This article presents a peer review of the book by Władysław Marek Kolasa on the historiography of the Polish press. It regards the methodology of historiography, the science of science and its sub-disciplines: scientometrics and bibliometrics.Artykuł przedstawia krytyczne omówienie książki Władysława Marka Kolasy na temat historiografii prasy polskiej. Dotyczy on metodologii historiografii, naukoznawstwa i jego subdyscyplin: naukometrii i bibliometrii

Kokowski, Michał

Polish

Artykuł przedstawia krytyczne omówienie książki Władysława Marka Kolasy na temat historiografii prasy polskiej. Dotyczy on metodologii historiografii, naukoznawstwa i jego subdyscyplin: naukometrii i bibliometrii.This article presents a peer review of the book by Władysław Marek Kolasa on the historiography of the Polish press. It regards the methodology of historiography, the science of science and its sub-disciplines: scientometrics and bibliometrics

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

A discussion of a book: Historiografia prasy polskiej (do 1918 roku). Naukometryczna analiza dyscypliny 1945–2009 by Władysław Marek Kolasa. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, 2013; “Prace Monograficzne” 678, ISBN 0239-6025, 978-83-7271-843-1, 525 pp. + BIbliography (CD)

Portal Czasopism Naukowych (E-Journals)

 Omówienia i recenzje
Informacja
o PublIkacjI
e-ISSn 2543-702X
p-ISSn 2451-3202 brylantowy model
otwartego dostępu
cytowanie
kokowSkI Michał 2016: omówienie książki: władysław Marek Kolasa, Historiografia prasy polskiej (do 
1918 roku). Naukometryczna analiza dyscypliny 1945–2009. Kraków: wydawnictwo Naukowe uniwer-
sytetu pedagogicznego, 2013; „prace Monograficzne” nr 678, IsBN 0239-6025, 978-83-7271-843-1, ss. 525 + 
bibliografia przedmiotu (Cd). Studia Historiae Scientiarum 15, ss. 363–371. 
doI: 10.4467/23921749sHs.16.014.6157 dostęp online: http://pau.krakow.pl/sHs/shs-15-2016-14.pdf
otrzymano:  21.12.2015 
zaakcePtowano: 12.10.2016 
oPublIkowano oNLINe: 24.11.2016
PolItyka
arCHIwIzowaNIa
lIcencja
www
green sHerpa / 
roMeo Colour
http://pau.krakow.pl/studia-Historiae-scientiarum/   http://ejournals.eu/studia-Historiae-scientiarum
Michał Kokowski
Instytut Historii Nauki im. L. i A. Birkenmajerów PAN 
michal.kokowski@gmail.com
Omówienie książki: 
Władysław Marek Kolasa 
Historiografia prasy polskiej (do 1918 roku). 
Naukometryczna analiza dyscypliny 1945–2009 
KRAKÓW: WYDAWNICTWO NAUKOWE UNIWERSYTETU PEDAGO-
GICZNEGO, 2013; „PRACE MONOGRAFICZNE” NR 678, ISBN 0239-6025, 
978-83-7271-843-1, ss. 525 + BIBLIOGRAFIA PRZEDMIOTU (CD)
Streszczenie
Artykuł przedstawia krytyczne omówienie książki Władysława 
Marka Kolasy na temat historiografii prasy polskiej. Dotyczy on 
metodologii historiografii, naukoznawstwa i jego subdyscyplin: 
naukometrii i bibliometrii.
Słowa kluczowe: historiografia prasy polskiej • metodologia histo-
riografii • naukoznawstwo • naukometria • bibliometria • Władysław 
Marek Kolasa
Michał Kokowski
Omówienie książki: Władysław Marek Kolasa, Historiografia prasy polskiej…
364 M. Kokowski SHS 15 (2016)          DOI: 10.4467/23921749SHS.16.014.6157
A discussion of  a book:
Historiografia prasy polskiej (do 1918 roku). 
Naukometryczna analiza dyscypliny 1945–2009
by Władysław Marek Kolasa
KRAKÓW: WYDAWNICTWO NAUKOWE UNIWERSYTETU PEDAGO-
GICZNEGO, 2013; ”PRACE MONOGRAFICZNE” 678, ISBN 0239-6025, 
978-83-7271-843-1, 525 pp. + BIBLIOGRAPHY (CD)
Abstract
This article presents a peer review of  the book by Władysław 
Marek Kolasa on the historiography of  the Polish press. It re-
gards the methodology of  historiography, the science of  science 
and its sub-disciplines: scientometrics and bibliometrics.
Keywords: historiography of  the Polish press • methodology of  historio-
graphy • science of  science • scientometrics • bibliometrics • Władysław 
Marek Kolasa
 Omówienia i recenzje
365M. Kokowski SHS 15 (2016)          DOI: 10.4467/23921749SHS.16.014.6157
1. Zakres tematyczno-badawczy1
Omawiana książka poświęcona jest analizie historycznej i naukome-
tryczno-bibliometrycznej historiografii prasy polskiej do 1918 roku w publi-
kacjach powstałych od 1945 do 2009 roku i stanowi podsumowanie po-
nad dziesięcioletnich badań tej problematyki przez Władysława Marka 
Kolasę2.
Tak obrana tematyka dotyczy polskiego prasoznawstwa oraz historii, 
naukometrii i bibliometrii tej dyscypliny. Należy więc ona także do do-
meny historii nauki i historii kultury, a w ogólności historii, oraz nauko-
znawstwa i pod tymi tylko względami będzie ona poniżej analizowana. 
2. Struktura książki
Książka składa się ze „Wstępu” (ss. 5–14), trzech rozdziałów: 1. „Meto-
dologia. Hipotezy. Materiał badawczy” (ss. 15–63); 2. „Prasa polska 
do 1864 roku” (ss. 64–223), 3. „Prasa polska w latach 1864–1918” 
