Burak Gökalp

Moment Journal

Directory of Open Access Journals

Hacettepe Üniversitesi İletişim Fakültesi Kültürel Çalışmalar Dergisi 
2019, 6(1): 260-266 
ISSN: 2148-970X. DOI: https://doi.org/10.17572/mj2019.1.260266 
Kitap Eleştirisi 
OTORİTERİZMİN YÜZLERİ: POPÜLİZM VE FAŞİZM 
Burak Gökalp* 
Finchelstein, F. (2019). Faşizmden Popülizme. 
(A. Karatay, Çev.) İstanbul: İletişim. 320 
Sayfa, ISBN: 9789750525926 
Brown University, New School for Social Research 
ve Eugene College gibi okullarda faşizm ve 
popülizm dersleri veren Federico 
Finchelstein’ın “From Facism to Populism in 
History” başlıklı kitabı 2017 yılında University 
of California Press’den çıkmış ve okuyucuların 
beğenisine sunulmuştur. Yazarın çalışması, 
İspanyolca ve İtalyancaya çevrilmiş, ardından 
2019 yılında İletişim Yayınları tarafından 
“Faşizmden Popülizme” ismi ile Türkçeye 
kazandırılmıştır.  
Tarih alanında çalışmalarını yürüten 
Arjantinli yazar, bu kitapta faşizmi ve 
popülizmi sadece tarih disiplini çerçevesinde 
* Doktora Öğrencisi, Pamukkale Üniversitesi, Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Bölümü, Türkiye
ORCID ID: https://orcid.org/0000-0002-0652-5903 burak.gklp@gmail.com
Yazının Geliş Tarihi: 31/05/2019   Yazının Kabul Tarihi: 10/06/2019
© Yazar(lar) (veya ilgili kurum(lar)) 2019. Atıf lisansı (CC BY-NC 3.0) çerçevesinde yeniden kullanılabilir. 
Ticari kullanımlara izin verilmez. Ayrıntılı bilgi için açık erişim politikasına bakınız. Hacettepe Üniversitesi 
İletişim Fakültesi tarafından yayınlanmıştır. 
 
