Recenzja książki: Ks. Grzegorz Jaśkiewicz, Doketyzm jako wyraz relatywizmu w teologii, Apostolicum,
Ząbki 2009, 488 s

Myszor, Wincenty

Repozytorium Uniwersytetu Śląskiego RE-BUŚ

Title: Ks. Grzegorz Jaśkiewicz, „Doketyzm jako wyraz relatywizmu w teologii, apostolicum”, Ząbki 2009, 488 s. [recenzja] Author: Wincenty Myszor Citation style: Myszor Wincenty. (2010). Ks. Grzegorz Jaśkiewicz, „Doketyzm jako wyraz relatywizmu w teologii, apostolicum”, Ząbki 2009, 488 s. [recenzja]. "Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne" (2010), z. 1, s. 171-174.171recenzJeŚląskie studia historyczno-teologiczne 43,1 (2010), s. 171–174Ks. grzegorz Jaśkiewicz, Doketyzm jako wyraz relatywizmu w teologii, apostolicum, ząbki 2009, 488 s. autor zajął się bardzo ważnym wątkiem teologicznym teologii patrystycznej. cel pra-cy określił wyraźnie we wstępie: „celem pracy jest opisanie doketyzmu jako problemu ba-dawczego, który obejmuje różne dziedziny wiedzy i życia. Przewijał się on przez wszyst-kie wieki i nasilał w różnym stopniu, w zależności od charakteru osoby, czy grupy osób reprezentujących dane poglądy” (s. 10 i n). ten „problem badawczy” opisuje dalej: „stu-dium stawia sobie jako zadanie przedstawienie jego genezy [to jest doketyzmu – przyp. WM], etymologii jak również usiłuje wskazać na realne istnienie tej często bezpodstawnej logiki, podpieranej nawet wiedzą, czy też odwoływaniem się do Pisma św.” (s. 11). Prob-lemem pracy jest opis treści teologicznych doketyzmu (w tym także etymologia samego pojęcia, chyba w znaczeniu filologicznym?). Mniej zrozumiała jest zapowiedź opisania „różnych dziedzin wiedzy i życia”, w które miałby wchodzić doketyzm. nie wiadomo, co ma oznaczać jego „realne istnienie”, zwłaszcza „jego bezpodstawnej logiki, podpieranej wiedzą, czy odwoływaniem się do Pisma św.”; ostatnie stwierdzenia brzmią, jak teza do udowodnienia braku logiki doketyzmu, odniesienia do wiedzy [jakiej? – W.M.] i zgodnie z tezą bezpodstawne powoływanie się na Pismo Święte. zupełnie błędne jest stwierdzenie autora, że „Bazę źródłową stanowi język grecki” (s. 11). autorowi chodzi zapewne o teks-ty źródłowe w języku greckim? ale w pracy analizuje przecież pisma autorów łacińskich! stan badań doketyzmu opisał autor w sposób fatalny. umieścił je we wstępie, a więc uznał badania za podstawowe, z literatury obcojęzycznej tylko: B. Brox, Doketismus... (z 1984), k.W. tröger, Doketistische Christologie in Nag Hammadi Texten (z 1997); M. Weedman (z 1999); M. gouldem (z 1999). zdaniem autora rozprawy: „W języku polskim, nie ma globalnego [co za określenie?! – opinia W.M.] ujęcia tego zagadnienia” (s. 12). istotnie tak jest. autor mógł się jednak zapoznać z hasłami encyklopedycznymi: W. Łydka, Do-keci, w: Encyklopedia katolicka, t. 4, lublin 1983, k. 30-33; Doketyzm, w: g. denzler, c. andresen, Leksykon historii Kościoła, Warszawa 2005, s. 85, gdzie znalazłby informa-cje o podstawowych opracowaniach przedmiotu. autor nie wyjaśnił bliżej, co rozumie przez „metodę kumulacyjną, zwaną addycyjną. Jest ona metodą sumującą, narastającą i integralizującą” (s. 13). Powołuje się tu wprawdzie na recenzję cz. Bartnika pracy na-ukowej F. drączkowskiego, co oznacza – o ile mogę się domyśleć na podstawie mojej znajomości tej pracy – że