(ss. 224–421); „Podsumowanie i wnioski” (ss. 422–451); „Bibliografia” 
[wybór] (ss. 452–482); „Summary” (s. 483). Uzupełnieniem książki jest 
„Indeks tytułów czasopism i gazet” (ss. 484–496); „Indeks osobowy” 
(ss. 497–514); „Spis tabel, wykresów, rysunków i map” (ss. 515–518) 
oraz płyta CD (z pełną bibliografią przedmiotu).
3. Hermeneutyka badawcza
Wstęp i rozdział pierwszy książki ujawnia przyjętą przez Autora her-
meneutykę badawczą (tzn. ogół przyjętych środków interpretacyjnych, 
które służą zarówno do wyboru problematyki i strategii badawczej, jak 
i do zrozumienia tak obranej problematyki)3. U podstaw tej herme-
neutyki leży kluczowe założenie, że w badaniach historiograficznych 
można owocnie stosować zarówno metody jakościowe z zakresu meto-
dologii historycznej, jak i metody ilościowe z zakresu naukoznawstwa, 
tzn. metody naukometryczne i bibliometryczne. Według Autora książki 
1 Struktura tego omówienia wynika z zastosowania autorskiej koncepcji herme-
neutyki badawczej i hermeneutyki tekstu – zob. Kokowski 2001, ss. 6–8.
2 Zob. Bibliografia. Publikacje Władysława Marka Kolasy są podane w: Kokowski 
2015d. 
3 Tak rozumianą ideę hermeneutyki badawczej omawia Kokowski 2001, ss. 6–8.
Michał Kokowski
Omówienie książki: Władysław Marek Kolasa, Historiografia prasy polskiej…
366 M. Kokowski SHS 15 (2016)          DOI: 10.4467/23921749SHS.16.014.6157
są one niesprzeczne, mają charakter komplementarny i powinny być 
stosowane łącznie (Kolasa 2013b, ss. 5, 7, 9, 62).
W poszukiwaniu metody badawczej analizowanej problematyki, 
Autor książki skupił początkowo uwagę na dorobku polskiej metodo-
logii historycznej, zwanej przez niego również metodologią historii hi-
storiografii (heurystyka historyczna, ocena merytoryczna – peer-review). 
Jednakże rozczarowała go lektura wiodących czasopism (Historyka, Klio 
Polska) i monografii poświęconych tej tematyce (Jerzy Topolski). Jego zda-
niem zastosowanie wyłącznie takich metod jakościowych w badaniach 
obranej przez niego problematyki nie prowadzi do satysfakcjonujących 
rezultatów z powodu istnienia licznych rozbieżności opinii i hipotez 
wywołanych brakiem dominującej podstawy metodologicznej. 
Dlatego Autor książki poszerzył standardowe środki metodologiczne 
historyka o środki naukometryczno-bibliometryczne. Nie był pod tym 
względem szczególnym nowatorem, gdyż takie ujęcie przyjęły np. Barbara 
Stefaniak w książce Studium bibliometryczne piśmiennictwa z zakresu informacji 
naukowej (1977–1984) (1987) i Aneta Drabik w książce Bibliometryczna 
analiza czasopism naukowych w dziedzinie nauk społecznych (2010).  
Zdaniem Kolasy wielką zaletą ujęć ilościowych (których rezultaty 
przedstawiają „liczby, trendy, uogólnienia”) jest ich wysoko zobiekty-
wizowany charakter. Jednak, jak słusznie zauważył, naukometryczno-
-bibliometryczny obraz będzie poprawny pod dwoma warunkami: 
1) jeśli dokonamy wyboru reprezentatywnych źródeł i 2) jeśli posłuży-
my się adekwatnymi teoriami do ich analizy (Kolasa 2013b, s. 27).
Przyjęcie perspektywy naukometryczno-bibliometrycznej spowo-
dowało konieczność przygotowania właściwej bazy empirycznej oraz 
weryfikację teorii naukometryczno-bibliometrycznej wykorzystując 
materiał z zakresu historii prasy (Kolasa 2013b, s. 7). I na tym polega 
zasadnicza zasługa Kolasy. 
Pojawił się tu kluczowy problem, gdyż jak się okazało istniejące bazy 
cytowań, w szczególności Web of  Science i Scopus, nie są reprezenta-
tywne dla polskiej humanistyki. W tej sytuacji Autor książki był zmu-
szony zbudować specjalnie dedykowane narzędzie „Indeks Cytowań 
Historiografii Mediów Polskich” (ICHMP). Prace nad tą bazą trwały 
5 lat (2005–2009), zarejestrowano w niej komplet literatury naukowej 
na tytułowy temat za lata 1945–2009 oraz wybór z okresu 1814–1944 
oraz dużą grupę prac z dyscyplin pokrewnych. W wersji finalnej w bazie 
 Omówienia i recenzje
367M. Kokowski SHS 15 (2016)          DOI: 10.4467/23921749SHS.16.014.6157
znajdowało się 26 627 dokumentów (artykułów, książek, rozdziałów) 
powiązanych siatką 63 811 cytowań, z czego na okres powojenny przy-
padało 15 041 prac i 46 152 cytowania.
Na szczególne podkreślenie zasługuje dobrze przemyślany sposób 
budowania tej bazy z wykorzystaniem koncepcji jej nasycenia cytowa-
niami czerpanymi zarówno z książek, jak i czasopism (Kolasa 2013b, 
ss. 30–63, szczególnie s. 35). 
 W kolejnym kroku Autor dokonał weryfikacji praw naukometrycz-
nych obowiązujących w tej bazie publikacji:
1) dla prawa Lotki otrzymał wykładnik n = 1,2 (Kolasa 2013b, s. 42); 
2) dla cytowań wyznaczył „okres ≤ half-life” (czyli czas potrzebny 
do uzyskania 50% cytowań) – 14 lat (s. 8) i „cytowania ≤ half-life” – 23 888 
(15 041 prac) (Kolasa 2011b; 2013b, s. 8); 
3) udowodnił, że operowanie cytowaniami młodszymi niż „half-
life” uniezależnia cytowania od wieku publikacji (Kolasa 2011b; 2013b, 
