Troszczyńska-Nakonieczna, Wiesława

Polish

Czasopisma Uniwersytetu Opolskiego (E-Journals)

Book Reviews KIRSTEN ADAMZIK, TEXTLINQUISTIK. EINE EINFUHRENDE DARSTELLUNG, Ttibingen: MAX NIEMEYER VERLAG, 2004, 176 s. W niewielu poddyscyplinach lingwistyki na obszarze niemieckojęzycznym po­wstało tyle syntetyzujących opracowań, ile w lingwistyce tekstu. Pierwsza była praca W. Dresslera Einfahrung in die Textlinguistik ( 1 972). Po niej każde dziesię­ciolecie zaowocowało kilkoma syntezami. Co zatem wnosi do dorobku lingwisty­ki tekstu najświeższa praca K. Adamzik? Textlinquistik. Eine einfiihrende Darstellung (2004) składa się z siedmiu roz­działów. W kolejności są to: I .  Der Text ais Forschungsgegenstand -Aus der Ge­schichte der Textlinguistik, 2 .  Zum Textbegriff, 3. Texteigenschaften ais Beschre­ibungsdimensionen, 4. Situativer Kontext, 5. Funktion, 6. Thema, 7. Sprachliche Gestalt. Wykaz l iteratury obejmuje 248 pozycji. Ponadto dołączone są dwa indek­sy: wykaz nazwisk i wykaz terminów. W rozwoju lingwistyki tekstu K. Adamzik. wyróżnia trzy etapy: • transfrastyczny - skoncentrowany na środkach językowych, łączących zdania w koherentny tekst; • komunikacyjno-pragmatyczny, w którym tekst jest traktowany jako całość, spełniająca określoną funkcję komunikacyjną; • kognitywny, w którym procesy produkcji  i recepcj i  tekstu wysuwają się na czoło. Rozpatruje związki lingwistyki tekstu ze stylistyką i retoryką, jak i z innymi dyscyplinami: filozofią, psychologią, psycholingwistyką, filologią. Dopiero w ra­mach koncepcji filologicznych i filozoficznych tekst został ujęty jako autono­micznajednostka i potraktowany jako przedmiot dociekań i rozważań. Lingwisty­ka tekstu jawi się jako konglomerat heterogennych metod badawczych. Trudno jest też o jedność wśród badaczy w kwestii przedmiotu jej badań. 671 Stylistyka XIV W rozdziale Zum Textbegriff (s. 3 1 -48) autorka nie przytacza istniejących defi­nicj i tekstu i sama unika definiowania. Tekst traktuje jako kompleksowy, wielowy­miarowy i wielopoziomowy obiekt naukowego poznania (s. 3 1  ). Można go opisy­wać, ale trudno zdefiniować. Istniejące definicje tekstu, które zestawia się obok siebie (por. Klemm 2002), nie są dowodem na zamęt terminologiczny. One nie tyle konkurują ze sobą, ile komplementarnie dopełniają się. K. Adamzik koncentruje się zatem na użyciach terminu tekst i na przypisywanych tekstowi właściwościach. W kolejnym rozdziale Texteigenschaften ais Beschreibungsdimensionen (s. 49-58) dyskutuje się przede wszystkim aktualność kryteriów tekstowości Beau­grande'a i Dresslera ( 1 98 1  ): spójność (kohezja), koherencja, intencjonalność, ak­ceptabilność, informatywność, sytuacyjność i intertekstowość. Zdaniem autorki wszystkie te kryteria nie wystarczają, ponieważ służąjedynie opisowi właściwości prototypowych tekstów. Zestawia je z innymi koncepcjami opisu, które pojawiły się w rozwoju lingwistyki tekstu (por. tab. 3 ,  s. 55). Zwraca uwagę na niemożność jasnego odgraniczenia cech wewnątrztekstowych (textinterne) od zewnątrzteksto­wych (textexterne), co pokazuje na przykładzie kohezji i koherencji (s. 57). Przyj­muje reprezentowane przez Brinkera (1985/2001 ) rozumienie koherencj i  jako całościowej koncepcji, obejmującej