chodzi o badania semantyczne i filologiczne odwołujące się do statystyki występowania danych terminów i pojęć. Jest to metoda zawodna w badaniach semantycznych, gdyż znaczenia pojęć i terminów określone są przez zdania, a nie przez ilościowe („sumujące, narastające”) występowanie ich w tekstach.Materialny aspekt rozprawy przedstawił we wstępie (s. 14-16), prezentując treść sied-miu rozdziałów pracy. W pierwszym rozdziale („geneza i etymologia terminu”, s. 18-51), po luźnych dywagacjach na temat metodologii (typu: „W kręgu egzystencjach pytań: co to jest?” s. 18-25; „Wyobraźnia religijna”, s. 25-44; „terminologia wyrażania myśli”, s. 45-51), dopiero w ostatniej części przechodzi do rzeczy i przymierza się do terminu doketyzmu: „Błąd doketyzmu rozwinął się z dualistycznej filozofii, która widziała mate-rię dogłębnie jako zło, że Bóg nie mógł być spowinowacony z materią i Bóg będąc 172 recenzJedoskonałym i nieskończonym nie mógł cierpieć. to jest echo poglądu gnostyckiego” (s. 46). dalej konkluduje w kwestii terminologii na podstawie dowolnie dobranej literatu-ry przedmiotu. nie pojawia się tu nawet próba definicji doketyzmu (choćby definicji opi-sowej!). Brak wyjaśnienia tego, co rozumie autor przez „relatywizm w teologii”, który aplikuje do doketyzmu. tych wyjaśnień brak w całej rozprawie. Wydaje się, że autor przy-jął doketyzm jako hasło tożsame z relatywizmem, zaś sam relatywizm, jak sugeruje, uznał za równoznaczne z herezją (relacja jako aspekt, punkt widzenia postawił na równi z ma-terialną, ew. także formalną, herezją). W drugim rozdziale („Przesłanki skrypturystycz-ne w relacji do doketyzmu”, s. 52-96) mógł wreszcie jako filolog zająć się bliżej miejscami Pisma Świętego, na które ewentualnie powoływali się dokeci. zajął się „totalnie” termina-mi, które mu się kojarzyły z greckim „dokein”, przeszedł do: „syn człowieczy – teologia ciała” (s. 69-79), by wreszcie postawić tezę: „Błędna interpretacja Pisma św. przyczyną herezji” (s. 79-92), tylko domyślnie (według przyjętej wstępnie tezy) – przyczyną dokety-zmu. do przesłanek skrypturystycznych włączył także Apokryfy (s. 93-96). W rozdziale tym pojawia się publicystyka „na czasie”, czyli coś o modernizmie i coś o Opowieściach biblijnych kosidowskiego (s. 83), ale także coś bardzo aktualnego – o Kodzie Leonarda da Vinci Browna (s. 85-87). z wielkim trudem można się tylko dowiedzieć z tego rozdzia-łu, na jakie ewentualnie cytaty biblijne mogli się powoływać dokeci. W trzecim rozdziale autor zajął się: „Wczesnochrześcijańskimi teoriami relatywistycznymi” (s. 97-147). W roz-dziale tym, jako „teorię relatywistyczną”, wyróżnił gnozę (s. 98-128) i tylko „sekty gnosty-ckie” uznał za promujące „doketyzm” (por. s. 114-129). Pozostałe herezje, a więc: apolina-ryzm, nestorianizm, monofizytyzm, monoteletyzm i monoenergetyzm, arianizm (s. 129-147), należy razem z autorem uznać za „relatywistyczne teorie”. Jak się ma z tym doke-tyzm, którym się autor zajmuje w całej rozprawie? Przy opisie gnozy (dokładnie gnosty-ckiego doketyzmu) autor zapomniał o opracowaniach, o których sam wspominał we wstę-pie (np. tröger, Doketistiche Christologie!). Wypowiedzi o gnozie są nieprecyzyjne (typu: „gnostycyzm, co do swych pogańskich źródeł, jest starszy od chrześcijaństwa. nie