s. 8);
4) wykazał, że wiodącą rolę w cytowaniach pełnią książki: „odsetek 
książek wśród prac wysoko cytowanych (co najmniej 10 razy) był abso-
lutny i rósł proporcjonalnie do liczby cytowań: 57,91%(n≥10), 69,57%(n≥20), 
80,01%(n≥30), 86,78%(n≥40) i 93,28%(n≥50)” (Kolasa 2011b; 2013b, ss. 8–9) – 
dowiódł tym samym, że tzw. prawo Bradforda nie musi obowiązywać 
w humanistyce (s. 34);
5) wyznaczył odsetek prac jednego autora – 94,8% (Kolasa 2013b, s. 9);
6) potwierdził w analizowanej dziedzinie (historii prasy polskiej) ist-
nienie tzw. grupy podstawowej badaczy: wykazał, że 12,2% badaczy 
dostarcza 50% prac, a 9,8% najczęściej cytowanych autorów skupia aż 
80% cytowań (s. 32);
7) przeprowadził eksperymenty z testowaniem teorii współcytowań 
(bibliographic coupling i co-citation), nie były one jednak obiecujące, gdyż ich 
skuteczność wyniosła tylko 30–40% (Kolasa 2013b, s. 9).
Odnośnie przeprowadzonych testów weryfikacyjnych praw nauko-
metrycznych, Autor sformułował następujące uogólnienie: 
Wszystkie testy zakończyły się pomyślnie. Już na wstę-
pie udało się uzyskać empiryczne potwierdzenie, że hi-
storiografia nie różni się zasadniczo od innych nauk. 
Poświadczyły tę tezę rozmaite wskaźniki, których wartości 
nie odbiegały od analogicznych parametrów w indeksach 
Michał Kokowski
Omówienie książki: Władysław Marek Kolasa, Historiografia prasy polskiej…
368 M. Kokowski SHS 15 (2016)          DOI: 10.4467/23921749SHS.16.014.6157
filadelfijskich (zbliżonymi parametrami legitymowało się np. 
materiałoznawstwo, ang. materials science (Kolasa 2013b, s. 8).
Jednak wbrew tej deklaracji Autora książki, nie wszystkie testy 
przyniosły pozytywne rezultaty, gdyż w Indeksie Cytowań Historiografii 
Mediów Polskich nie obowiązuje prawo Bradforda (zob. powyżej, 
lista numerowa, poz. 4). Wynik ten jednak nie przynosi wcale ujmy 
Autorowi, lecz stanowi jego bardzo duże osiągnięcie. Dowodzi bowiem 
samodzielności myślenia w sytuacji, gdy polscy zwolennicy amerykań-
skiej naukometrii nadali jej status nieomylności, czego wyrazem jest 
bardzo wysoka ocena tzw. listy filadelfijskiej opartej między innymi na 
tzw. prawie Bradforda. Jednak w świetle wyników Kolasy jest pewne, że 
na gruncie humanistyki wartość tej listy jest wysoce wątpliwa (co wy-
nika z pominięcia cytowań książek, głównego kanału informacyjnego 
w tej dziedzinie). 
Kolasa ma też rację, gdy twierdzi iż: 
Większość eksperymentów przeprowadzonych na materia-
le ICHMP dowiodła, że piśmiennictwo z zakresu historio-
grafii nie różni się znacząco od innych nauk i w podobnym 
stopniu podlega prawidłowościom bibliometrycznym. 
Jednocześnie pozytywny rezultat większości testów świad-
czył, że baza empiryczna (ICHMP) musiała być poprawna, 
gdyż było to warunkiem sine qua non (Kolasa 2013b, s. 51).
Ponadto, wykorzystując materiał zgromadzony w International 
Bibliography of  Historical Sciences, Autor książki udowodnił inną bar-
dzo ważną tezę, że w historiografii niepodzielnie dominuje język naro-
dowy, i jego udział waha się w przedziale 95,6–98,8% prac: Francja – 
98,8%; USA – 98,8%; Wielka Brytania – 98,7%; Niemcy – 96,1%; 
Polska – 96,0%; Rosja – 95,6% (Kolasa 2011b; 2013b, ss. 8–9).
Przeanalizował on również z perspektywy naukometryczno-biblio-
metrycznej recenzje książek. W latach 1945–2009 ukazały się 3034 ta-
kie prace (włączając polemiki), z czego 1183 dotyczyły historii prasy do 
1918 roku. Okazało się, że co najmniej 31–35% tych publikacji było 
recenzjami merytorycznymi (innymi niż tylko omówieniami informa-
cyjnymi), gdyż zostały napisane przez autorów mających dorobek z za-
kresu recenzowanych publikacji. Recenzenci na ogół trafnie uznali war-
tość publikacji, o ile były one recenzowane co najmniej dwukrotnie. 
 Omówienia i recenzje
369M. Kokowski SHS 15 (2016)          DOI: 10.4467/23921749SHS.16.014.6157
Odsetek takich książek w grupie publikacji wysoko cyto-
wanych (15 i więcej razy) wyniósł aż 80%, zaś dla prze-
działu średnio cytowanych (5–10 razy) i więcej oscylował 
w przedziale 60–70% (61%(n≥5), 68%(n≥10)). Eksperymenty 
dostarczyły więc przesłanek na rzecz – podzielanej 
przez Autora – opinii, że metody ilościowe (bibliome-
tryczne) i jakościowe (peer review) są niesprzeczne i winny 
być wykorzystywane łącznie do oceny osiągnięć nauko-
wych (Kolasa 2013b, s. 9). 
Ta optymistyczna teza jest trafna pod warunkiem istnienia reprezenta-
tywnych baz cytowań i posiadania wiedzy o rozlicznych ograniczeniach cytowań. 
Autor książki jest w pełni świadomy tej pierwszej kwestii, to zna-
czy konieczności tworzenia reprezentatywnych baz cytowań (Kolasa 
2013b, ss. 7–8, 27–38). Nie uniknął on jednak ważnego idealizującego 
uproszczenia, przyjmując za miarą jakości publikacji liczbę cytowań 
publikacji (określaną mianem rezonansu publikacji) (Kolasa 2013b, ss. 8, 
