  może  obecnie  udzielić  nauka  (co  uważam  za częstą  przyczynę zejścia  naukowców  do  świata  paranauki  lub  dosadniej  –  bajkopisarstwa). Chodzi  zatem  o  usprawiedliwianie  drogi,  która  przynajmniej  da  złudzenie wiedzy. Chodzi tu o nobilitację duchowej metody poznania, którą ma być – choć nie czytamy tego wprost – medytacja lub jakaś inna forma wprowadze-nia się w stan odmiennej świadomości. Interpretacja taka może się wydać na wyrost, ale takie wrażenie odnoszę po przeczytaniu omawianego tekstu nie-mieckiego filozofa, mimo że kilka stron wcześniej ostrożniej traktuje on o du-chowości naukowca, którą na przykład cechować powinny „powaga i szcze-rość (…), radykalne otwarcie na krytycyzm i ścisłe opieranie się na doświad-czeniu w poszukiwaniu formalnej elegancji i prostoty” (2014: 395)69. Metzin-ger najwyraźniej chciałby powiedzieć coś, „o czym należy milczeć” (Wittgen-stein 1921/2006: T.7), ale doskonale zdaje sobie sprawę, że droga ta nie wie-dzie przez metodykę obowiązującą w świecie restrykcyjnej nauki. Argumen-towi za tym, że wiele szanowanych postaci z kręgu nauki było według Metzin-gera uduchowionych (tutaj: Popper, Sokrates) można z łatwością przeciwsta-                                                             69 Zauważmy przy okazji, że naukowiec nie ma innego wyjścia niż poddać się krytyce. Natomiast „doświadczenie”  w  tej  wypowiedzi  Metzingera  można  odebrać  dwojako:  empirystycznie  oraz osobiście. W tym drugim kontekście na myśl przychodzi doświadczenie pierwszoosobowe, lecz ono jest tylko o tyle warte, o ile trzymamy się zasad heterofenomenologicznych (Dennett 1992, 2005/2007), te natomiast każą nam podejść do raportów introspekcyjnych trzecioosobowo. Przy kierowaniu się w stronę empirii w takim wydaniu nie będzie nigdy orzekało „osobiste doświad-czenie naukowca”, tylko „wszechwiedzący narrator” (2005/2007). AVANT  rocznik V, tom 1/2014 www.avant.edu.pl  179  wić kontrargument, że wiele postaci filozofii, również uduchowionych, okryło się gorszą sławą lub że wiele osób, mimo że ważnych dla nauki, trudno uznać za uduchowione. Mimo że większość pracy wykonanej przez autora jest pożyteczna, to dopusz-czenie formy poznania innej niż racjonalna – nawet jeśli nieznacznie – może wywołać silne odczucia ambiwalentne. Jako eseista, Metzinger trafnie ekspo-nuje ideał uczciwości intelektualnej, ale ten sam ideał nie pozwala racjonal-nemu umysłowi zgodzić się na podział poznania na wschodnie i zachodnie, duchowe i racjonalne, oświecone i wyprowadzone na drodze wnioskowania logicznego. Więcej: racjonalność nie pozwala nawet na poznanie ludzkie. Ide-ał racjonalności wykracza daleko poza ułomności człowieka, nigdy się z nimi nie godząc (jak chciałby autor eseju), nawet jeśli jest to skazane na porażkę. Osoba oświecona będzie twierdzić, że posiada „wgląd”, że „wie”, nawet jeśli wie tylko tyle, że nie wie. Wgląd taki daje pewien spokój i spełnienie, ale to tylko kolejna forma radzenia sobie z dysonansem poznawczym, który powo-duje  tutaj  świadomość,  że  poznanie  naukowe  to  proces  nieskończony  przy naszej ludzkiej skończoności. Jest to kolejne samooszustwo, które ma zastąpić ów dysonans wynikający ze zdania sobie sprawy z ułomności poznania ludz-kiego. Zwykłe przejście na następny metapoziom oszukiwania samego siebie. Czy tak musi być? Czy jesteśmy skazani na pokonywanie kolejnych metapo-ziomów tylko na swojej ludzkiej płaszczyźnie epistemicznej? Z dwóch powo-dów – nie. Po pierwsze jesteśmy namacalnym kodem genetycznym, obudo-wanym w ciało, które będzie ewoluować w stronę formy stale zwiększającej swoje zdolności epistemiczne (zmiany te jednak stają się już dla nas za wolne, z nich wynika opisany wyżej zawód myśli ludzkiej nad własnymi zdolnościa-mi poznawczymi). Po drugie prace na polu neuronauk, których entuzjastą jest również Metzinger, prowadzą do uwolnienia się od ułomności mechanizmów ewolucyjnych  cechujących  każdego  posiadacza  kodu  DNA.  