zarówno językowe, jak i treściowe, a także funkcjonalne i sytuacyjne aspekty. Oznacza to, że należy badać nie tylko poszcze­gólne płaszczyzny, ale też i relacje między nimi, ażeby stwierdzić, czy tekst jest koherentny. Nie wydziela koherencj i  jako samodzielnej płaszczyzny, lecz traktuje jąjako „zasadę regulującą" (regulatives Prinzip, s. 58) produkcji i recepcji  tekstu. Jej zdaniem również kohezja nie powinna być traktowana w opisie tekstu jako sa­modzielna płaszczyzna, ponieważ zależności gramatyczne między wyrażeniami przedstawiają tylko jeden aspekt językowej postaci tekstu. K. Adamzik uważa, że posługiwanie się w analizach relatywnie małym katalo­giem cech jest korzystniejsze. Przedstawia własny katalog cech, który jest zbliż­ony do zaproponowanego przez Heinemanna i Viehwegera ( 199 1 )  i który da się uporządkować następująco: co ?, po co?, jak?, w jakim kontekście? (tab. 4, s.58-59). Odpowiada to: Thema/lnhalt, Funktion, Sprachliche Gestalt, Situativer Kon­text. Wymienione płaszczyzny są współzależne i wzajemnie na siebie wpływają. Mogą obejmować więcej podkategorii, co przedstawiają pozostałe podrozdziały Szczególnie podkreśla się znaczenie kontekstu sytuacyjnego, co jest typowe w pragmatycznie zorientowanym modelu opisu. W rozdziale czwartym Situativer Kont ext (s .6 1 -94) autorka przedstawia podka­tegorie tej płaszczyzny opisu: otoczenie, specyfika realiów ( Weltspezi.fik), sfery ko­munikacyjne (Kommunikationsbereiche), medium (der media/e Aspekt) ,  usytu-672 Book Reviews owanie czasoprzestrzenne (Raum-zeitliche Situierung und Objektgebundenheit), nadawca i odbiorca (Produzent und Rezipient), intertekstowość i dyskursywne uwikłanie (/ntertextualitiit und diskursive Einbettung). Terminem Weltspezifik określa różnorodne systemy referencyjne, do których teksty są odnoszone, co uka­zuje na przykładzie Diefabelhafte Welt der Amelie. Porusza problem sfer komuni­kacyjnych, odwołując się do stylistyki funkcjonalnej .  Pozostawia na uboczu spor­ne problemy stylistyki, koncentrując się na gatunkach tekstów i ich powiązaniach ze sferami komunikacyjnymi. Wyraża sąd, że przyszłe badania powinny przynieść ich adekwatną typologię. Podkategorie: medium (kana/) i usytuowanie czasoprze­strzenne są rozpatrywane ze wzglądu na takie czynniki jak ustność vs pisemność, oficjalność vs prywatność, multimedialność vs monomedialność, równoczesność vs nierównoczesność oraz okres ważności (Gtiltigkeitsdauer). Dużo miejsca po­święca podkategoriom : nadawcy i odbiorcy oraz intertekstowości i dyskursywne­mu uwikłaniu (s. 83- 1 05). Szczególnie zwraca uwagę na abstrakcyjną kategorię roli (die Rolle, s. 84). Obok różnych ról komunikacyjnych rozróżnia role zawodo­we, role funkcyjne, role w dyskursie. Ci sami interlokutorzy są niekiedy zmuszeni do wypełniania ról, które często ze sobą kolidują. W obrębie lingwistyki tekstu pojęcie intertekstowości zadomowiło się dość późno"(Linke/Nussbaumer 1 997: 1 1 1 ;  Fix 2000: 450). Zostało wprowadzone przez Beaugrande'a i Dresslera (19 8 1  )jako siódme kryterium tekstowości. W literaturze tekstolingwistycznej przeciwstawiane są sobie dwa typy intertekstowości: a) ogólny (paradygmatyczny, typologiczny, klasyfikacyjny); b) specyficzny (syntagmatyczny, l inearny, referencjalny). K. Adamzik zestawia obok siebie dwie propozycje typologii intertekstowości (por. Genette 1982; Krause 2000). Szczególnie zajmuje się pierwszym typem i uwikłaniami intertekstowymi gatunków tekstów. Teoretyczny wywód ilustruje analizą tekstu o silnej intertekstowości z serii francuskiego komiksu Lucky Luke. W rozdziale piątym porusza problematykę funkcj i  tekstu (s. 1 07- 1 1 7). Zestawia najbardziej znane modele funkcji :  Btihler/Jakobson i Searle/Brinker w formie ta­belarycznej (por. tab. 9, s. l 08) i krytycznie je omawia. Przytacza także model za­proponowany przez Heinemanna i Viehwegera ( 199 1  ), w którym cztery elemen­tarne funkcje tekstu łączy stosunek inkluzji .  Wskazuje na rozbieżność zdań do­tyczącą polifunkcjonalności i unifunkcjonalności tekstów. Zajmuje się także niekomunikacyjnym użyciem języka (Nichtkommunikative Sprachverwendung), łącząc je z takimi tekstami, jak dzienniki, teksty szkolne (s. 1 1 1 - 1 1 6). Przedstawia własnąpropozycję integracyjnego modelu, w którym kategorię intencja proponuje 673 43 - S1yliStyka ... Stylistyka XIV zastąpić nadrzędną kategorią Ertrag (efekt). Model ten obejmuje osiem kategorii, które mogą manifestować się w tekstach w różnych kombinacjach. Rozdział Thema/Jnhalt (s. 1 1 8- 1 37) poświęca najmniej rozpracowanej w lin­gwistyce tekstu kategorii trdć. Systematycznie dyskutowana jest koncepcja temat -remat. Według K. Adamzik nie nadaje się ona do analizy tekstu, gdyż widzi tekst jedynie jako ciąg zdań, a pojedyncze tematy zdań nie mają bezpośrednio nic wspólnego z tym, co intu icyjnie jest postrzegane jako temat tekstu (s. 1 1 9- 1 20). Poddaje krytycznemu oglądowi trzy ujęcia tematu wyrażane terminami: Gegen­stand, Kerninformation i Fragestellung. Opierając się na kategoriach, które czer­pie z semantyki zdania (Polenz 1 985) i z teorii ról semantycznych (Beaugran­de/Dressler, 1 98 1  ), wyróżnia typy tematów związane z obiektami statycznym i  (rzeczy martwe- unbelebte Dinge, istoty żywe -Lebewesen, stany/sytuacje -Zust­iinde/Situationen ), obiektami dynamicznymi ( wydarzenia - Ereignisse, procesy­Vorgiinge, zdarzenia - Handlungen) i obiektami kognitywnymi (pojęcia - Be­griffe, propozycje - Propositionen, tezy - Thesen, teorie - Theorien ). Odnoszą się one do trzech ujęć tematu (por. s. 1 23). Porusza problem specyfiki tematu gatun­ków tekstu i sposobów opisu tematu (makrostruktur i makroreguł). Teoretyczny wywód popiera analizą dwóch gatunków tekstu: życiorysu i abstraktu. W ostatnim rozdziale Sprachliche Gestalt (s. 1 3  8- 144) K. Adamzik przekonuje, że najbardziej oczywista właściwość tekstów wyraża się w ich językowej postaci a środki kohezji są typową cechą tekstowości. Dzieli je na dwie grupy: rekurencję i koniunkcję oraz omawia różne formy (explicytne i implicytne) ich manifestacj i  tekstowej (s. 1 39- 1 44 ) .  Dyskutuje reguły, normy oraz realizacje (Rege/n, Norm en und Realisierungen) jako pozostałe, ale nie marginalne kategorie językowego kształtu tekstów. Na przykładzie tekstów zaczerpniętych z Exercices de style (R. Queneau 1 94 7, przetłumaczonej na język niemiecki) przeprowadza analizę, która, zdaniem autorki, potwierdza założenie o wzajemnej zależności od siebie płasz­czyzn w realizacji koherencji. Uważa, że leksykalne wybory należy rozpatrywać w powiązaniu z gramatycznymi. Przedstawia katalog kategorii gramatycznych (s. 1 55), które rozpatruje z punktu widzenia pełnionych przez nie funkcj i  w tekstach .  