 
 (261) 
Burak Gökalp Moment Dergi, 2019, 6(1): 260-266 
değil, tarihle beraber faşizmin teorisini de analize dâhil ederek teori-pratik dikotomisini 
aşmaya çalışmaktadır (Finchelstein, 2019, s. 52). Ona göre faşizm ve popülizm 
incelenirken “ideal tiplerden” ve Avrupa merkezli bakış açısından azade bir analiz 
yöntemi belirlenmeli ve “transatlantik” faşizm ve popülizmin gerçek yüzü ortaya 
çıkarılmalıdır. Zira ne faşizm ne de popülizm kötülüğün vücut bulduğu tarihsel 
formlardır. Onlar “kendinde bir öz” olarak incelenmediği takdirde kendilerine has 
özellik ve tarihleri saklı kalacaktır.  
Dünya tarihi boyunca devletler ve liderler kendi meşruiyetlerini sağlamak ve 
toplumu yönetmek amacıyla çeşitli politika biçimlerini benimsemişler ve kimi zaman bu 
politikaları devletin temel politikalarından biri haline getirmişlerdir. Modern öncesi 
dönemde meşruiyetin “nomos”u din iken aydınlanma dönemi sonrasında meşruiyetin 
temeli akıla dayanmaktadır. Akla dayanan yeni “modern” dönem ise politik dünyada 
meşruiyet biçimlerini milliyetçi toplumsal tahayyüller üzerinden sağlayarak, ulusal 
devlet formlarını siyasi olduğu kadar toplumsal olarak da onaylamaktadır.  
Öncelikle, yazara göre, “modern bir siyasi hareket olarak faşizmin doğum yeri 
Kuzey İtalya, doğum tarihi 1919, babası ise Benito Mussolini’dir” (s. 59). Bu düşünce, 
farklı ülkelerde farklı isimlerle benimsenmiştir. Ancak faşizmin temsil ettiği temel 
değerler, aşağı-yukarı aynı kalmıştır. Bunlar; “anti-demokratik tutum”, “şiddete dayalı 
ve ırkçı sağ devrim” (s. 43), “aşırı milliyetçilik”, “anti-liberalizm”, “anti-marksizm”, 
(s.40), “eril toplum yapısı” (s.70), “mitsel ve mistik anlatılar” (s. 66), “yarı-tanrı bir lider” 
(s. 252), “dost-düşman ayrımının radikalleşmesi” (s.69-70), “devlet fetişizmi” (s.73), 
“anti-çoğulculuk” (s.75) ve “geçmişteki altın çağa/imparatorluğa dönüş arzusu”dur (s. 
119). Bu bağlamda faşist ideoloji Gellner’in (2008, s. 56) ifadesi ile bir “kendine tapma” 
biçimidir. Gellner, Durkheim’ın dinler üzerine Feuerbuchvari getirdiği yorumu hatırlatır. 
Dinler, toplumun kendi imajına gizliden tapmasıdır. Ancak, artık insan kendine açık açık 
tapmaktadır ve adına “milliyetçilik” demektedir. Radikal bir milliyetçilik ve ırkçılık 
biçimi olan faşizimde ise toplum kendisine, kendisini özdeştirdiği devlete ve lidere 
tapınmaktadır. Bu mistik teslis, faşizmin kurucu temelidir 
Faşizm, yeni bir siyasal düzen yaratması bakımından devrimci bir ideolojidir (s. 
74).  Eski düzen yıkıldığında ve faşizm iktidara geldiğinde yukarıda zikredilmiş olan üçlü 
yapı kurulur. Bu yapının bir ayağını lider oluştururken, diğerlerini halk ve devlet 
oluşturur (s. 114). Halkların (demos) yükselişe geçtiği 20. yy’da alternatif bir modernite 
inşa eden faşizm, seküler-politik bir din yaratmıştır (s. 114). Hayes’in (2010, s. 189) 
milliyetçiliği bir din olarak tanımladığı anımsandığında, faşizmin dinsel doğasının 
“radikal milliyetçilik” bağlamında “radikal bir politik din” olduğu yargısına ulaşılabilir.  
 