Pozbywając  się kilkumilionoletniego kodu genetycznego, być może nie nazwiemy już siebie istotami żywymi, ale z pewnością – bardziej wolnymi niż w tej chwili. Wol-ność taką na pewno poparłby i sam Metzinger; jednak na drodze medytacji, z jej częstym nastawieniem się na wstrzymanie od działania i leniwe dystan-sowanie się od poznania naukowego, tego nie osiągniemy. W chwili obecnej lepszą  propozycją  nadal  zostaje  racjonalne  przekonywanie,  a  nie  piękne oświecanie (czy to prawdami o świecie, czy bardziej naukowo: wiedzą, o tym, jak działa świat). Na koniec chciałbym jeszcze wspomnieć o pewnej luce, którą – jak mniemam – starał się wypełnić Thomas Metzinger. Chodzi o ewolucyjnie wykształconą zdolność do doznania mistycznego, duchowego czy oświeceniowego, która bez religii  miałaby przybrać  postać  zsekularyzowaną,  a  o  którą  wydaje  się  nie dbać nauka i naukowość. Zdolność do „duchowości” wydaje się najwyraźniej pozostałością ewolucyjną, taką jak na przykład kość ogonowa. Jest to pewien atawizm, ale dopóki nas cechuje, będziemy go uważać za piękny. I słusznie, Komentarze  180  ponieważ taki jest (w końcu autor tego tekstu jest również człowiekiem). Nie omawiając już każdej z nich, wymienię drogi, które moim zdaniem z powo-dzeniem mogą prowadzić do zaspokojenia potrzeby duchowości przy silnym powiązaniu z konsekwentnym poznaniem racjonalnym. Takimi gloryfikowa-nymi elementami naszego podejścia do życia mogą być: ciekawość, wątpienie oraz doskonalenie rezultatów, a także ona sama – metoda naukowa, którą tutaj uznaję za najlepsze narzędzie na drodze ku wolności świadomości.  Literatura Dawkins, R. 1976/1996. Samolubny gen. Przeł. M. Skoneczny. Warszawa: Prószyński i S-ka. Dennett, D.C. 1992. Consciousness Explained. Boston: Back Bay Books. Dennett,  D.C.  2005/2007.  Słodkie  sny.  Filozoficzne  przeszkody  na  drodze  do  nauki o świadomości. Przeł. M. Miłkowski. Warszawa: Prószyński i S-ka. Dennett, D. 2006/2008. Odczarowanie. Religia jako zjawisko naturalne. Przeł. B. Stanosz. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Jędrzejczak, Ł. 2010. O powstawaniu doznań mistycznych. Podejście neurokognitywne. Olsztyn: Wydawnictwo Instytut Filozofii UWM. Koch, C. 2004/2008. Neurobiologia na tropie świadomości. Przeł. G. Hess. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego. Metzinger,  T.  2013.  Duchowość  a  uczciwość  intelektualna.  Przeł.  P.  Nowakowski. Avant, IV, 2/2013: 368-402. Wittgenstein,  L.  1921/2006.  Traktat  logiczno-filozoficzny.  Przeł.  B.  Wolniewicz.  Wy-dawnictwo Naukowe PWN: Teza 7.  Abstract The author comments on the essay "Spirituality and Intellectual Honesty" by Thomas Metzinger. He attempts to draw further conclusions from the Philosopher’s account. Keywords: spirituality; mysticism; religion; cognitive dissonance; rationalization; me-ditation; rationalism.       

Metzingera 'Duchowość a uczciwość intelektualna'. Komentarz

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Directory of Open Access Journals