36). Warunek ten w nieidealnej rzeczywistości może nie być spełniony 
z uwagi na istnienie rozlicznych patologii cytowań, np. cytowań nega-
tywnych i istnienia spółdzielni cytowań4.  
4. Narracja (hermeneutyka) tekstu
Główną oś narracyjną książki tworzy argumentacja naukometryczno-
-bibliometryczna (w oparciu o dane Indeksu Cytowań Historiografii 
Mediów Polskich). Uzupełnia ją argumentacja historyczna (Kolasa 
2013b, ss. 7, 10). Połączenie to jest bardzo interesujące, stanowi swoiste 
novum metodologiczne, co zauważyli już przede mną recenzenci wy-
dawniczy tej książki, Jerzy Jarowiecki i Jerzy Myśliński (Kolasa 2013b, 
czwarta strona okładki). 
Początkowy fragment wstępu trafnie odwołuje się do fundamen-
talnej pracy naukoznawczej polskich autorów: Marii i Stanisława 
Ossowskich (1935). Jednak w odróżnieniu od tych autorów, Kolasa 
traktuje naukoznawstwo i filozofię nauki jako odrębne dyscypliny, pod-
czas gdy Ossowscy przyjmowali, że filozofia nauki (obok psychologii 
nauki, socjologii nauki, organizacji nauki, polityki naukowej oraz historii 
4 Zob. Kokowski 2015a, 2015b, 2015c.
Michał Kokowski
Omówienie książki: Władysław Marek Kolasa, Historiografia prasy polskiej…
370 M. Kokowski SHS 15 (2016)          DOI: 10.4467/23921749SHS.16.014.6157
nauki) jest jedną z subdyscyplin naukoznawstwa. Z biegiem rozwoju 
naukoznawstwa – o czym dobrze wie Autor omawianej książki – zali-
czono do niego również naukometrię i bibliometrię. 
Jako swoisty paradoks obranej przez Kolasę narracji uznać należy 
nawiązanie do naukoznawstwa kręgu języka angielskiego. Chodzi o za-
sadne nawiązanie do publikacji „ojca” amerykańskiego naukoznawstwa 
D.J. de Solla Price’a (przywołano polskie tłumaczenia (1965a i 1967a) 
książek wydanych w 1961 i 1963) i mało uzasadnione powołanie się 
na publikacje D.J. Hessa (1997) i B. Barnesa, D. Bloora i J. Henry’ego 
(1996) na temat sciences studies (to współczesna nazwa angielska identy-
fikująca science of  science, czyli naukoznawstwo)5. 
Potwierdza to tezę autora niniejszej recenzji o zapominaniu polskich 
osiągnięć naukoznawczych na gruncie naukometrii i bibliometrii6. 
5. Znaczenie książki
Choć książka Kolasy dotyczy wąskiej problematyki badawczej, tzn. hi-
storii prasy polskiej do 1918 roku, zawiera bardzo ważny materiał dla 
całej, nie tylko polskiej, humanistyki. Z jego lektury (i wiedzy towarzy-
szącej: naukoznawstwa i jego historii) można bowiem wysnuć ogólny 
wniosek, który odnosi się do całej humanistyki. Otóż metody nauko-
metryczno-bibliometryczne można stosować w badaniach z tego za-
kresu pod jednym bardzo ważnym warunkiem – musimy korzystać 
z reprezentatywnych baz danych i odpowiednich teorii, interpretują-
cych te dane. 
To niezwykle doniosły empiryczno-teoretyczny wynik, o którym 
należy pamiętać konstruując każdy – także polski – system ewaluacji 
osiągnięć naukowych. Zwracam więc uwagę władz Ministerstwa Nauki 
i Szkolnictwa Wyższego na to dokonanie.
5 Zob. Kolasa 2013a, s. 26 przyp. 49.
6 Kokowski 2015a, 2015b, 2015c.
 Omówienia i recenzje
371M. Kokowski SHS 15 (2016)          DOI: 10.4467/23921749SHS.16.014.6157
Bibliografia
BARNES Barry, BLOOR David, HENRY John
1996:     Scientific knowledge: a sociological analysis. Chicago: University of  Chicago 
Press. 
HESS David J.
1997:     Science Studies: An Advanced Introduction. New York, London: New York 
University Press. Publikacja dostępna online: http://www.amazon.
com/Science-Studies-An-Advanced-Introduction/dp/0814735649 
(dostęp: 09.09.2016)
KOKOWSKI Michał 
2001:   Thomas S. Kuhn (1922–1996) a zagadnienie rewolucji kopernikowskiej. 
Warszawa: Wydawnictwa IHN PAN. ISBN 83-86062-02-9. Publikacja 
dostępna online: Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa; http://
kpbc.umk.pl/dlibra/doccontent?id=41760 (dostęp: 09.09.2016).
2015a:  The Science of  Science (Naukoznawstwo) in Poland: The Changing 
Theoretical Perspectives and Political Contexts – A Historical Sketch 
from the 1910s to 1993. Organon 47, pp. 147–237.
2015b:   Szkic aktualnej debaty nad naukometrią i bibliometrią w Polsce i zapo-
mniane naukoznawstwo. Prace Komisji Historii Nauki PAU 14, ss. 101–
118. Publikacja dostępna online: http://pau.krakow.pl/PKHN-PAU/
pkhn-pau-XIV-2015-7.pdf  (dostęp: 09.09.2016).
2015c:   Jakiej naukometrii i bibliometrii potrzebujemy w Polsce? Prace Komisji 
Historii Nauki PAU 14, ss. 119–168. Publikacja dostępna online: 
http://pau.krakow.pl/PKHN-PAU/pkhn-pau-XIV-2015-8.pdf  (do-
stęp: 09.09.2016).
2015d:  Bibliografia naukometryczno-bibliometryczno-informetryczna. Wybór. 
Prace Komisji Historii Nauki PAU 14, ss. 169–250. Publikacja dostęp-
na online: http://pau.krakow.pl/PKHN-PAU/pkhn-pau-XIV-2015-
9.pdf.
Uwaga:
Publikacje Władysława Kolasy i Dereka J. de Solla Price’a podane są w: Kokowski 
2015d. 