 
 (262) 
Burak Gökalp Moment Dergi, 2019, 6(1): 260-266 
Faşizmin devinimini sağlayan temel itici güç ise şiddettir. Şiddet, bir araçtan 
ziyade bir amaçtır. Bu ideolojide şiddet kutsal bir “kolektif iletişim biçimi” olarak ortaya 
çıkar. Yazar,  şiddetin varoluşsal düşmana yöneldiğinin altını çizer (s. 112). Faşistlere 
göre faşist olmayan herkes mutlaka lider ve halkın oluşturduğu ulusal topluluğun 
karşısında olan zehirlenmiş insanlardır. Faşist siyasette onların meşru bir yeri yoktur (s. 
113). Aslında faşistler için kurgu basittir. Onlara göre iktidar şiddettir, bu vesileyle iktidar 
pratikleri şiddet biçimlerinde görünmektedir. Onaylama-dışlama pratikleri katı 
kurallarla belirlenmiş olan faşizm, iktidarın şiddetini; lider, ulus devlet ve halktan oluşan 
modern siyasi mit üzerinden meşrulaştırır.  
Marksizm ve liberalizm gibi faşizm de birçok ulusal varyasyon ve siyasi 
yorumlama biçimi olan küresel bir fenomendir. Ancak, diğer ideolojilere kıyasla faşizmin 
hayatı daha kısa sürmüştür.  II. Dünya Savaşı’nın ardından –özellikle Almanya’nın ağır 
yenilgisi ile- faşizmin politik geçerliliğini kaybetmesi ve “demokratik” Batı ile 
“diktatöryal” Doğu arasında bölünen iki kutuplu dünyanın, 1989’da Sovyet Sosyalist 
Cumhuriyetler Birliği’nin (SSCB) dağılmasıyla beraber ortadan kalkmasıyla, dünya yeni 
bir “gelecek” ile karşı karşıya kalmıştır. Fukuyama’nın (1989, s. 3) ifadesi ile SSCB’nin 
dağılmasıyla sona eren sadece Soğuk Savaş değildir. Tarihin kendi de sona ermiş ve 
dünya artık Liberal Demokrasi ile entelektüel ve politik evrimini tamamlamıştır. Ancak 
gerçekten öyle midir? Demokrasinin kesin (!) zaferine rağmen Latin Amerika’dan 
Avrupa ile Asya’ya yayılan ve son yıllarda da ABD’de giderek artan “otoriterleşme” 
eğilimi, açıkca demokrasiyle çelişirken, faşizan eğilimlerin, nefret dilinin ve ırkçılığın 
gittikçe güçlenmesi, Fukuyamacı anlayışa ters düşecek bir gerçekliğin ipuçlarını 
vermektedir.  
Yazar, demokrasi içerisindeki söz konusu otoriter eğilimler için popülizmi işaret 
etmektedir.  Modern popülizm; II. Dünya Savaşı sonrası faşizmin yeniden 
formülasyonundan doğmuş otoriter bir demokrasi biçimidir (s. 32-141). Bu siyaset 
biçiminin ilk uygulandığı yer Arjantin, ilk uygulayıcısı ise General Peron’dur. Peronizmi 
diğer popülizm biçimlerinden ayıran en temel özellik ise onun kendi tarihi boyunca tüm 
olası popülizm biçimlerini benimsemiş olmasıdır (s. 145).  Popülistler, kendini önceleyen 
faşizm gibi ancak başka araçlar kullanarak halk adına karar alıp hareket etmişlerdir (s. 
142). Faşizm nasıl hem “parlamenter demokrasi” modeline hem de SSCB’nin sosyalist 
projesine bir yanıtsa, popülizm de bunlarla beraber faşizme ve onunla beraber faşizmi 
yaratan, sonra onu yok eden temsil krizine bir yanıttır. Bu bağlamda faşizm; demokrasiyi, 
hukukun üstünlüğünü ve güçler ayrılığını alaşağı ederken, popülizm; bu kavramların 
altını yavaş yavaş oymayı tercih etmiştir (s. 142).  
 