istniał jednak przed chrystusem”, por. s. 102, w rozdziale poświęconym: „gnoza ortodoksyjna”, s. 100-104). autor rozprawy łączy wprost doketyzm tylko z niektórymi postaciami herezji: z apolinaryzmem (s. 131), z monofizytyzmem (s. 137). nie mógł znaleźć takiego związku z nestorianizmem, monoteletyzmem czy arianizmem. i słusznie, bo takiego związku nie było. dlaczego zatem włączył te teorie teologiczne (herezje) do zagadnień swojej rozprawy o doketyzmie? co więcej, apolinaryzmu i monofizytyzmu nie należy łączyć z doketyzmem, nawet gdy w patrystycznych źródłach znajdują się takie poglądy. Polemiści, upraszczając sprawę, walczyli z monofizytyzmem jakby był poglądem doketycznym (jakby usuwał czło-wieczeństwo, domyślnie: widzialne ciało chrystusa). autor nie rozpoznał jednak metody polemicznej. W średniowieczu katarów również atakowano jako nowych manichejczyków, chociaż związki historyczne z manicheizmem były problematyczne. Wydaje się, że autor rozprawy padł ofiarą założenia wstępnego, w którym doketyzm („teoria relatywistyczna”) utożsamił z wszelką starożytną herezją. W rozdziale czwartym: „argumenty biblijno-pa-trystyczne w polemice antydoketystycznej” (s. 148-240) materiał źródłowy powinien po-zwolić autorowi na przedstawienie doketyzmu w świetle tej polemiki, czyli ustalić, jak ojcowie kościoła definiowali zwalczany przez nich doketyzm. istotnie, w pracy zostały przeanalizowane te wypowiedzi ojców kościoła, które dotykały tajemnicy Wcielenia syna Bożego, Jego człowieczeństwa. rozdział ten stanowi przegląd poglądów patrystycz-nych w odniesieniu do tej kwestii chrystologii. nie jest to jednak równoznaczne z uchwy-ceniem teologicznej treści pojęcia doketyzmu. Większość tekstów źródłowych została za-cytowana poprawnie. Wnioski związane z głównym nurtem badań są czasami „wymuszo-ne”. Przykładowo cytat z ambrożego (s. 202): „potępić tych, którzy głoszą, że Pan Jezus 173recenzJeprzyszedł na ziemię jako zjawa (...) że nie istniał jeden i ten sam syn Boży, lecz kto inny narodził się z ojca, a kto inny z dziewicy”, można ewentualnie przypisać doketyzmowi, choć nie jestem tego pewien. natomiast nie można tego wiązać z nestorianizmem („ambroży przez tę wypowiedź pokazuje, że doketyzm był tłem, zalążkiem nestoriani-zmu i że niesie wielkie zagrożenie dla wiary”). ambroży zmarł w 397 r. na długo przed wystąpieniem nestoriusza. W analizie tekstów patrystycznych można zauważyć brak pre-cyzji i staranności. autor rozprawy nie respektuje kontekstu, historycznej, polemicznej formy literackiej. Wyprowadza błędnie wnioski. Podobnie jest z innymi tekstami źródło-wymi. autor rozprawy czasami ich nie rozumie albo powtarza obiegowe opinie bez rze-telnej ich analizy (por. zdaniem autora, gnostycyzm w Apokryficznym Liście Jakuba nhc i, 2, „odrzucał rzeczywiste człowieczeństwo [chrystusa – przyp. W.M.] a więc i cierpienie i śmierć na krzyżu”, choć ten utwór podkreślał je tak wyraźnie, że z tej racji uważany jest za niegnostycki! autor nie skorzystał także z bardzo ważnej i interesującej teologicznie okazji, aby poważnie przeanalizować patrystyczne źródła mówiące o zmar-twychwstałym ciele chrystusa, o którym mówią także teksty gnostyckie. Pozwoliłoby to na precyzję w ujęciu ich doketyzmu i lepsze rozumienie polemiki kościelnej. W