Omówienie książki: Władysław Marek Kolasa Historiografia prasy polskiej

Studia Historiae Scientiarum

 Omówienia i recenzjeInformacjao PublIkacjIe-ISSn 2543-702Xp-ISSn 2451-3202 brylantowy modelotwartego dostępucytowaniekokowSkI Michał 2016: omówienie książki: władysław Marek Kolasa, Historiografia prasy polskiej (do 1918 roku). Naukometryczna analiza dyscypliny 1945–2009. Kraków: wydawnictwo Naukowe uniwer-sytetu pedagogicznego, 2013; „prace Monograficzne” nr 678, IsBN 0239-6025, 978-83-7271-843-1, ss. 525 + bibliografia przedmiotu (Cd). Studia Historiae Scientiarum 15, ss. 363–371. doI: 10.4467/23921749sHs.16.014.6157 dostęp online: http://pau.krakow.pl/sHs/shs-15-2016-14.pdfotrzymano:  21.12.2015 zaakcePtowano: 12.10.2016 oPublIkowano oNLINe: 24.11.2016PolItykaarCHIwIzowaNIa lIcencjawwwgreen sHerpa / roMeo Colourhttp://pau.krakow.pl/studia-Historiae-scientiarum/   http://ejournals.eu/studia-Historiae-scientiarumMichał KokowskiInstytut Historii Nauki im. L. i A. Birkenmajerów PAN michal.kokowski@gmail.comOmówienie książki: Władysław Marek Kolasa Historiografia prasy polskiej (do 1918 roku). Naukometryczna analiza dyscypliny 1945–2009 KRAKÓW: WYDAWNICTWO NAUKOWE UNIWERSYTETU PEDAGO-GICZNEGO, 2013; „PRACE MONOGRAFICZNE” NR 678, ISBN 0239-6025, 978-83-7271-843-1, ss. 525 + BIBLIOGRAFIA PRZEDMIOTU (CD)StreszczenieArtykuł przedstawia krytyczne omówienie książki Władysława Marka Kolasy na temat historiografii prasy polskiej. Dotyczy on metodologii historiografii, naukoznawstwa i jego subdyscyplin: naukometrii i bibliometrii.Słowa kluczowe: historiografia prasy polskiej • metodologia histo-riografii • naukoznawstwo • naukometria • bibliometria • Władysław Marek KolasaMichał KokowskiOmówienie książki: Władysław Marek Kolasa, Historiografia prasy polskiej…364 M. Kokowski SHS 15 (2016)          DOI: 10.4467/23921749SHS.16.014.6157A discussion of  a book:Historiografia prasy polskiej (do 1918 roku). Naukometryczna analiza dyscypliny 1945–2009by Władysław Marek KolasaKRAKÓW: WYDAWNICTWO NAUKOWE UNIWERSYTETU PEDAGO-GICZNEGO, 2013; ”PRACE MONOGRAFICZNE” 678, ISBN 0239-6025, 978-83-7271-843-1, 525 pp. + BIBLIOGRAPHY (CD)AbstractThis article presents a peer review of  the book by Władysław Marek Kolasa on the historiography of  the Polish press. It re-gards the methodology of  historiography, the science of  science and its sub-disciplines: scientometrics and bibliometrics.Keywords: historiography of  the Polish press • methodology of  historio-graphy • science of  science • scientometrics • bibliometrics • Władysław Marek Kolasa Omówienia i recenzje365M. Kokowski SHS 15 (2016)          DOI: 10.4467/23921749SHS.16.014.61571. Zakres tematyczno-badawczy1Omawiana książka poświęcona jest analizie historycznej i naukome-tryczno-bibliometrycznej historiografii prasy polskiej do 1918 roku w publi-kacjach powstałych od 1945 do 2009 roku i stanowi podsumowanie po-nad dziesięcioletnich badań tej problematyki przez Władysława Marka Kolasę2.Tak obrana tematyka dotyczy polskiego prasoznawstwa oraz historii, naukometrii i bibliometrii tej dyscypliny. Należy więc ona także do do-meny historii nauki i historii kultury, a w ogólności historii, oraz nauko-znawstwa i pod tymi tylko względami będzie ona poniżej analizowana. 2. Struktura książkiKsiążka składa się ze „Wstępu” (ss. 5–14), trzech rozdziałów: 1. „Meto-dologia. Hipotezy. Materiał badawczy” (ss. 15–63); 2. „Prasa polska do 1864 roku” (ss. 64–223), 3. „Prasa polska w latach 1864–1918” (ss. 224–421); „Podsumowanie i wnioski” (ss. 422–451); „Bibliografia” [wybór] (ss. 452–482); „Summary” (s. 483). Uzupełnieniem książki jest „Indeks tytułów czasopism i gazet” (ss. 484–496); „Indeks osobowy” (ss. 497–514); „Spis tabel, wykresów, rysunków i map” (ss. 515–518) oraz płyta CD (z pełną bibliografią przedmiotu).3. Hermeneutyka badawczaWstęp i rozdział pierwszy książki ujawnia przyjętą przez Autora her-meneutykę badawczą (tzn. ogół przyjętych środków interpretacyjnych, które służą zarówno do wyboru problematyki i strategii badawczej, jak i do zrozumienia tak obranej problematyki)3. U podstaw tej herme-neutyki leży kluczowe założenie, że w badaniach historiograficznych można owocnie stosować zarówno metody jakościowe z zakresu meto-dologii historycznej, jak i metody ilościowe z zakresu naukoznawstwa, tzn. metody naukometryczne i bibliometryczne. Według Autora książki 1 Struktura tego omówienia wynika z zastosowania autorskiej koncepcji herme-neutyki badawczej i hermeneutyki tekstu – zob. Kokowski 2001, ss. 6–8.2 Zob. Bibliografia. Publikacje Władysława Marka Kolasy są podane w: Kokowski 2015d. 3 Tak rozumianą ideę hermeneutyki badawczej omawia Kokowski 2001, ss. 6–8.Michał KokowskiOmówienie książki: Władysław Marek Kolasa, Historiografia prasy polskiej…366 M. Kokowski SHS 15 (2016)          DOI: 10.4467/23921749SHS.16.014.6157są one niesprzeczne, mają charakter komplementarny i powinny być stosowane łącznie (Kolasa 2013b, ss. 5, 7, 9, 62).W poszukiwaniu metody badawczej analizowanej problematyki, Autor książki skupił początkowo uwagę na dorobku polskiej metodo-logii historycznej, zwanej przez niego również metodologią historii hi-storiografii (heurystyka historyczna, ocena merytoryczna – peer-review). Jednakże rozczarowała go lektura wiodących czasopism (Historyka, Klio Polska) i monografii poświęconych tej tematyce (Jerzy Topolski). Jego zda-niem zastosowanie wyłącznie takich metod jakościowych w badaniach obranej przez niego problematyki nie prowadzi do satysfakcjonujących rezultatów z powodu istnienia licznych rozbieżności opinii i hipotez wywołanych brakiem dominującej podstawy metodologicznej. Dlatego Autor książki poszerzył standardowe środki metodologiczne historyka o środki naukometryczno-bibliometryczne. Nie był pod tym względem szczególnym nowatorem, gdyż takie ujęcie przyjęły np. Barbara Stefaniak w książce Studium bibliometryczne piśmiennictwa z zakresu informacji naukowej (1977–1984) (1987) i Aneta Drabik w książce Bibliometryczna analiza czasopism naukowych w dziedzinie nauk społecznych (2010).  Zdaniem Kolasy wielką zaletą ujęć ilościowych (których rezultaty przedstawiają „liczby, trendy, uogólnienia”) jest ich wysoko zobiekty-wizowany charakter. Jednak, jak słusznie zauważył, naukometryczno--bibliometryczny obraz będzie poprawny pod dwoma warunkami: 1) jeśli dokonamy wyboru reprezentatywnych źródeł i 2) jeśli posłuży-my się adekwatnymi teoriami do ich analizy (Kolasa 2013b, s. 27).Przyjęcie perspektywy naukometryczno-bibliometrycznej spowo-dowało konieczność przygotowania właściwej bazy empirycznej oraz weryfikację teorii naukometryczno-bibliometrycznej wykorzystując materiał z zakresu historii prasy (Kolasa 2013b, s. 7). I na tym polega zasadnicza zasługa Kolasy. Pojawił się tu kluczowy problem, gdyż jak się okazało istniejące bazy cytowań, w szczególności Web of  Science i Scopus, nie są reprezenta-tywne dla polskiej humanistyki. W tej sytuacji Autor książki był zmu-szony zbudować specjalnie dedykowane narzędzie „Indeks Cytowań Historiografii Mediów Polskich” (ICHMP). Prace nad tą bazą trwały 5 lat (2005–2009), zarejestrowano w niej komplet literatury naukowej na tytułowy temat za lata 1945–2009 oraz wybór z okresu 1814–1944 oraz dużą grupę prac z dyscyplin pokrewnych. W wersji finalnej w bazie  Omówienia i recenzje367M. Kokowski SHS 15 (2016)          DOI: 10.4467/23921749SHS.16.014.6157znajdowało się 26 627 dokumentów (artykułów, książek, rozdziałów) powiązanych siatką 63 811 cytowań, z czego na okres powojenny przy-padało 15 041 prac i 46 152 cytowania.Na szczególne podkreślenie zasługuje dobrze przemyślany sposób budowania tej bazy z wykorzystaniem koncepcji jej nasycenia cytowa-niami czerpanymi zarówno z książek, jak i czasopism (Kolasa 2013b, ss. 30–63, szczególnie s. 35).  W kolejnym kroku Autor dokonał weryfikacji praw naukometrycz-nych obowiązujących w tej bazie publikacji:1) dla prawa Lotki otrzymał wykładnik n = 1,2 (Kolasa 2013b, s. 42); 2) dla cytowań wyznaczył „okres ≤ half-life” (czyli czas potrzebny do uzyskania 50% cytowań) – 14 lat (s. 8) i „cytowania ≤ half-life” – 23 888 (15 041 prac) (Kolasa 2011b; 2013b, s. 8); 3) udowodnił, że operowanie cytowaniami młodszymi niż „half-life” uniezależnia cytowania od wieku publikacji (Kolasa 2011b; 2013b, s. 8);4) wykazał, że wiodącą rolę w cytowaniach pełnią książki: „odsetek książek wśród prac wysoko cytowanych (co najmniej 10 razy) był abso-lutny i rósł proporcjonalnie do liczby cytowań: 57,91%(n≥10), 69,57%(n≥20), 80,01%(n≥30), 86,78%(n≥40) i 93,28%(n≥50)” (Kolasa 2011b; 2013b, ss. 8–9) – dowiódł tym samym, że tzw. prawo Bradforda nie musi obowiązywać w humanistyce (s. 34);5) wyznaczył odsetek prac jednego autora – 94,8% (Kolasa 2013b, s. 9);6) potwierdził w analizowanej dziedzinie (historii prasy polskiej) ist-nienie tzw. grupy podstawowej badaczy: wykazał, że 12,2% badaczy dostarcza 50% prac, a 9,8% najczęściej cytowanych autorów skupia aż 80% cytowań (s. 32);7) przeprowadził eksperymenty z testowaniem teorii współcytowań (bibliographic coupling i co-citation), nie były one jednak obiecujące, gdyż ich skuteczność wyniosła tylko 30–40% (Kolasa 2013b, s. 9).Odnośnie przeprowadzonych testów weryfikacyjnych praw nauko-metrycznych, Autor sformułował następujące uogólnienie: Wszystkie testy zakończyły się pomyślnie. Już na wstę-pie udało się uzyskać empiryczne potwierdzenie, że hi-storiografia nie różni się zasadniczo od innych