 
 (263) 
Burak Gökalp Moment Dergi, 2019, 6(1): 260-266 
Yazar, popülizmin 1945 yılı itibariyle geçirdiği evreleri ise dört başlık altında 
incelemektedir. Bunlar; klasik popülizm, Neoliberal Popülizm, Neoklasik sol popülizm, 
sağ ve aşırı sağ Neoklasik popülizmdir. Finchelstein klasik popülizme; Arjantin’den 
Peron’u, neoliberal popülizme Arjantin’den Carlos Menem’i, neoklasik sol popülizme 
yine Arjantin’den Krichner’ı ve sağ ve aşırı sağ Neoklasik popülizme ise Türkiye’den 
Recep Tayyip Erdoğan ile Macaristan’dan Obran’ı örnek olarak gösterir (s.145). 
Finchelstein; popülist iktidar biçimlerinin ortak özelliklerini ise şu şekilde belirtir: 
Diktatörlüğün reddi, siyasetin dinselleştirilmesi, kıyamet benzeri bir çöküş 
propagandası, mesihvari karizmatik lider, zayıf bir hukukun üstünlüğü ve zayıf bir 
güçler ayrılığı anlayışı, radikal milliyetçililk, liderin halkı şahsında temsil etmesi, hareket 
ve lideri tümüyle halkla özdeşleştirme, anti-politiklik iddiası, halk adına konuşma, anti-
elitizim, kendini diktatörlük karşıtı ve demokrasi savunucusu olarak pazarlama, 
homojen halk anlayışı, bağımsız gazetecilkten hazetmeme, çoğulculuk ve siyasi hoşgörü 
karşıtlığı (s. 146).  
Bunlarla beraber, popülizm, iktidara geldiği yerlerde sosyal hakları 
genişletmekteyken, siyasal hakları kısıtlama eğilimi göstermektedir (s. 155). Bu durum 
onun toplumsal kutuplaşmayı destekleyici politikalarıyla (s. 178) paralellik arz 
etmektedir. Diğer bir ifade ile popülizm elitler tarafından sömürülen ve ekonomik 
pastadan en küçük dilimi alan gerçek (!) ”halkın” savunuculuğu pozisyonunda kendini 
konumlandırır. İktidara geldiğinde ise sosyal haklarda genişleme yaratarak tabanının 
gözünde meşruiyet kazanır. Bu taban artık “gerçek halk”tır ve geri kalanlar politik alanda 
meşru bir varlık gösteremezler. Yani popülizm, “hainler” yaratır ve bu “hainler”e 
yönelen politikalar bağlamında Schmitt’ci bir “siyasal olan” inşa eder.  
Faşizm ile popülizmin arasındaki fark burada belirgin hale gelir. İlk olarak faşizm 
ötekiyi kurbanlaştırır. Toplama kamplarına toplar, işkence eder, öldürür. Yani şiddet; 
yüksek yoğunlukta ve fiili olarak uygulanmaktadır (s. 105-106). Bu bağlamda yazar, 
popülizmin şiddeti reddetiği önermesi ile iki kavramı ayırmaya teşebbüs eder. Ona göre 
popülizm şiddeti reddetmiş, böylece faşizime en büyük çekinceyi koymuştur (s. 32-45).  
Yazar, kitabında faşizimde şiddetin merkeziliğinin yanında, popülizmde şiddetin 
retorikte kaldığını öne sürer (s. 31). Ancak burada yazarın şiddet anlayışının salt 
“fiziksel” olduğunun altını çizmek gerekir. Tarihsel olaylar ve bu alan üzerine oluşan 
literatür, yazarın şiddet bağlamında bu sınıflandırmasını desteklemektedir. Ancak 
burada yazarın “retorik” şeklinde ifade ettiği dilsel şiddet biçimlerinin şiddet 
kavramından dışlandığı görülür. Popülist iktidarlarda fiziksel şiddet, soykırım vb. suçlar 
yadsınırken şiddetin dilsel biçimleri övülür, parlatılır ve lider-devlet-halk teslisi için bir 
 