opraco-waniu tego fragmentu rozprawy autor mógł się posłużyć: P. Weigandt, Der Doketismus im Urchristentum und in der theologischen Entwicklung des zweiten Jahrhunderts, Bd. 1-2, heidelberg 1962, lub: B. Müller, Die Menschwerdung des Gottessohnes. Frühchristliche Inkarnationsvorstellungen und die Anfänge des Doketismus, stuttgart 1990. autor nie zna jednak tych podstawowych opracowań źródłowych. analogicznie uwagi krytyczne moż-na zgłosić do następnego rozdziału (V: „argumenty mariologiczne w polemice antydoke-tystycznej”, s. 241-295). Mariologia w całości zawiera zbiór argumentów antydoketystycz-nych, ale – jak to w teologii patrystycznej było – jako mariologia związana ściśle z chry-stologią. Ponieważ doketyzm pojawił się historycznie przede wszystkim w chrystologii, należało przeanalizować tylko te teksty mariologiczne, które ściśle wiązały się z chrysto-logią. Jaśkiewicz ujął zagadnienie ahistorycznie, to znaczy jako mariologię w pełni ukształtowaną i rozwiniętą (Macierzyństwo, dziewictwo, Świętość życia, niepokalane Poczęcie, Wniebowzięcie). Przedstawiając tekst grzegorza z nazjanzu (por. s. 245), który mówił o świętości Maryi, połączył z ideą niepokalanego Poczęcia, nawiązując do dogma-tu z 1854 r., oraz nauki o. M. kolbego. ujęcie publicystyczne nie pozwoliło mu wydobyć z wypowiedzi grzegorza teologicznych treści antydoketystycznych. tekst ten został zresztą źle wybrany, gdyż pozostaje bez bezpośredniego związku z polemiką antydokety-styczną. Więcej szczęścia miał autor, analizując zagadnienie dziewictwa Maryi, w kon-tekście Macierzyństwa, w dziele tertuliana De carne Christi (s. 253 i nn). Wypowiedź tertuliana (z jego naturalistycznym, a nie teologicznym ujęciem dziewictwa in partu) jest faktycznie argumentem antydoketystycznym. odpowiednio jednak do naturalistycznego ujęcia dziewictwa in partu, tertulian zwalczał doketyzm ciała chrystusa ujęty naturali-stycznie. szkoda, że autor nie poszedł tym tropem dla pogłębienia analizy tekstów źród-łowych (u tertuliana, a następnie u hieronima, Adversus Helvidium, por. s. 255 i n). War-to także pamiętać, że niektóre teksty apokryficzne z naiwnej mariologii (dziewictwo Ma-ryi pojęte naturalistycznie) czerpały swoiste argumenty za doketyzmem. Bardzo ciekawe teologicznie wydaje się ujęcie kolejnego rozdziału (Vi: „argumenty eklezjologiczne w polemice antydoketystycznej”, s. 296-346). takie ujęcie problemu zakłada istnienie do-ketyzmu w eklezjologii. niestety, dla epoki patrystycznej, w której pojawił się klasyczny doketyzm, nie znajduję w rozprawie żadnych danych źródłowych. autor przenosi ujęcie chrystologicznego doketyzmu na eklezjologię i wykładając współczesną eklezjologię (znów ahistoryczne ujęcie zagadnienia!), wskazuje na zagrożenia w nauce kościoła w kontekście hipotetycznego doketyzmu. W eklezjologii umieścił także zagadnienie 174 recenzJeeucharystii (s. 309-328). doketyzm w eucharystii to nic innego, jak zanegowanie rzeczy-wistości ciała i krwi chrystusa w eucharystii; zgodnie z tą tezą autor uznał wszystkie wypowiedzi polemiczne i uzasadniające w tej materii za wypowiedzi antydoketyczne. tymczasem rzeczywistość historycznego Jezusa (jego człowieczeństwo, ciało) to coś in-nego niż rzeczywistość ciała i krwi chrystusa w eucharystii. o obecności