K. Adamzik wprowadza w zagadnienia tekstolingwistyczne, przywołując i dys­kutując literaturę przedmiotu. Wskazuje problemy dyskusyjne i ustosunkowuje się wobec nich, prezentując własne propozycje metodologiczne i ich empiryczną we­ryfikację na konkretnych tekstach. Zamieszczone pod każdym rozdziałem zadania pozwalają na lepsze przyswojenie sobie pracy. 674 Book Reviews Literatura Beaugrande R.-A. de, Dressler W. U., I 98 I ,  Einftihrung in die Texlinguistik, Tiibingen: Niemeyer ( poi. przekład 1 990). Brinker K., 1 985, 200 1 ,  Linguistische Textanalyse. Eine Einfuhrung in Grundbegriffe und Methoden. Berlin: Erich Schmied. Dressler W. U., 1 972, Einftihrung in die Textlinguistik, Tiibingen : Niemeyer. Fix U., 2000, Aspekte der lntertextualitdt. - Brinker K., Antos G., Heinemann W., Sager S. W., red., 2000/200 1 ,  Text und Gasprechslinguistik Ein internationales Handbuch zeitgenosischer Forschung, Berlin-New York: Walter de Gruyter, t. 1 ,  s. 449-457. Genette G., 1 982, Palimpsestes. La litterature au second degre. Paris: Seuil. Heinemann W., Viehweger D ., 199 1 ,  Textlinguistik Eine Einfuhrung, Tiibingen: Niemey­er. Klemm M., 2002, Ausgangspunkte: Jedem seinen Textbegriff? Textdefinitionen im Ver­g/eich. - Fix U., Adamzik K., Antos G., Klemm M. (red.), Brauchen wir einen neu­en Textbegriff? Antworten au/ eine Preisfrage, Frankfurt am Main: Peter Lang, s. 1 7-29. Krause W-D., 2000, Textsorten. Kommunikationslinguistische und konfrontative Aspekte, Frankfurt am Main: Peter Lang. Linke A., Nussbaumer M., 1 997, lntertexualitdt. Linguistische Bemerkungen zu einem li­teraturwissenschaft/ichen Textkonzept. - Antos G., Tietz H. (red), Die Zukunft der Textlinguistik. Traditionen, Transformationen, Tren.ds, Tiibingen: Niemeyer. Polenz P. von, 1 985, Deutsche Satzsemantik. Gundbegriffe des zwischen-den-Zeilen-Le­sens, Berlin-New York: Walter de Gruyter. WIESŁAWA TROSZCZYŃSKA- NAKONIECZNA MARIA WOITAK, GATUNKI PRASOWE, Lublin: Wydawnictwo Uni­wersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2004, 327 s .  Książka M. Wojtak wpisuje się w dwa nurty badawcze. Jeden z tych nurtów to genologia - nauka o gatunkach wypowiedzi rozumianych jako kulturowo i h isto­rycznie ukształtowane oraz ujęte w społeczne konwencje sposoby językowego ko­munikowania się, wzorce organizacj i  tekstów (Gajda 1 993 :  245) .  Drugi nurt związany jest z wybranym przedmiotem naukowej penetracji, dziennikarskimi  ga­tunkami prasowymi, co sytuuje pracę w obszarze szeroko rozumianych interdy­scyplinarnych badań medioznawczych (w węższym zakresie prasoznawczych). 675 

Kirsten Adamzik, Textlinguistik: Eine einführende Darstellung, Tibingen: Max Niemeyer Verlag, 2004, 176 s.

https://czasopisma.uni.opole.pl/index.php/s/article/download/4073/3469

Kirsten Adamzik, Textlinguistik: Eine einführende Darstellung, Tibingen: Max Niemeyer Verlag, 2004, 176 s.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Czasopisma Uniwersytetu Opolskiego (E-Journals)