 
 (264) 
Burak Gökalp Moment Dergi, 2019, 6(1): 260-266 
çimento vazifesi görür. Bu bağlamda, yazarın şiddete söz konusu yaklaşımı doğru ancak 
eksiktir. Özellikle ötekiye yönelen hakaret, aşağılama, ötekileştirici dilsel pratikler ve 
nefret söyleminin varlığı, faşizimde fiziksel olan şiddetin popülizmde yerini dilsel 
şiddete bıraktığını göstermektedir.  
Finchelstein, popülizm ve faşizmi birbirinin devamı olarak görmez. Yani Faşizm 
popülizmin ön koşulu değildir (s. 45). Yazar, bu iddiasını temellendirmek adına, yani 
popülizmi basit bir şekilde faşizmin bir varyasyonu olarak okumamak için, faşizmin ve 
popülizmin ana akım ele alınış biçimlerine alternatif bir yol haritası ihtiyacını 
vurgulamaktadır. Popülizme ve özellikle Faşizme dair yapılan kimi çalışmaları ele alan 
yazar, bu kavramlara dair tarih yazımının toptancı okumasına karşı gelmektedir. Nazizm 
örneği bu konuda oldukça net bir örneği teşkil ederken yazar; faşizmin Avrupa tecrübesi 
örneğine indirgendiği iddiasını ileri sürer (s. 87). Alman Nazizmi, Arjantin’in 
Nacionelismo’su, Brezilya’nın Interoralismo’su İtalyan faşizmi ile aynı temel değerleri 
paylaşmak noktasında birleşirken, diğer taraftan kendi kültürel, politik, sosyal kodlarını 
da içeren yani kendi bağlamında oluşturulan faşizmler olarak onlardan ayrılmaktadır.  
Faşizmin ideal bir tipi yoktur; dünyanın başka yerlerinde başka toplumsal ve 
tarihsel bağlamlarda ortaya çıkmış farklı dönemlerde farklı özellikler göstermiştir. Böyle 
bir genelleyici konsensüsün varlığı; faşizmin içinde bulunduğu karmaşık yapının 
analizinin sağlıklı yapılamaması sonucunu doğurur. Diğer bir ifade ile faşizmin bir 
Plâtoncu ideal tipinin varlığına dair inanç sebebiyle, Avrupa dışında oluşan faşizmlerin 
“eylem gücü düşük” islamofaşist rejimler, ya da “caudillo” gibi farklı faşizm modelleri 
ortaya konulmuştur.  
Liberalizm veya Marksizm gibi ideolojilerin ulus-aşırı incelendiği bir akademik 
dünyada faşizmin Avrupa merkezli bir düşünce biçimiyle ele alınması ise milliyetçilikle 
ilgilidir. Araştırmacılar, faşizm ile kirlenmiş bir tarih yazmak istemedikleri için bunlara 
farklı isimler vermek ve farklı sınıflandırmalar altında toplamak istemektedirler (s. 91-
92).  
Bu yaklaşımın aksine ulus-aşırı yaklaşıma göre tarih; yalnızca aktarımların değil, 
aynı zamanda aktarılmamış ya da özgül ulusal geçmişleri nedeniyle dışarıya başarıyla 
aktarılması mümkün olmamış unsurların bir tarihidir. Bu tutum; ideal tiplerden ve 
“asgari” şartların belirlediği bir tarih anlayışından uzaktır. Bu bağlamda Liberalizm veya 
Marksizm en nihayetinde bir ulusal bağlamdan diğerine farklılık gösteren bir ideolojidir 
(s. 93-94). Örneğin Arjantin’de faşist yönetim koyu bir Katoliklikle harmanlanmış ve 
dinsel-faşist bir yönetim kurulmuştur. Diğer taraftan Japonya’da faşist yönetim; geçmişin 
restorasyonu nosyonu ile meşruiyet kazanmış, “o altın dönemi yeniden getirme” 
 