eucharystycz-nej mówi teologia jako rzeczywistości sakramentalnej, misteryjnej. autor rozprawy zdaje się rozszerza pojęcie doketyzmu i odpowiednio także antydoketyzmu i argumentów anty-doketycznych. dość dziwne wydaje się włączenie do tego rozdziału problematyki teolo-gicznej nauczania soborów, papieży (Magisterium Ecclesiae), por. s. 328-340, a nawet nauczania Jana Pawła ii (s. 340-346). autor rozprawy ponawia tu błąd z początku pracy: krytykę relatywizmu w nauczaniu Magisterium Jana Pawła ii uznał za krytykę dokety-zmu (np. potwierdzenie chalcedońskiego wyznania wiary, por. s. 342, uznaje za polemikę antydoketyczną). dla kompletu teologii „antydoketycznej” autor zajął się także prakseo-logią (rozdział Vii: „skutki doketyzmu w teorii i praktyce (prakseologii)”, s. 347-430). do przejawów współczesnego doketyzmu zaliczył negowanie historycznej postaci Jezusa chrystusa (s. 347 i nn), współczesne prądy myślowe, takie jak: agnostycyzm, marksizm, liberalizm, modernizm, nihilizm, relatywizm, teologię wyzwolenia, (por. s. 351-379). Przyjął także istnienie wpływu doketyzmu w takich aspektach, jak zagadnienie aborcji, eutanazji, reinkarnacji w eschatologii, millenaryzmu, apokatastazy (por. s. 379-396). do-ketyzm dostrzega jako zagadnienie duszpasterskie w mediach (por. s. 397-430). zagadnie-nia te przedstawia bez wskazania związków treściowych z doketyzmem. doketyzm poja-wia się jako określenie błędnej nauki, herezji, poglądu niezgodnego z nauką kościoła. cała rozprawa ma charakter publicystyczny z gatunku apologetyki. nie stawia prob-lemu do rozwiązania ani hipotezy badawczej, ale tezę do opisania i zilustrowania. tą tezą jest stwierdzenie, że doketyzm jest teologicznym relatywizmem. autor ani tej tezy nie rozwinął, ani nie udowodnił, ale przedstawił według prostego schematu, w postaci prostego przeciwstawienia: ortodoksja – błąd. Jako błąd przedstawił tytułowy doketyzm, który utożsamił z relatywizmem. Podejmując kolejne tematy teologiczne, rozszerzał zna-czeniowy zakres doketyzmu. W ostatnich rozdziałach doketyzm – relatywizm utożsamił z fałszem, błędną nauką, poglądem niezgodnym z nauką kościoła. opisy wykładni teo-logicznej ortodoksji są powierzchowne i chaotyczne, odwołują się do najróżniejszych źró-deł i okresów historycznych, są o różnej wadze doktrynalnej. taki sposób prowadzenia rozważań teologicznych może mieć wartość publicystyczną. Ma u czytelnika wywołać pewne negatywne skojarzenia, odnoszące się do wszystkiego, co zostało nazwane doke-tyzmem, i emocjonalnego, bez argumentacji teologicznej, opowiedzenia się po stronie ortodoksji. Praca nie daje nowej wiedzy, nie pogłębia zrozumienia wskazanego w tytule doketyzmu. autor nie uwzględnił także podstawowych opracowań dotyczących literatury przedmiotu. rozprawę grzegorza Jaśkiewicza trudno uznać za poważną pracę naukową.            Ks. wincenty myszor

Ks. Grzegorz Jaśkiewicz, „Doketyzm jako wyraz relatywizmu w teologii, apostolicum”, Ząbki 2009, 488 s. [recenzja]

https://rebus.us.edu.pl/bitstream/20.500.12128/20210/1/Myszor_grzegorz_jaskiewicz_doketyzm_jako.pdf

Ks. Grzegorz Jaśkiewicz, „Doketyzm jako wyraz relatywizmu w teologii, apostolicum”, Ząbki 2009, 488 s. [recenzja]

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Śląskiego RE-BUŚ