nauk. Poświadczyły tę tezę rozmaite wskaźniki, których wartości nie odbiegały od analogicznych parametrów w indeksach Michał KokowskiOmówienie książki: Władysław Marek Kolasa, Historiografia prasy polskiej…368 M. Kokowski SHS 15 (2016)          DOI: 10.4467/23921749SHS.16.014.6157filadelfijskich (zbliżonymi parametrami legitymowało się np. materiałoznawstwo, ang. materials science (Kolasa 2013b, s. 8).Jednak wbrew tej deklaracji Autora książki, nie wszystkie testy przyniosły pozytywne rezultaty, gdyż w Indeksie Cytowań Historiografii Mediów Polskich nie obowiązuje prawo Bradforda (zob. powyżej, lista numerowa, poz. 4). Wynik ten jednak nie przynosi wcale ujmy Autorowi, lecz stanowi jego bardzo duże osiągnięcie. Dowodzi bowiem samodzielności myślenia w sytuacji, gdy polscy zwolennicy amerykań-skiej naukometrii nadali jej status nieomylności, czego wyrazem jest bardzo wysoka ocena tzw. listy filadelfijskiej opartej między innymi na tzw. prawie Bradforda. Jednak w świetle wyników Kolasy jest pewne, że na gruncie humanistyki wartość tej listy jest wysoce wątpliwa (co wy-nika z pominięcia cytowań książek, głównego kanału informacyjnego w tej dziedzinie). Kolasa ma też rację, gdy twierdzi iż: Większość eksperymentów przeprowadzonych na materia-le ICHMP dowiodła, że piśmiennictwo z zakresu historio-grafii nie różni się znacząco od innych nauk i w podobnym stopniu podlega prawidłowościom bibliometrycznym. Jednocześnie pozytywny rezultat większości testów świad-czył, że baza empiryczna (ICHMP) musiała być poprawna, gdyż było to warunkiem sine qua non (Kolasa 2013b, s. 51).Ponadto, wykorzystując materiał zgromadzony w International Bibliography of  Historical Sciences, Autor książki udowodnił inną bar-dzo ważną tezę, że w historiografii niepodzielnie dominuje język naro-dowy, i jego udział waha się w przedziale 95,6–98,8% prac: Francja – 98,8%; USA – 98,8%; Wielka Brytania – 98,7%; Niemcy – 96,1%; Polska – 96,0%; Rosja – 95,6% (Kolasa 2011b; 2013b, ss. 8–9).Przeanalizował on również z perspektywy naukometryczno-biblio-metrycznej recenzje książek. W latach 1945–2009 ukazały się 3034 ta-kie prace (włączając polemiki), z czego 1183 dotyczyły historii prasy do 1918 roku. Okazało się, że co najmniej 31–35% tych publikacji było recenzjami merytorycznymi (innymi niż tylko omówieniami informa-cyjnymi), gdyż zostały napisane przez autorów mających dorobek z za-kresu recenzowanych publikacji. Recenzenci na ogół trafnie uznali war-tość publikacji, o ile były one recenzowane co najmniej dwukrotnie.  Omówienia i recenzje369M. Kokowski SHS 15 (2016)          DOI: 10.4467/23921749SHS.16.014.6157Odsetek takich książek w grupie publikacji wysoko cyto-wanych (15 i więcej razy) wyniósł aż 80%, zaś dla prze-działu średnio cytowanych (5–10 razy) i więcej oscylował w przedziale 60–70% (61%(n≥5), 68%(n≥10)). Eksperymenty dostarczyły więc przesłanek na rzecz – podzielanej przez Autora – opinii, że metody ilościowe (bibliome-tryczne) i jakościowe (peer review) są niesprzeczne i winny być wykorzystywane łącznie do oceny osiągnięć nauko-wych (Kolasa 2013b, s. 9). Ta optymistyczna teza jest trafna pod warunkiem istnienia reprezenta-tywnych baz cytowań i posiadania wiedzy o rozlicznych ograniczeniach cytowań. Autor książki jest w pełni świadomy tej pierwszej kwestii, to zna-czy konieczności tworzenia reprezentatywnych baz cytowań (Kolasa 2013b, ss. 7–8, 27–38). Nie uniknął on jednak ważnego idealizującego uproszczenia, przyjmując za miarą jakości publikacji liczbę cytowań publikacji (określaną mianem rezonansu publikacji) (Kolasa 2013b, ss. 8, 36). Warunek ten w nieidealnej rzeczywistości może nie być spełniony z uwagi na istnienie rozlicznych patologii cytowań, np. cytowań nega-tywnych i istnienia spółdzielni cytowań4.  4. Narracja (hermeneutyka) tekstuGłówną oś narracyjną książki tworzy argumentacja naukometryczno--bibliometryczna (w oparciu o dane Indeksu Cytowań Historiografii Mediów Polskich). Uzupełnia ją argumentacja historyczna (Kolasa 2013b, ss. 7, 10). Połączenie to jest bardzo interesujące, stanowi swoiste novum metodologiczne, co zauważyli już przede mną recenzenci wy-dawniczy tej książki, Jerzy Jarowiecki i Jerzy Myśliński (Kolasa 2013b, czwarta strona okładki). Początkowy fragment wstępu trafnie odwołuje się do fundamen-talnej pracy naukoznawczej polskich autorów: Marii i Stanisława Ossowskich (1935). Jednak w odróżnieniu od tych autorów, Kolasa traktuje naukoznawstwo i filozofię nauki jako odrębne dyscypliny, pod-czas gdy Ossowscy przyjmowali, że filozofia nauki (obok psychologii nauki, socjologii nauki, organizacji nauki, polityki naukowej oraz historii 4 Zob. Kokowski 2015a, 2015b, 2015c.Michał KokowskiOmówienie książki: Władysław Marek