 
 (265) 
Burak Gökalp Moment Dergi, 2019, 6(1): 260-266 
düşüncesi üzerine örgütlenmiştir (s. 93). Burada yazarın kendine postmodern bir 
pozisyon benimsediği görülmektedir. Yani özcü bir pozisyonu benimsemek, 
aksiyomlarla hareket etmek yerine her bir faşizm tecrübesini kendi özünde anlamlı bir 
bağlamı olduğu düşüncesiyle tarihsel analize konumlandırmaktadır. İşte tam bu 
noktada, teori ve pratik arasındaki dikotomiyi aşmak mümkün olmaktadır. Yazar bu 
vesile ile faşizm hakkında aydınlanmamış alanlara, hem teorik hem de pratik olarak ışık 
tutmuştur. 
Finchelstein’ın bir tarihçi olarak faşizmi ve popülizmi ulus aşırı inceleyen 
çalışması, tarihsel şahsiyetlerden anekdotlarla ve tarihsel olaylarla zenginleştirilmiştir. 
Ancak, tarih alanında yakaladığını iddia ettiği anti-indirgemeci tutumun tek yanlı olması 
bu zenginliğin de tek yanlı çalışmasına sebep olmuştur. Zira faşizmin veya popülizmin 
tarihi ele alınıyorsa da, bu sadece onun tarihinden ibaret yazılamaz. Çünkü bir iktidar 
ilişkisini imleyen bu kavramlar iktidarın öznesi ve nesnesi arasındaki ilişkisinin 
temsilidir. Diğer bir ifade ile faşizm veya popülizm denildiğinde iktidarı sadece 
uygulayan değil, o iktidara muhatap olan da anlaşılmalıdır. Bu sebepten dolayı, belki de 
kitabın en zayıf noktası, iktidarın muhataplarına yer vermemesidir. Örneğin “faşist 
iktidarları halk neden kabul edip meşru saymıştır?” veya “popülist iktidarlarda ben-öteki 
ilişkisinin hainler ve vatanseverler şeklinde kurulmasını halk neden benimsemiştir?” gibi 
sorulara cevap vermez. Diğer bir ifade ile Annales ekolünün aksine, yazar büyük 
anlatılara yoğunlaşmış ve faşizmi sadece uygulayıcıya indirgeyip halkı edilgen bir politik 
değişken olarak ele almıştır.  
Tam da bu noktada bir diğer eleştirinin kapısı açılmaktadır. Zira kitabın orijinal 
baskısında da Türkçe tercümesinde de örneğin lider, devlet ve halk bütünleşmesinden 
bahsedilirken “Public” (Halk) ifadesi kullanılır. Ancak bu ifade renksiz ve gömleksiz bir 
topluluğun ifadesidir. Yani faşist veya popülist iktidar biçimlerinde halk sadece devlet 
içinde yaşayan insanlar değildir. Aksine onların belirgin bir rengi vardır ki bu radikal 
milliyetçi söylemde kendini bulur. Kojin Karatani’nin ifadesiyle modern ulus devletler 
özünde kapital-ulus-devletlerdir (Karatani, 2008, s. 585-586). Yani devletin iktidarını 
konu alan bir çalışma, kapitalist örgütlenme ve millet formasyonuyla ilişki kurmadan 
yürütüldüğünde, söz konusu iktidar biçimini oluşturan, işleten ve meşrulaştıran maddi 
gerçekliğin anlaşılması güçleşmektedir. Bu bağlamda yazar, faşizme özgü korporatist 
biçim ve popülizmin neoliberalizm ile ilişkisi bağlamında anlizlere kısa da olsa değinir. 
Özetle, yazarın faşizmi ve popülizmi ele aldığı bu kitabı söz konusu iki iktidar 
formunun da hakkıyla incelenmesi için daha karmaşık ve daha çok derinlemesine analizi 
gerekli kılan bir yol önermektedir. Diğer taraftan, oryantalizmden azade söz konusu 
 
 
 (266) 
Burak Gökalp Moment Dergi, 2019, 6(1): 260-266 
tutumun, Türkiye özelinde popülizm ve faşizm incelemelerinde faydalı, bir o kadar da 
tartışma yaratıcı sonuçlara gebe olduğunu belirtmek gerek. Bir başka ifade ile faşizmi ve 
popülizmi bir ideal tipe bağlı kalmadan tartışmanın bir sonucu olarak, ileride literatürde 
“Türk tipi faşizm” veya “Türk popülizmi” tarzı ifadelerin yer bulacağı bir zemin 
oluşmaktadır.    
 
Kaynaklar 
 
Finchelstein, F. (2019). Faşizmden Popülizme. (A. Karatay, Çev.) İstanbul: İletişim. 
Fukuyama, F. (1989). The End of History? The National Interest , 3-18. 
Gellner, E. (2008). Nations and Nationalisms. New York: Cornell University Press. 
Hayes, C. (2010). Milliyetçilik: Bir Din (2. Baskı b.). (M. Çiftkaya, Çev.) İstanbul: İz. 
Karatani, K. (2008). Beyond Capital-Nation-State. Rethinking Marxism , 569-595. 
 
 


Otoriterizmin Yüzleri: Popülizm ve Faşizm

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Directory of Open Access Journals

Pamukkale GCRIS Database