Kolasa, Historiografia prasy polskiej…370 M. Kokowski SHS 15 (2016)          DOI: 10.4467/23921749SHS.16.014.6157nauki) jest jedną z subdyscyplin naukoznawstwa. Z biegiem rozwoju naukoznawstwa – o czym dobrze wie Autor omawianej książki – zali-czono do niego również naukometrię i bibliometrię. Jako swoisty paradoks obranej przez Kolasę narracji uznać należy nawiązanie do naukoznawstwa kręgu języka angielskiego. Chodzi o za-sadne nawiązanie do publikacji „ojca” amerykańskiego naukoznawstwa D.J. de Solla Price’a (przywołano polskie tłumaczenia (1965a i 1967a) książek wydanych w 1961 i 1963) i mało uzasadnione powołanie się na publikacje D.J. Hessa (1997) i B. Barnesa, D. Bloora i J. Henry’ego (1996) na temat sciences studies (to współczesna nazwa angielska identy-fikująca science of  science, czyli naukoznawstwo)5. Potwierdza to tezę autora niniejszej recenzji o zapominaniu polskich osiągnięć naukoznawczych na gruncie naukometrii i bibliometrii6. 5. Znaczenie książkiChoć książka Kolasy dotyczy wąskiej problematyki badawczej, tzn. hi-storii prasy polskiej do 1918 roku, zawiera bardzo ważny materiał dla całej, nie tylko polskiej, humanistyki. Z jego lektury (i wiedzy towarzy-szącej: naukoznawstwa i jego historii) można bowiem wysnuć ogólny wniosek, który odnosi się do całej humanistyki. Otóż metody nauko-metryczno-bibliometryczne można stosować w badaniach z tego za-kresu pod jednym bardzo ważnym warunkiem – musimy korzystać z reprezentatywnych baz danych i odpowiednich teorii, interpretują-cych te dane. To niezwykle doniosły empiryczno-teoretyczny wynik, o którym należy pamiętać konstruując każdy – także polski – system ewaluacji osiągnięć naukowych. Zwracam więc uwagę władz Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego na to dokonanie.5 Zob. Kolasa 2013a, s. 26 przyp. 49.6 Kokowski 2015a, 2015b, 2015c. Omówienia i recenzje371M. Kokowski SHS 15 (2016)          DOI: 10.4467/23921749SHS.16.014.6157BibliografiaBARNES Barry, BLOOR David, HENRY John1996:     Scientific knowledge: a sociological analysis. Chicago: University of  Chicago Press. HESS David J.1997:     Science Studies: An Advanced Introduction. New York, London: New York University Press. Publikacja dostępna online: http://www.amazon.com/Science-Studies-An-Advanced-Introduction/dp/0814735649 (dostęp: 09.09.2016)KOKOWSKI Michał 2001:   Thomas S. Kuhn (1922–1996) a zagadnienie rewolucji kopernikowskiej. Warszawa: Wydawnictwa IHN PAN. ISBN 83-86062-02-9. Publikacja dostępna online: Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa; http://kpbc.umk.pl/dlibra/doccontent?id=41760 (dostęp: 09.09.2016).2015a:  The Science of  Science (Naukoznawstwo) in Poland: The Changing Theoretical Perspectives and Political Contexts – A Historical Sketch from the 1910s to 1993. Organon 47, pp. 147–237.2015b:   Szkic aktualnej debaty nad naukometrią i bibliometrią w Polsce i zapo-mniane naukoznawstwo. Prace Komisji Historii Nauki PAU 14, ss. 101–118. Publikacja dostępna online: http://pau.krakow.pl/PKHN-PAU/pkhn-pau-XIV-2015-7.pdf  (dostęp: 09.09.2016).2015c:   Jakiej naukometrii i bibliometrii potrzebujemy w Polsce? Prace Komisji Historii Nauki PAU 14, ss. 119–168. Publikacja dostępna online: http://pau.krakow.pl/PKHN-PAU/pkhn-pau-XIV-2015-8.pdf  (do-stęp: 09.09.2016).2015d:  Bibliografia naukometryczno-bibliometryczno-informetryczna. Wybór. Prace Komisji Historii Nauki PAU 14, ss. 169–250. Publikacja dostęp-na online: http://pau.krakow.pl/PKHN-PAU/pkhn-pau-XIV-2015-9.pdf.Uwaga:Publikacje Władysława Kolasy i Dereka J. de Solla Price’a podane są w: Kokowski 2015d. 

This article presents a peer review of the book by Władysław Marek Kolasa on the historiography of the Polish press. It regards the methodology of historiography, the science of science and its sub-disciplines: scientometrics and bibliometrics

Michał Kokowski

Directory of Open Access Journals

A discussion of a book: Historiografia prasy polskiej (do 1918 roku). Naukometryczna analiza dyscypliny 1945–2009 by Władysław Marek Kolasa. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, 2013; “Prace Monograficzne” 678, ISBN 0239-6025, 978-83-7271-843-1, 525 pp. + BIbliography (CD) (in Polish)

Omówienie książki: Władysław Marek Kolasa Historiografia prasy polskiej

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Portal Czasopism Naukowych (E-Journals)

Studia Historiae Scientiarum

Directory of Open Access Journals

Omówienie książki: Władysław Marek Kolasa Historiografia prasy polskiej

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Portal Czasopism Naukowych (E-Journals)

Studia Historiae Scientiarum

Directory of Open Access Journals

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w